سۋرەت «كپ»-نىڭ ارحيۆىنەن الىندى
105 جىل – تۇتاس ءداۋىر. جالپى, ادامزات بالاسىنىڭ تاريحى ءۇشىن ءبىر عاسىر دەگەنىڭىز قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا مەرزىم كورىنگەنىمەن, وسى ۋاقىت بەدەرىندە ەلىمىزدىڭ باسىنان تاعدىرلى قيلى كەزەڭدەر دە, شاتتىققا تولى قۋانىشتى ساتتەر دە ءوتتى. 1920 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەرى «كازاحستانسكايا پراۆدا» (العاشقى اتاۋى – «يزۆەستيا كيرگيزسكوگو كرايا») سول تالايلى وقيعالاردىڭ ءبارىن قازاق حالقىمەن بىرگە باسىنان وتكەرىپ كەلەدى.
ماسەلەن, اتالعان گازەت تاريحتاعى ازامات سوعىسى, اشتىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, تىڭ يگەرۋ, قايتا قۇرۋ, 1986 جىلعى كوتەرىلىس, تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى ساياسي-الەۋمەتتىك, رۋحاني-مادەني وقيعالاردى قاعازعا قاتتاپ, قيىن-قىستاۋ زاماندا حالىقتىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىنا ورتاقتاسقانىن, وسىنداي سوقتىقپالى سوقپاقتى جولمەن ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى ورىس تىلىندە جارىق كورەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اراسىنان قارا ءۇزىپ, جالپىۇلتتىق باسىلىم دارەجەسىنە جەتكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
وسى ورايدا گازەتتىڭ جالپىۇلتتىق باسىلىمعا اينالعانعا دەيىنگى تاريحىنا قىسقاشا توقتالا كەتسەك. 1920 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى استاناسى ورىنبوردا ءسۇيىنشى داناسى جارىق كورگەن «يزۆەستيا كيرگيزسكوگو كرايا» ولكەلىك گازەتى 1921 جىلى «ستەپنايا پراۆدا» بولىپ وزگەردى. 1923 جىلعى 20 قاراشادان باستاپ گازەت «سوۆەتسكايا ستەپ» دەپ اتالدى. ال 1932 جىلدىڭ اقپان ايىندا قازىرگى تاريحي اتاۋىن يەلەنىپ, وقىرمانعا «كازاحستانسكايا پراۆدا» دەگەن اتاۋمەن جول تارتتى. قازاق جۋرناليستيكاسى عىلىمىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1918 جىلدان باستاپ, قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە وننان اسا مەرزىمدى باسىلىم جارىق كورە باستاعان. سولاردىڭ ءبىرازى قازىرگى ايماقتىق, وبلىستىق گازەتتەردىڭ باستاۋى سانالادى. ال «كازاحستانسكايا پراۆدانىڭ» رەسپۋبليكالىق اۋقىمداعى باس باسىلىمداردىڭ بىرىنە اينالۋى اتالعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ سول زاماننىڭ وزىندە كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, وقىرمان جۇرەگىنەن وزىندىك ورنىن تاپقاندىعىنان ەكەنى داۋسىز.
قازاق جۋرناليستيكاسىندا «شەرحاننىڭ شەكپەنىنەن شىقتىق» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. سول ءتامسىل ءسوزدى ءسال وزگەرتسەك, «كازاحستانسكايا پراۆدانىڭ» دا شەكپەنىنىڭ جىلۋىن سەزىنگەن قالامگەرلەر شوعىرى از ەمەس. مىسالى, گازەتتىڭ سوعىس جىلدارداعى سارعايعان بەتتەرىن اقتارىپ وتىرساڭىز, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار وعلاندارى باۋىرجان مومىش ۇلى, ءابۋ سارسەنباەۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ, دميتري سنەگين, مالىك عابدۋللين, ءتاشىباي الماعامبەتوۆ, عازەز ابىشەۆ, جۇماعالي سايىن, ساعىنعالي سەيىتوۆ, جۇبان مولداعاليەۆتەردىڭ اسكەري اڭگىمەلەرى, وچەركتەرى, ولەڭ-جىرلارى جاريالانعانىنا كۋا بولاسىز.
«كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى جامبىل جاباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, قانىش ساتباەۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, سەرگەي ميحالكوۆ, كونستانتين پاۋستوۆسكي, قاينەكەي جارماعانبەتوۆ سىندى الىپتاردىڭ پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىنا دا مىنبەر بەرىپ, مايداننىڭ وتىندە جۇرگەن ساربازداردى رۋحتاندىرعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
بۇل ءۇردىس سوعىس جىلدارىنان كەيىن دە ءۇزىلىپ قالعان جوق. ءار كەزەڭ, ءار زاماندا «كازاحستانسكايا پراۆدانىڭ» شەكپەنىنەن شىققان ازاماتتاردىڭ ارىسى كەڭەس وداعى, بەرىسى قازاق ەلىنە تانىلعان تۇلعالارعا اينالدى. اتاپ ايتساق, ف.بويارسكي, ف.ميحايلوۆ, پ.كوسەنكو, ن.انوۆ, و.ماتسكەۆيچ, ف.يگناتوۆ, ن.شەۆتسوۆ, ي.دەرجيەۆ, ك.كيم, م.پولتورانين, يۋ.كۋكۋشكين, م.بارمانقۇلوۆ, ب.عابدۋللين, س.ياگمۋروۆا, ج.وماروۆ, ا.تاراكوۆ, ۆ.پاششەنكو, ۆ.كۋرياتوۆ سىندى ەسىمدەردى ءبىر ماقالا اياسىندا قامتىپ شىعۋ استە مۇمكىن ەمەس.
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى دا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى زامان تالابىنا ساي مەملەكەتپەن بىرگە تۇلەپ, ەلىمىزدىڭ اقپارات نارىعىنداعى باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, وقىرمان ىقىلاسىنا بولەنە ءبىلدى.
گازەتتىڭ باس رەداكتورى ءسابيت مالدىباەۆ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ العا قويعان باستى ەكى ماقساتى بار ەكەنىن ايتادى. ءبىرىنشىسى – بۇقارانىڭ ويىن بيلىككە جەتكىزۋ. بۇل ورايدا باسىلىم جەتەكشىسى «قازپراۆدانىڭ» ەلدەگى كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا ءاردايىم ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
ء«بىز «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءار سانىندا قولىمىزدان كەلگەنشە حالىقتىق ماسەلەلەردى كوتەرۋگە, بۇقارانىڭ تالاپ-تىلەگىن ءتيىستى مەكەمەلەرگە جەتكىزۋگە بارىمىزدى سالامىز. مىسالى, وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشكەن اعايىندارعا ارنالىپ سالىنعان باسپانالاردىڭ ساپاسىزدىعى تۋرالى پروبلەمانى العاش بولىپ كوتەرىپ, وسى جۇمىسقا جاۋاپتى ازاماتتار قىزمەتىنەن شەتتەتىلدى. مۇنداي فاكتىلەر وتە كوپ. ياعني «كازاحستانسكايا پراۆدا» باسىلىمى حالىق ءۇنىن بيلىككە جەتكىزۋ مىندەتىن ادال اتقارىپ جاتىر», دەيدى ول.
ەكىنشى ماقسات – مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتىن بۇقاراعا ناسيحاتتاۋ. بۇل باعىت بويىنشا, باسىلىم العى شەپتەن كورىنىپ كەلەدى.
«اقپاراتتىق ساياساتتى جالاڭ ۇرانمەن جۇرگىزبەي, مەيلىنشە ءار ماتەريالدىڭ وقىلىمدى بولۋىنا ءمان بەرەمىز. ماقالانىڭ بەرىلۋ فورماسىن تابۋ, تارتىمدى تاقىرىپ قويۋ, ءماتىندى تۇسىنىكتى ءھام قاراپايىم جازۋ, گازەتتىڭ ماكەتىن تۇرلەندىرۋ سەكىلدى سانسىز جۇمىستى ۇجىمىمىز شاماسى كەلگەنشە جوعارى دەڭگەيدە اتقارىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ءار وبلىستا تىلشىلەرىمىز بار. ولار دا ورتالىقتاعى ۇجىمنىڭ تالاپتارىنا ساي تەر توگىپ كەلەدى», دەيدى باس رەداكتور ءسابيت عالىم ۇلى.
كەيىنگى جىلدارداعى ينتەرنەتتىڭ جەدەل دامىپ, اقپارات تاراتۋدا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ العا وزۋى مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ ساراپتامالىق باعىتقا قاراي ويىسۋىنا اكەلگەنى بەلگىلى. 105 جىلدىق تاريحى بار «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى زامان كوشىنەن قالماي, وقىرمان سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن ساراپتاما, رەپورتاج, زەرتتەۋ ماقالالار جازىپ, وقىرمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ وتىرعانى كوڭىل قۋانتادى.
بۇگىندە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى ەلىمىزدەگى ورىس تىلىندە جارىق كورەتىن مەرزىمدى باسپاسوزدەردىڭ قاراشاڭىراعى سانالادى. ءورىستىلدى جۋرناليستەردى شىڭدايتىن باستى شەبەرحانا دا وسى – باسىلىم. سوندىقتان دا ءبىر عاسىر بويى حالىقشىل ءۇنىن جوعالتپاعان باسىلىم ۇجىمىن 105 جىلدىق مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكپەن قۇتتىقتاعىمىز كەلەدى. سەبەبى بۇقارا مەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالىپ, مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتىن جۇيەلى جۇرگىزىپ, قوعامدىق ۇيلەسىمدى ساتىمەن ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان گازەتتىڭ مەرەيتويى – بارىمىزگە ورتاق قۋانىش.
