تۇراقسىز الەمدەگى تۇراقتىلىقتىڭ ۇلگىسى

مايكل روسسي,

نيۋ-دجەرسيدەگى راتگەرس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) قىزمەتكەرى

الەمدە تەپە-تەڭدىك ساقتاۋ ماڭىزدى

قازاقستان وسى ورايدا قىزىقتى كەيس-ستادي ۇستانىپ ءارى ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ تەڭدەستىرىلگەن جانە دايەكتى بەيبىت سىرتقى ساياساتى كوپۆەكتورلى ساياسات رەتىندە سيپاتتالعان. بۇل ەلگە ىشكى جانە ايماقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى تۇراق­­تىلىق قازاقستاننىڭ ىشكى سايا­­ساتىندا جانە استانادا ءۇش جىل­­دا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى­­نىڭ باستاماسىندا كورىنىس تاپ­قان, كون­فەسسياارالىق ديالوگ پەن بەيبىت­شىلىككە ىقپال ەتەتىن بىرلىك پەن ەتنيكالىق كەلىسىمگە دەگەن ادال­دىعىنىڭ نەگىزىندە جاتىر. سولتۇس­تىگىندە رەسەيمەن, شىعى­سىندا قىتايمەن كورشىلەس جاتقان قازاق­ستان­نىڭ سىرتقى ساياساتى شاعىن جانە ورتا دەرجاۆالاردىڭ تۇراقتىلىعى تومەندەپ, بارعان سايىن كوپپوليارلى جاھاندىق ءتارتىپتى قالاي باسقارامىز دەگەندەرگە ماڭىزدى ساباق بەرەدى.

قازاقستاننىڭ 90-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس وداعىنان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قالىپتاسقان سىرت­قى ساياساتى رەسەي, قىتاي, اقش جانە ەۋروپالىق وداقتى قوسا العاندا, ءتۇرلى جاھاندىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. مىسالى, قازاقستان – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرامىنداعى ەل. سونىمەن قاتار 2015 جىلى قول قويىلعان كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ (EPCA) بولىگى رەتىندە ەو-مەن قارىم-قاتىناستى دامىتىپ جاتىر. قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسي كۇن تارتىبىندە بىردە-ءبىر دەرجاۆانىڭ ۇستەمدىك ەتپەۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, گەوساياسي كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاراماستان, ىنتىماقتاستىق بايلانىستارىن ورناتتى. بۇل ءتاسىل قازاقستاننىڭ ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكە­لەستىكتىڭ نىسانىنا اينالۋىنا جول بەرمەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ويتكەنى ىقپالدى كورشىلەر ەلدى قاقتىعىستارعا نەمەسە باسەكەلەستىك­كە وڭاي تارتۋى مۇمكىن. الايدا ماسكەۋ­مەن دە, بەيجىڭمەن دە بەرىك قارىم-قاتىناستى ساقتاي وتىرىپ, سونداي-اق باتىس ەلدەرىمەن بايلانىستى نىعايتا كەلىپ, قازاقستان ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قاقتىعىستارىنان بويىن اۋلاق ۇستادى. ونىڭ ورنىنا ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ باعىتى بويىنشا دا, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا دا قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدانى جەڭىلدەتتى. قازاقستاننىڭ تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياساتى جانە ونىڭ كۇردەلى حالىقارالىق ديناميكانى باعدارلاي ءبىلۋ قابىلەتى ەلدىڭ 2017–2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى ەتتى, وعان ۇيىم سەنىم ءبىلدىردى. ول ورتا­لىق ازيادان وسى لاۋازىمدى اتقا­ر­عان العاشقى ەل بولدى. قازاق­ستان سياقتى ورتا دەرجاۆالار ءۇشىن ديپلوماتيانىڭ بۇل ءتۇرى – ءىرى ەلدەردىڭ «بالەسىنەن» اۋلاق بولۋ­دىڭ باستى قۇرالى. اقش, قىتاي جانە رەسەي اراسىنداعى جاھاندىق باسە­كە­ل­ەستىك كۇشەيگەن سايىن ولار كوپ­تەگەن ەلدى ءبىر تاراپقا قوسىلۋعا ۇگىت­تەيدى. الايدا قازاقستان مىسالى كورس­ەتكەندەي, ديپلوماتيالىق جول­دى اشىق ۇستانۋ ارقىلى ەلدەر اۆتو­نو­مياسىن ساقتاي الادى جانە ءوز مۇد­دەلەرىنە قىزمەت ەتپەيتىن قاقتىعىس­تارعا قوسىلماي قارسى تۇرا الادى.

ايماقتىق بەيبىتشىلىككە ۇلەس قوسىپ كەلەدى

قازاقستان ءوزىنىڭ بەيتاراپتىلىق ارەكەتىنەن باسقا, ورتا دەرجاۆا­لار­دىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياداعى ءرولىن تانىتىپ, ايماقتىق بەيبىتشى­لىك پەن قاۋىپسىزدىككە ىقپال ەتىپ كەلەدى. ول ءوزىنىڭ بەيتاراپ ۇستانىمىن پايدالانا وتىرىپ, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاقتىعىستارداعى كە­لىسسوزدەر الاڭىن ۇسىندى. بىزگە ءما­لىم مىسالدىڭ ءبىرى – سيريا بويىن­شا استاناداعى بەيبىت كەلىسسوزدەر. وندا قازاقستان 2017 جىلدان بەرى سيريا ۇكىمەتى, وپپوزيتسيالىق توپتار جانە رەسەي, يران, تۇركيا سەكىلدى حالىقارالىق مۇددەلى تاراپتار اراسىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ كەلەدى. سيرياداعى ىشكى قاقتىعىس تولىق شەشىلمەگەنىمەن, قازاقستاننىڭ بەيتاراپ ۇستانىمى وعان وسى كەلىسسوزدەردىڭ قوجايىنى رەتىندە ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بىلتىر قازاقستان ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى كەلىسسوزدەر الاڭىن ۇسىندى. كەلىسسوزدەر شيەلەنىستى جەڭىل­دەتۋگە جانە بۇرىننان كەلە جات­قان قاقتىعىسقا قاتىسقان ەكى ەل اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتى نىعاي­تۋعا باعىتتالعان. ازەربايجان قازاق­ستاننىڭ باكۋ مەن ەرەۆان اراسىندا بەيبىتشىلىك كەلىسىمى بويىنشا كەلىسسوزدەردى استانادا جالعاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قابىلدادى.

سونىمەن قاتار قازاقستان بۇعان دەيىن رەسەي مەن ۋكراينا اراسىن­­داعى كەلىسسوزدەرگە دە ءوز الاڭىن ۇسىندى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۋكراينادا بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ءالى دە بار ەكەنىن ايتتى.

قازاقستان – يادرولىق قارۋسىز­دانۋ­دىڭ جاقتاۋشىسى. 1991 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلىپ, الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقاننان كەيىن قازاقستان الەمدىك ارەنادا تاراتپاۋ ماسەلەسىن العا تارتتى. ەل جىل سا­يىن 29 تامىزدا اتاپ وتىلەتىن حالىق­ارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەس كۇنىن بەلگىلەۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. ەكى ءىرى جاھاندىق يادرو­لىق دەرجاۆا امەريكا قۇراما شتات­تارى مەن رەسەي اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتا دەرجاۆالاردىڭ وسى قارۋدان تۋىن­داي­تىن جاھاندىق قاۋىپتى ازايتۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسۋى وتە ماڭىزدى. ءىرى دەرجاۆالاردىڭ جاقىن ارادا يادرو­لىق قارۋسىزدانۋعا ۇمتىلۋى ەكى­تا­لاي بولسا دا, كىشىگىرىم ەلدەر جا­ھان­­دىق قاۋىپسىزدىك نورمالارىنا اسەر ەتىپ, يادرولىق قاقتىعىستاردىڭ ال­دىن الۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارۋى مۇمكىن.

سونىمەن قاتار قازاقستان ازيا­داعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارا­لارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك), ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىت­تالعان پلاتفورما سياقتى باستاما­لار ارقىلى ايماقتىق قاۋىپسىز­دىكتى ساقتاپ كەلەدى. بۇل ەل ءۇندىستان مەن پاكىستان سياقتى ساياسي قارسى­لاستارى بار شانحاي ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىن (شىۇ) قوسا العان­دا, ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردى باسقاردى. دەگەنمەن بارلىق تاراپپەن وڭ قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا قازاقستان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا بىرنەشە قۇجاتقا قول قويۋعا مۇرىندىق بولىپ, ءتۇرلى گەوساياسي مۇددەلەردى باعدارلاۋ قابىلەتى بارىن تاعى دا كورسەتتى.

بەيتاراپتىلىقتىڭ وڭ اسەرى

قازاقستاننىڭ ۇستانىپ وتىرعان بەيتاراپ ساياساتى وڭ بولعانىمەن, ونىڭ پروبلەمالارى دا جوق ەمەس. جاھان­دىق قاقتىعىستاردىڭ كۇشەيىپ تۇرعان كەزىندە بەيتاراپتىقتى ساقتاۋ قيىن بولۋى مۇمكىن, اسىرەسە ءىرى دەرجا­ۆالاردىڭ قىسىمى كۇشتى بولسا. مىسالى, قازاقستاننىڭ رەسەي­گە جاقىندىعى پروبلەما تۋعىز­باي قويمايدى, ويتكەنى ماسكەۋ ايماققا ىقپال ەتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ەكونو­ميكالىق ۇستەمدىگى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وسى ىقپالدى كورشى­مەن بايلانىسىن نىعايتۋعا يتەر­مە­لەيدى. دەگەنمەن بۇل ءتاسىلدىڭ ارتىقشى­لىق­تارى باسىم. قازاقستان­نىڭ سىرت­قى سايا­ساتى وعان كورشىلەرىنىڭ گەو­ساياسي امبيتسيالارىنا ارالاسپاي, ايماقتىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك كۇش-جىگەرىندە سىندارلى ءرول اتقارۋعا مۇمكىندىك بەردى. اقش, قىتاي نەمەسە رەسەي سەكىلدى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ بەيتاراپ سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ولاردىڭ گەوساياسي امبيتسيالارى مەن ستراتەگيالىق مۇددەلەرى ۇلى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەلەستىگىنە اكەلىپ سوقتىرادى, بۇل ولاردىڭ جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا باسقا مەملەكەتتەرمەن باسەكەلەستىككە قاراي ۇمتىلۋىندا جاتىر. ال شاعىن مەملەكەتتەر مەن ورتا دەرجاۆالارعا كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا ستراتەگياسىن جۇرگىزۋ ءتيىمدى. سەبەبى مۇنداي ەلدەر ىنتىماقتاستىققا اشىق بولىپ, وزدەرىنىڭ اۆتونومياسىن قورعاي الادى, ايماقتىق تۇراقتىلىققا ۇلەس قوسا الادى جانە جاھاندىق قاقتىعىستاردا دەلدال رەتىندە ارەكەت ەتە الادى. ەگەر كوپتەگەن ەل وسى جولمەن جۇرسە, ولار تۇراقتى حالىقارالىق ءتارتىپتى قۇرۋعا كومەكتەسە الار ەدى.

دايىنداعان –

گۇلنار جولجان,

«Egemen Qazaqstan»