گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت

بۇل ماقالادا وقىرمان نازارىنا بيىل دۇنيەجۇزىلىك زياتكەرلىك مەنشىك ۇيىمى (WIPO – World Intellectual Property Organization) ۇسىنعان زەرتتەۋ قورىتىندىسىن ۇسىنامىز. زەرتتەۋدە گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بۇگىنگى دامۋ بارىسى مەن كومپانيالار ۇسىنىپ جاتقان ونىمدەرگە جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزىلگەن. اتالعان باعىتتاعى جاھاندىق دامۋدىڭ قالىپتاسقان جاعدايى مەن جاڭا ونىمدەرگە دەگەن ماماندار قورىتىندىسى جاسالعان.

ەسەپتە گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت تۋرالى ەڭ كوپ عىلىمي جاريالانىمداردى قاي مەكەمەلەر شىعارعانى تۋرالى اتاپ وتىلەدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ 2010 جىلدان بەرى 1 100-دەن اسا جاريالانىمدارى بار ءارى سانى بويىنشا الەمدە كوش باستاپ تۇر. تسينحۋا ۋنيۆەرسيتەتى مەن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ارقايسىسىندا 600-دەن اسا جاريالانىمدارى جارىققا شىعىپ, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەنگەن. Alphabet/Google 556 عىلىمي جاريا­لانىممەن – ءتورتىنشى ورىندا. الايدا عىلىمي جاريالانىم­دار­دىڭ ناقتى اسەرىن دايەكسوزدەر سانى بويىنشا تالداۋ كەزىندە Alphabet/Google ۇلكەن مارجامەن جەتەكشى مەكەمە رەتىندە تىركەلسە, بۇل با­عىت­تاعى OpenAI كومپانياسىنىڭ جەتىستىكتەرى دە جوعارى ەكەنى اتاپ وتىلەدى.

ەڭ كوپ GenAI تەحنولوگيالارى قاي ەلدە ويلاپ تابىلعان؟ زەرت­تەۋ­دەگى ماماندار قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, بۇل باعىتتا مەملەكەتتەر رەيتينگى تومەندەگىدەي رەتتە: قىتاي, اقش, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, ءۇندىستان, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا.

ماماندار پاتەنتتەردە جاريالانعان ونەرتاپقىشتاردىڭ مەكەنجايلارىنا سۇيەنە وتىرىپ, 2014-2023 جىلدار ارالىعىندا 38 مىڭنان اسا پاتەنتتىك جوبالار قىتاي عالىمدارىنا تيەسىلى ەكەنىن انىقتاعان. 2017 جىلدان باستاپ قىتاي عالىمدارى جىل سايىن بۇل سالادا باسقا ەلدەرگە قاراعاندا كوبىرەك پاتەنتتەر ءوندىرىپ كەلەدى.

GenAI-دە ەڭ كوپ پاتەنتتەرى بار ۇيىمداردىڭ قاتارىندا Tencent, Ping An Insurance Group, Baidu, قىتاي عىلىم اكادەمياسى جانە IBM كومپانيالارى كوش باستاپ كەلەدى.

GenAI-دەگى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر پاتەنتتەۋ بەلسەندىلىگىنىڭ كۇرت ارتۋىنان كورىنەدى. كەيىنگى 10 جىلدا جالپى پاتەنتتىك جوبالاردىڭ سانى 2014 جىلعى 733-تەن 2023 جىلى 14 مىڭنان اسا جوباعا دەيىن وسكەن. وسى كەزەڭدە عىلىمي جاريالانىمداردىڭ سانى 2014 جىلعى 116-دان 2023 جىلى 34 مىڭعا دەيىن ارتقان. تەك 2023 جىلدىڭ وزىندە عانا بارلىق پاتەنتتىڭ 25%-دان استامى جانە بارشا GenAI عىلىمي جۇمىستارىنىڭ 45%-دان استامى جاريالانعان.

كومپانيالار اراسىندا Tencent, Ping An Insurance Group جانە Baidu ەڭ كوپ GenAI پاتەنتتەرىنە يە. قازىرگى تاڭدا Tencent پايدالانۋ­شى تاجىريبەسىن جاقسارتۋ ءۇشىن Wechat سياقتى ونىمدەرىنە GenAI مۇم­كىن­دىكتەرىن قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. Ping An اندەررايتەرينگ پەن تاۋە­كەلدەردى باعالاۋدىڭ جالپى ۇلگىلەرىنە نازار اۋدارىپ جاتىر. Baidu جالپى ويىنشىلاردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى بولدى جانە جاقىندا LLM نەگىزىندەگى ERNIE 4.0 جاساندى ينتەللەكت چاتبوتىن ۇسىندى. قىتاي عىلىم اكادەمياسى ء(تورتىنشى) – ۇزدىك وندىق رەيتين­­گىن­دەگى زەرتتەۋ ۇيىمى. Alibaba (التىنشى) جانە Bytedance (توعى­زىن­شى) – ۇزدىك وندىققا كىرەتىن قىتايلىق كومپانيالارى قاتارىندا.

ەسەپكە سۇيەنسەك, IBM (بەسىنشى), Alphabet/Google (سەگىزىنشى) جانە Microsoft (ونىنشى) GenAI پاتەنتتەرى بويىنشا اقش-تىڭ جەتەكشى كومپانيالارىنا جاتادى. IBM كومپانيالارعا دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سايكەستىگىنە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, LLM-ءدى ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن Watsonx جالپى پلاتفورماسىن ازىرلەدى. Alphabet/Google كومپانياسىنىڭ Deepmind جاساندى ينتەللەكت بولىمشەسى جاقىن­دا Alphabet/Google ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنە بىرتىندەپ ينتەگراتسيالاناتىن Gemini كومپانياسىنىڭ سوڭعى LLM مودەلىن شىعاردى. Microsoft كومپانياسى دا – نارىقتاعى نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە جاتادى جانە OpenAI-دىڭ ينۆەستورى قاتارىندا. سونىمەن قاتار ۇزدىك وندىق­قا وڭتۇستىك كورەيانىڭ Samsung Electronics ەلەكترونيكا كونگلومەراتى (جەتىنشى) كىرەدى.

زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, GenAI پاتەنتتەرىن قولدانۋدىڭ نەگىزگى باعىت­تا­­رى­نا مىنالار جاتادى: باعدارلامالىق جاساقتاما, ءومىر تۋرالى عى­­لىم­دار, قۇجات اينالىمى جانە باسپا ءىسى, بيزنەس شەشىمدەرى, ونەر­كا­سىپ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى, تاسىمالداۋ, قاۋىپسىزدىك پەن تەلەكوممۋني­كا­تسيا­لار.

زەرتتەۋدە 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا OpenAI كوپشىلىككە ChatGPT (Chat Generative Pre-trained Transformer) ءونىمىن ۇسىنعانى اتاپ وتىلەدى. بۇل الەم حالقىنىڭ GenAI-گە دەگەن ىنتاسىن ايتارلىقتاي ارتتىرعانى انىق. بەس كۇننىڭ ىشىندە ميلليوننان اسا ادام ChatGPT-ءدى پايدالانۋعا جازىلدى. 2023 جىلى Deloitte اۋديتورلىق جانە كونسالتينگتىك فيرماسى جۇرگىزگەن ساۋالناما قورىتىندىسى شۆەي­تسا­ريادا كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن رەسپوندەنتتەردىڭ شامامەن 61%-ى كۇندەلىكتى جۇمىسىندا ChatGPT نەمەسە باسقا GenAI باعدارلامالارىن قولداناتىنىن كورسەتتى. ChatGPT شىعارىلىمىن كوپتەگەن مامان, سونىڭ ىشىندە Nvidia باس ديرەكتورى دجەن-حسۋن حۋان GenAI ءۇشىن «iPhone ءساتى» رەتىندە سيپاتتادى. بۇگىندە كوپتەگەن كومپانيا GenAI-گە قوماقتى قارجى سالىپ وتىر جانە بۇل جاڭا مودەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ كەلەدى.

قورىتا ايتقاندا, دۇنيەجۇزىلىك زياتكەرلىك مەنشىك ۇيىمى ۇسىنعان ەسەپ جاساندى ينتەللەكت دامۋىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىن تالداعان ماڭىزدى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىمەن, ماماندار كەلتىرگەن عىلىمي تۇجىرىمدارىمەن زەرتتەۋشىلەرگە, تاقىرىپقا قىزىعۋشى قاۋىمعا قوسىمشا كومەكشى قۇرال بولا الادى.

سەزىم اۋباكىروۆا,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى