مونوگرافيادا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى جىلدارى تاشكەنت, الماتى, بەرلين, ۆەنا, پاريج كونسەرۆاتورياسىندا ءبىلىم العان بەكزات سكريپكا ونەرىنىڭ مايتالمانى ءالىم الماتتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋى, كۇردەلى ءومىرى, سونىڭ قاپتالىنداعى ءتۇرلى ساياسي, تاريحي وقيعالار قامتىلعان. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن تۇلعانىڭ تەك-تامىرى, قالىپتاسقان ورتاسى, سوعىس جىلدارىنداعى ازابى, تۇتقىن, بوسقىن مارتەبەسىندەگى ءحالى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۋاقىتىنداعى تۇركىستاندىقتاردىڭ تاعدىر-تالايى, فرانتسيادا م. شوقايدىڭ جۇبايى ماريا حانىممەن ۇشىراسۋلارى مەن حات-حابار جاۋاپتاسۋلارى, ەۋروپادان تۇركياعا قونىس اۋدارۋىنىڭ سەبەپ-سالدارى, جاڭا مەكەندەگى كاسىبي, تۇلعالىق سوقپاعى زەردەلەنگەن. سونداي-اق اسكەري تۇتقىندارعا قاتىستى كەڭەس وداعىنداعى, ەۋروپاداعى, تۇركياداعى تۇسىنىك بايىپتالادى. مۋزىكانت-لەگيونەر ءالىم الماتتىڭ اقتالۋ ۇردەرىسىندەگى سۋبەكتيۆتى-وبەكتيۆتى كەدەرگىلەر, وزگە دە قيىندىقتار وقىرماندى ويلاندىرادى. سوعىستىڭ جۇرەكتەگى جازىلماس جاراسى حاقىنداعى ەستەلىكتەر كوڭىلدى بوساتادى.
كىتاپتى ىقىلاسپەن وقىپ, تۇيگەنىمىز: «اتاتەك نەمەسە المات اۋلەتى (1917–1931)» اتتى 1-بولىمدە اۋلەتىنىڭ تاريحى, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى ءسوز ەتىلسە, ء«الىم المات – تالانتتى مۋزىكانت (1931–1939)» اتتى 2-بولىمدە كاسىبي بىلىمگە ۇمتىلۋى مەن قالىپتاسىپ دامۋ كەزەڭدەرى سارالانادى. ء«الىم المات جانە تۇركىستان لەگيونى (1941–1945)» اتتى 3-بولىمدە تۇركىستاندىق اسكەري تۇتقىندار مەن مۋزىكانت-لەگيونەرلەر تاعدىرى زەرتتەلىنسە, ء«الىم المات جانە ماريا شوقاي (1946–1969)» اتتى 4-بولىمدە سول كەزدەگى تۋىستىق, تانىستىق, ارىپتەستىك حاتتارداعى تاريحي شىندىق باياندالادى. «انادولىم – اتاجۇرتىم (1969–2018)» اتتى 5-بولىمدە ءالىم الماتتىڭ تۋىسقان تۇركيا رەسپۋبليكاسىنداعى تاريحي ورنى جانە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تۋعان ەلى – قازاقستانمەن اراداعى شىنايى پەرزەنتتىك قارىم-قاتىناسى زەردەلەنگەن. كىتاپ سوڭىندا بەرىلگەن ءماريا شوقايدىڭ ءا.الماتقا جازعان حاتتارى (مۇنى العاش مۇستافاتانۋشى ب.سىدىقوۆا جاريالاپ, ك.ءىلياسوۆا قازاق تىلىنە اۋدارعان), ع. ءابسالاموۆتىڭ ەستەلىگى, ءتۇرلى تاريحي فوتوسۋرەتتەر وقىرمانعا تەرەڭ وي سالادى.
جالپى بۇگىنگى ۇلت كينوگەرلەرى تۇتقىندا بولعان سكريپكاشىلار ءالىم المات پەن ايتكەش تولعانباي تۋرالى كوركەم فيلم تۇسىرسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. شۇكىر, ايتەكەڭنىڭ سوڭىندا كولەمدى ەستەلىك كىتابى قالدى. مۇنى ونەردىڭ بار سالاسى پايدالانىپ, سالالاندىرا الادى. ال مىنا زەرتتەۋ جانە سكريپكاشىنىڭ ءوزى 1999 جىلى قۇنتتاپ جاريالاعان «Yoldas Alimin defteri» مۇراسى – ءا.المات جونىندەگى فيلمگە ناعىز ءىزاشار.
سونداي-اق ەلىمىزدىڭ مۋزىكا كوللەدجدەرى مەن كونسەرۆاتوريا زالدارىندا, دالىزىندە سوعىس پەن تۇتقىنداعى ازاپتاۋ رۋحىن سىندىرا الماعان وسى تۇلعالاردىڭ ۇلكەن كاسىبي پورترەتتەرى ءىلىنىپ تۇرعانى ابزال.
الاش زامانى مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندەگى تۇلعاتانۋ ماسەلەسىن جۇيەلى قاراستىرىپ جۇرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى كۇلپاش مىرزامۇراتقىزىنىڭ جاڭا كىتابى ءوز وقىرمانىن تابادى دەپ سەنەمىز.
سابىر ءشارىپ,
PhD
