عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى جۇرگىزىپ, قازىرگى «قازپراۆدانىڭ» العاشقى سانى 1920 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جارىق كورگەنىن, گازەتتىڭ اۋەلگى اتاۋى «قىرعىزستان ولكەسىنىڭ جاڭالىقتارى» دەپ اتالعانىن, ودان كەيىن «ستەپنايا پراۆدا», «سوۆەتسكايا ستەپ» دەپ اتاۋمەن شىعارىلعانىن, 1932 جىلدان باستاپ ول ءوزىنىڭ قازىرگى «كازاحستانسكايا پراۆدا» اتاۋىن العانىن جانە ارينە, اتاۋلارى عانا ەمەس, گازەتتىڭ فورماتى, شىعارىلىم سانى, تاقىرىپ-مازمۇن تۇرعىسىنان دا وزگەرىستەر بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
«ارينە, عاسىر بويى جۋرناليستىك قۇرام بىرنەشە رەت وزگەردى. ايتا كەتەيىك, وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى ميحايل زوششەنكو, كۋكرىنيكسى, ولگا فورش, كونستانتين سيمونوۆ, الەكسەي تولستوي, سەرگەي ميحالكوۆ, كونستانتين پاۋستوۆسكي, ولگا بەرگگولتس, پاۆەل كۋزنەتسوۆ گازەتتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا كوپتەگەن «قازپراۆدالىقتار» اتتاندى. وكىنىشتىسى, ولاردىڭ كەيبىرلەرى قايتىپ ورالمادى. مەموريالدىق تاقتاعا ەۆگەني بارد, اناتولي ۆلاسەنكو, بوريس لينوۆ, بوريس مەگورسكي, يۆان وستاپەتس, ارسەنتي پەتراشكو, يۆان يۋفەرەۆ جانە ۆاسيلي ياكۋشكيننىڭ ەسىمدەرى جازىلدى.
سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ گازەت بەتتەرىندە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, دميتري سنەگيننىڭ, مالىك عابدۋلليننىڭ, سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ, جۇماعالي ءسايننىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەردى جىرلاعان شىعارمالارى جاريالاندى. وسى كەزەڭدە «كازاحستانسكايا پراۆدا» بەتتەرىنەن قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمى كوريفەيلەرى: مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, قانىش ساتپاەۆتىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, جامبىل جاباەۆتىڭ ۇندەرى قىزۋ ەستىلدى.
ۇجىمداستىرۋ, يندۋستريالاندىرۋ, كۇشتەردى جاۋعا قارسى كۇرەسكە جۇمىلدىرۋ, حالىق شارۋاشىلىعىن سوعىستان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ, تىڭ يگەرۋ جانە ادامنىڭ عارىشقا العاشقى ۇشۋى, قازاقستاننىڭ قايتا قۇرىلۋى جانە تاۋەلسىزدىگىن الۋى حح عاسىردىڭ بارلىق نەگىزگى كەزەڭدەرى مەن وقيعالارى «كازاحستانسكايا پراۆدا» باسىلىمىندا كورىنىس تاپتى.
جاڭا مىڭجىلدىققا رەسپۋبليكالىق ءىرى باسىلىم «قازپراۆدا» رەسمي جانە ىسكەرلىك اقپاراتتىڭ باستى كوزى رەتىندە ەنىپ وتىر. ماتەريالداردىڭ وقىلىمدىلىعى ارتتى, جۋرناليستەردىڭ جاڭا تاقىرىپتاردى, سونىڭ ىشىندە پىكىرتالاس تاقىرىپتارىن ىزدەۋى ۇردىسكە اينالدى. گازەت ءتۇرلى كوزقاراستاردى بىلدىرۋگە ۇمتىلادى, تانىمال ساراپشىلاردى تارتادى. باسىلىمنىڭ اعارتۋشىلىق ءرولى ەداۋىر ءوستى: گازەتتە وتاندىق تاريحتى, مادەنيەتتى, رۋحاني قۇندىلىقتاردى, عىلىمي جاڭالىقتار مەن جەتىستىكتەردى دارىپتەيتىن ماتەريالدار ۇنەمى جاريالانادى.
«كازاحستانسكايا پراۆدا» باسىلىمىمەن كورنەكتى وتاندىق ادەبيەتشىلەر, عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى, اتاپ ايتقاندا ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءابساتتار دەربىسالى, ۆلاديمير گۋندارەۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, روللان سەيسەنباەۆ, باقىتجان قاناپيانوۆ بەلسەندى ىنتىماقتاسىپ وتىردى.
قازپراۆديندەر وزدەرىنىڭ ارىپتەستەرى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, بىرقاتار كىتاپتاردىڭ اۆتورى ەدۋارد دجيلكيباەۆ (وقىرماندارعا كونستانتين كەشين پسەۆدونيمىمەن بەلگىلى), اقىن, قر جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ليۋبوۆ شاشكوۆا, كورنەكتى وتاندىق ادەبيەتشى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى جانە ت.ب رەسەيدە گەننادي دورونين, جازۋشى, «ورىس سىيلىعى» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, سۋرەتشى-كاريكاتۋريست نيكولاي ۆەرەۆوچكين جانە تاعى باسقا تۇلعالارىن ماقتان تۇتادى.
باسپا باق تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە تارالىم مەن وقىرمان ازايعان. بىراق «گازەتتىڭ ۋاقىتى ءوتتى» دەگەن پىكىر قاتە. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«باسپاسوز – قوعامنىڭ ايناسى. مەن ءباسپاسوزدى مۇقيات باقىلايمىن, كۇن سايىن «Egemen Qazaqstan», «كازاحستانسكايا پراۆدا», ء«اىدۋپ», «ليتەر», «Turkistan», «Ana dili», «قازاق ادەبيەتى», سونداي-اق مەن كوپتەگەن ماڭىزدى جانە پايدالى اقپارات الاتىن وڭىرلىك باسىلىمداردى وقيمىن. جالپى, گازەتتەردەگى قازىرگى جاريالانىمدار جوعارى ساپامەن جانە اقپارات بەرۋ دەڭگەيىمەن ەرەكشەلەنەدى. مەن ءۇشىن زيالى قاۋىمنىڭ كوڭىل-كۇيىن ءبىلۋ ماڭىزدى. گازەتتەردى شىعارۋ پروتسەسى مەن ولاردى وقۋ مادەنيەتى ەشقاشان ۇزىلمەۋى ءتيىس. ءبىز بۇل ىستە ساباقتاستىقتى ساقتاۋعا ءتيىسپىز. بۇل بارلىق وركەنيەتتى ەلدەردە قالىپتاسقان ءداستۇر», دەگەن ەدى.
بۇگىندە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي تىلشىلەر, وتاندىق جۋرناليستيكانىڭ ۇزدىك داستۇرلەرىن ابىرويمەن جالعاستىراتىن قازاقستان پاتريوتتارى جۇمىس ىستەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى ديحان قامزابەك ۇلى.
ەسكە سالايىق, 2021 جىلعى ناۋرىزدا ەكى جەتەكشى رەسپۋبليكالىق گازەتتەر «ەگەمەن قازاقستان» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» بىرىكتىرىلىپ, «قازاق گازەتتەرى» جشس-ىنە ەندى.
قر مەملەكەتتىك كەڭەسشىسى ەرلان قاريننىڭ «ەگەمەن قازاقستان» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» 105 جىل تولۋىمەن قۇتتىقتاعان حاتىندا: «وسى ۋاقىت ىشىندە قوس باسىلىم قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تەمىرقازىعىنا, ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ ۇستىنىنا اينالدى. مۇندا قالامگەرلەرىمىزدىڭ بىرنەشە بۋىنى شەبەرلىگىن شىڭدادى. گازەت بەتتەرىندە ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىمىزدىڭ قولتاڭباسى قالدى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى. جۋرناليستەردى الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەسىن دە نازاردا ۇستايدى. سىزدەر ءوز مىندەتتەرىڭىزدى ءمىنسىز اتقارىپ, مارتەبەلى ماماندىققا دەگەن ادالدىقتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرسىزدەر. بارشاڭىزعا باق-بەرەكە, شىعارماشىلىق شابىت جانە مول تابىس تىلەيمىن», دەلىنگەن.
شارادا سونىمەن قوسا, سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ايدا بالاەۆانىڭ, استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ, گازەتتەر رەداكتسيالارىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمدار جانە ت.ب. «قۇتتىقتاۋ حاتتارى» تابىستالدى.
سونىمەن قاتار, رەسەي, بەلورۋسسيا, ازەربايجان رەداكتسيالارىنىنان كەلگەن «قۇتتىقتاۋ حاتتار» وقىلدى.
شارادا سالتاناتتى تۇردە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ بىرنەشە قىزمەتكەرى ماراپاتتالدى. قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ «اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن دوبروتو ليۋبوۆ دميترەۆنا (تۇركىستان وبلىسى جانە شىمكەنت قالاسى بويىنشا گازەتتىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى), فومەنكو يۋري ۆلاديميروۆيچ (گازەتتىڭ ەكونوميكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى), تۇرىسبەكوۆا ايگۇل جالەلقىزى (الماتى كورپۋنكتى بويىنشا اعا ءتىلشى) «اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق, سالا مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن, اسەت جوكەن ۇلى سىزدىقوۆ, پاۆەل گريگورەۆيچ تسەديلينگە تابىستالىپ, مينيسترلىكتىڭ العىس حاتى مارينا انتونوۆنا دەمچەنكوعا تابىستالدى.
2003-2004 جىلدارى قر اقپارات ءمينيسترى بولعان جانە 2000-2016 جىلدارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن باسقارعان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ۇجىمدى قۇتتىقتاپ, تۇششىمدى ويلارىن ورتاعا سالدى.
«كونفەرەنتسيا اتاۋىن ءدال اتاپسىزدار. سىزدەر ۇلكەن جولدان وتە لايىقتى وتتىڭىزدەر. قيىن, كۇردەلى, كەيدە قاراما-قايشى, بىراق ءبارىبىر داڭقتى تاريح – قازاقستان جىلناماسىن شەبەر كاسىبيلىكپەن جاسادىڭىزدار. ءباسپاسوز ءسوزى – كلاسسيكالىق جۋرناليستيكا سانالادى. ءدال وسى فورمات ۇزاق ۋاقىت بويى قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى بولدى.
ءباسپاسوز ءسوزى – ايتىلعان سوزدەردىڭ دۇرىستىعىنا جانە بەدەلىنە ەڭ كوپ كەپىلدىك بەرەدى. جۋىردا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «استاناداعى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى اقوردا اتاندى» دەگەن شاعىن ماقالا جاريالاندى, وندا گازەت باسشىلىعىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا رەزيدەنتسياسىن «اقوردا» دەپ اتاۋ تۋرالى ۇسىنىسى تۋرالى (مىسالى: «ماسكەۋ, كرەمل», «ۆاشينگتون, اق ءۇي», «پاريج, ەليسەي سارايى») جازىلعان. جازبا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. بۇرىن بۇل تۋرالى جازعانبىز عوي, جەكەلەگەن كىتاپتاردا, اتاپ ايتقاندا, جانبولات اۋپباي مەن قالي سارسەنبايدىڭ «جۋرناليست - ءومىر بارلاۋشىسى. جۋرناليستيكا - ءومىر مەكتەبى» كىتابىندا. بىراق گازەت جازباسى تۇرىندە پايدا بولعاننان كەيىن عانا سول فاكتى كوپشىلىككە كەڭىنەن تارالدى.
گازەت ماقالالارى تاريحي قۇجات رەتىندە دە ساقتالىنادى. گازەت جۋرناليستيكاسىندا, ادەتتە, تەرەڭىرەك كونتەنت بار. قاعازدان وقۋ ماتىنگە تەرەڭىرەك بويلاۋعا ىقپال ەتەتىنى, ادامدار تاكتيلدى سەزىمنىڭ ارقاسىندا قاعازدا وقىلعان اقپاراتتى جاقسى ەستە ساقتايتىنى باياعىدا-اق دالەلدەنگەن», دەدى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى يگور روگوۆ 50 جىل بويى «قازپراۆدانىڭ» تۇراقتى وقىرمانى بولىپ تابىلادى, ول بارلىق زاڭنامالىق اكتىلەر جاريالاناتىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وكىلى بولىپ سانالادى.
«باسىلىمنىڭ بۇگىنگى جاعدايى – سىزدەردىڭ ۇزاق جانە قاجىرلى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ ناتيجەسى. كەزىندە گازەتتىڭ قوعامدىق دامۋدىڭ نەعۇرلىم وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا جالپىعا بىردەي تانىلعان ديالوگ ورتالىعىنا اينالۋىنا قالىپتاسۋ كەزەڭىندە كوپتەگەن قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدى. باسىلىمنىڭ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەياسىن ىسكە اسىرۋداعى, گۋمانيتارلىق يدەيانى ناسيحاتتاۋداعى ءرولىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. گازەت كونستيتۋتسيوناليزم قاعيداتتارى يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى, گازەت ارقىلى تەوريا مەن پراكتيكانىڭ ءوزارا بايلانىسى, قوعامنىڭ وزگەرمەلى ۇردىستەرىن تەرەڭ ءارى جان-جاقتى زەرتتەۋ قامتاماسىز ەتىلەدى», دەدى ول گازەتتىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمىنا.
ارينە, تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە باسپا باق كۇردەلى كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ جاتىر, سەبەبى تارالىمدار مەن وقىرماندار ازايعان. دەگەنمەن, باسپا ءسوزى ينتەرنەت-رەسۋرستارمەن سالىستىرعاندا نەعۇرلىم بەدەلدى جانە سەنىمدى اقپارات كوزى رەتىندە ءجيى قابىلدانادى. وسى ورايدا, «پروستور» ادەبي-كوركەم جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ليۋبوۆ شاشكوۆا «قازپراۆدانىڭ» وقىرماندارمەن تىعىز بايلانىستى ساقتاۋ بويىنشا كوپ جىلدىق تاجىريبەسى بار دەپ سانايدى.
«قازپراۆدا» مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى مەن جازۋشىلاردىڭ سوزدەرىمەن ءاردايىم قۋاتتى بولىپ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, گەننادي تولماچەۆ, ۆالەري پولياكوۆ جانە باسقا دا كورنەكتى تۇلعالاردى باسىلىم بەتتەرىنە تارتقان. «قازپراۆدا» سياقتى ۇلكەن گازەتتەردەگى ادەبي بەتتەردى قايتا جانداندىرعان دۇرىس بولار ەدى. جازۋشىلارمەن مۇنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭ اۋديتورياعا زور ىقپالى بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن», دەدى جۋرناليست.
قسزي مەدياجوبالار ءبولىمىنىڭ باسشىسى جانار تۋليندينوۆانىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ نەگىزگى تەزيستەردى باسپا باق-تاردا بايانداۋدى ءجون كورەدى, سەبەبى حالىق ولارعا ۇلكەن سەنىممەن قارايدى.
ء«باسپاسوز ءسوزى - وزەكتىلىگىن جوعالتپايتىن ساپالى ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ وزەگى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, 5 مىڭعا جۋىق تىركەلگەن وتاندىق باق-تىڭ باسىم بولىگى ءباسپاسوز باسىلىمدارى. بۇل – ء«باسپاسوزدىڭ ۋاقىتى ءوتتى» دەگەن پىكىردىڭ اسىرا ايتىلعانىن بىلدىرەدى. ەگەر مەديا تۇتىنۋ پروتسەدۋراسىنا قارايتىن بولساق, وندا وتانداستارىمىزدىڭ 57% الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اقپاراتتى قارايدى, جەلىلىك باسىلىمداردىڭ 43% جانە 4% باسپا باق-تى قالايدى. الايدا بۇل – بەدەل كورسەتكىشى ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» جانە «انا ءتىلى» سياقتى گازەتتەردەگى ماقالالارىن باسپا باق-تا جاريالاۋ داستۇرگە اينالدى», دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
شارا سوڭىندا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ارداگەرلەرى جيناعان تاجىريبەلەرىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەڭبەك ەتكەن جىلدارىنداعى قىزىقتى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
