جاقىندا شورتاندى اۋدانىندا ءبىر ايەلدى بۇرالقى يتتەردىڭ تالاپ تاستاعانى تۋرالى سۋىت حابار تارادى. يت يتتىگىن ىستەگەن وقيعا ءبىر بۇل ەمەس. الەۋمەتتىك جەلىدە يمانىڭدى قاسىم ەتەتىن نەبىر وقىس وقيعالار كوز سۇرىندىرەدى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە قىرىق مىڭنان استام ادامدى يت قاپقان. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا بۇرالقى ءيتتى بۇعالىقتاي الماي وتىرعانىمىز قالاي؟ زاڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەپ, ءۇي جانۋارلارىنا جاناشىرلىقپەن قاراپ, تۇپكى ناتيجەگە قول جەتكىزە الماي وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى ولاردى ۋاقىتشا ۇستايتىن ارنايى ورىنداردىڭ ازدىعى. ازىرگە كوكشەتاۋ قالاسىندا, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى كراسنويار سەلوسىندا عانا بار. ال يەسىز يت دەگەنىڭىز توپ-توبىمەن ءورىپ ءجۇر. قالادا عانا ەمەس, دالادا دا.
– وڭىردە بىرنەشە اۋىلداردىڭ جابىلىپ قالعانى بەلگىلى, – دەيدى ەل اعاسى مارات ىبىراەۆ. – كوشكەن ادامدار ءيتىن الىپ كەتپەيدى عوي, قوتانعا تاستاپ كەتەدى. تىشقانشىلاپ كۇن كورگەن بۇرالقى يت كوبەيە بەرەدى. ادام قىزىعاتىن اسىل تۇقىمدى تازى, توبەت ەمەس, الدەنەشە رەت بۋدانداسىپ, جابايىلانىپ كەتكەن مۇنداي يتتەرگە كىم قىزىقسىن؟ ەڭ جامانى اش يتتەر ادال مالعا اۋىزدانىپ, ۇساق مالعا شاۋىپ, ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ تۇر.
تاياۋدا تاعى ءبىر وقىس وقيعا ورىن الدى. وبلىس ورتالىعىنداعى كوشەلەردىڭ بىرىندە اتىپ ولتىرىلگەن بۇرالقى يتتەرگە بايلانىستى جان-جانۋاردى قورعاۋشىلار ماسەلە كوتەردى. جەرگىلىكتى بيلىك بولسا بۇل ىسپەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اينالىسىپ جاتقانىن, الداعى ۋاقىتتا وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىندا بۇرالقى يتتەردى ۋاقىتشا ۇستاۋ بەكەتتەرى سالىناتىنىن جەتكىزدى.
– بارلىعى زاڭ اياسىندا شەشىلۋگە ءتيىس, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى ءانۋار كۇمپەكەەۆ, – سانى تىم كوبەيىپ كەتتى دەپ زاڭدى بۇزۋعا بولمايدى.
دەرەكتەرگە قاراعاندا, 2022 جىلى «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇرالقى يتتەر مەن مىسىقتاردى اۋلاۋ پىشاق كەسكەندەي توقتاتىلعان. سودان كەيىن يەسىز يتتەردىڭ سانى بۇرىنعى مولشەردەن الدەقايدا ارتقان. كوشە-كوشەنى كەزىپ جۇرگەن يەسىز يتتەردىڭ ناقتى ەسەبىن ەشكىم دە بىلمەيدى. ايتسە دە, سانىن قىسقارتىپ, ستەريلدەۋگە تالپىنىس جاسالىپ جاتىر. وتكەن جىلى بۇرالقى يتتەردىڭ سانىن رەتتەۋگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 96,5 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنگەن. جىل باسىنان وبلىس اۋماعىندا التى مىڭعا جۋىق بۇرالقى يت اۋلانعان. دەگەنمەن يەسىز يت قاۋىپ العان ادامنىڭ دا سانى ازايماي تۇر. وبلىس اۋماعىندا 1700-دەن استام ادامدى يت قاپسا, ونىڭ جارتىسى وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى. زارداپ شەككەندەردىڭ بۇرالقى ءيتتى باسىندىرىپ قويعاندارعا وكپەسى قارا قازانداي بولسا, جاناشىرلار ءوز ۋاجدەرىن ايتادى.
– ەڭ سوراقىسى, بۇرالقى يتتەردى بالالاردىڭ كوزىنشە اتۋ وقيعالارىنىڭ ورىن العاندىعى, – دەيدى ەرىكتى, جانۋارلار قورعاۋشىسى انگەلينا مەلەتەنكو. – وقيعا بىلاي وربىگەن. الدەكىمدەر يەسى بار ءيتتى اتقان. بالالار وزدەرىنىڭ ءيتىن قۇتقارىپ قالۋعا تىرىسقان. ولاردىڭ كوزىنشە وسىنداي ورەسكەل وقيعا ورىن الدى. ءبىز بۇرالقى يتتەردىڭ شامادان تىس كوبەيىپ كەتكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق تا جاسالىپ جاتىر. دەگەنمەن, وكىنىشكە قاراي, بولىنگەن قاراجات ازىرگە پايدالانىلعان جوق.
جوعارىداعى وقيعا قوعامدا كادىمگىدەي پىكىرتالاس تۋعىزدى. «شانس نا سپاسەنيە» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى انتون ءماليدىڭ ايتۋىنشا, ءتيىستى ورىندارعا ارىز جازىلعانىمەن, ءىس قوزعالماعان. جاۋاپتى ادامداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇيىقتاتاتىن دارىمەن اتىلعان. وققا ساراپتاما دا جاسالعان جوق.
قوعامداعى پىكىردىڭ ەكىگە جارىلىپ, ءار تاراپ ءوز ءۋاجىن ايتىپ جاتقانى بەلگىلى. ءبىرى بۇرالقى يت-مىسىقتى اۋلاعاننان كەيىن 15 تاۋلىك ىشىندە يەلەرى تاۋىپ الىپ كەتپەگەن جاعدايدا ەۆتانازيالاۋدى ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرەدى. بۇل ۇسىنىستى جاقتاۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇرالقى يتتەردىڭ سانىن ازايتۋعا ىقپال ەتەتىن ءتيىمدى تەتىك وسى. ال قارسىلار «اۋلاۋ, ستەريلدەۋ, ەكپە ەگۋ جانە كەرى قايتارۋ» باعدارلاماسىنىڭ ىقپالى مول بولاتىنىنا سەنىمدى. ءارى جانۋارلاردى باقپاي, قاراۋسىز تاستاپ كەتكەندەرگە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ كەرەكتىگى دە ايتىلادى.
– بۇرىن دا يتتەردى اتقان, بىراق ودان تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلە قويعان جوق, – دەيدى ەرىكتى انگەلينا مەلەتەنكو. – ەگەر باعدارلاما بويىنشا دۇرىس جۇمىس ىستەلسە, بىرەر جىلدىڭ ىشىندە بۇرالقى يتتەردىڭ سانى ازايۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, ستەريلدەنگەن يتتەر توپقا قوسىلمايدى. تابيعي كوبەيمەگەندىكتەن, ءوسۋى توقىرايدى. نەگىزىندە بۇرالقى يتتەر كوپ ءومىر سۇرمەيدى. ۇنەمى اش جۇرەتىن ولار سولتۇستىكتىڭ قاتاڭ قىسىن كوتەرە المايدى.
ەرىكتىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ستەريلدەۋدىڭ قىمبات بولۋىنا بايلانىستى, قالا تۇرعىندارى يتتەرى كۇشىكتەسە, كۇشىكتەرىن الدەبىر قالتارىستارعا اپارىپ تاستايدى. ستەريلدەۋدىڭ قۇنى – 35 مىڭ تەڭگە. مۇنداي باعانى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن ءالى دە ءبىرشاما قاراجات بولىنۋگە ءتيىس. دامىعان ەلدەردە ءۇي جانۋارلارىن باقپاي, كوشەگە شىعارىپ تاستاسا ايىپپۇل سالىنادى.
ەكىنشى تاراپ قايتارۋسىز اۋلاۋدى ۇسىنادى. قايتارۋسىز اۋلاۋدىڭ ءوزى ەكىگە بولىنبەك. ءبىرىنشىسى ءومىر بويى ۇستاۋ بولسا, ەكىنشىسى ەۆتانيزاتسيا جاساۋ. سايىپ كەلگەندە, قايتارۋسىز اۋلاۋدى قولدايتىنداردىڭ قاتارى باسىم.
سوڭعى مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, ەلىمىزدە 300 مىڭنان استام بۇرالقى يت بار. ناقتى ەسەبىن جۇرگىزگەن ەشكىم جوق. جورامال. بالكىم ودان دا كوپ بولۋى. الدىن الا جاسالعان ەسەپكە قاراعاندا قىرۋار ءيتتى ستەريلدەۋگە 15 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات قاجەت. ونىڭ ۇستىنە جىل سايىن ەكپە جۇرگىزۋ مىندەتى تۇر. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالماق.
بۇرالقى يتتەردىڭ تاراپىنان تۋىندايتىن ەندىگى ءبىر قاۋىپ – جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ەتەك الۋى. جىل سايىن قۇتىرۋعا قارسى ەكى ءجۇز مىڭعا جۋىق ەكپە ەگىلەدى. سەبەبى, بۇرالقى يتتەردەن جاپا شەككەن ادامداردىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى. ناقتى قانشا ەكەنىن دە ايتۋ قيىن. وتكەن جىلدىڭ ون ايى ىشىندە 44 مىڭنان استام ادامدى يت قاۋىپتى.
– ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ادامداردى يتكە تالاتىپ قويعانىمىز قالاي بولادى, – دەيدى وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىنى دارحان ابىلەۆ. – مەنىڭ بىلۋىمشە, ءۇي جانۋارلارىن ستەريلدەۋگە مىندەتتەيتىن زاڭ دا جوق. سايىپ كەلگەندە, بىرىڭعاي بەكىتىلگەن جۇيە دە بولماي تۇر. وعان قوسا اسىلتۇقىمدى يتتەردى ساتاتىنداردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ەرەجە دە جوق. زاڭ بولعانىمەن, بۇرالقى يتتەردى ۋاقىتشا باعاتىن ورىندى ازىرلەي الماي وتىرمىز.
قالاي بولعان كۇندە دە ءبىر شەشىمگە كەلەتىن ۋاقىت جەتتى.
اقمولا وبلىسى
