ينفوگرافيكالاردى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
سانات كوشكىمباەۆ,
ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى:
– ەلدىڭ بىرنەشە ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىم مەن قۇرىلىمعا توراعالىعى ءساتتى اياقتالدى دەپ سەنىممەن ايتۋىمىزعا بولادى. توراعالىق بارىسىندا ەلىمىز جاھاندىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى, ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلداۋعا اتسالىستى. ولاردىڭ اراسىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ايماقتىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە گۋمانيتارلىق ينتەگراتسياسىن نىعايتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعىتتارىن ايقىندايتىن «ورتالىق ازيانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى-2040» بار.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق سالاداعى باستى جەتىستىگىنىڭ ءبىرى – «ورتا دەرجاۆا» رەتىندە ماقۇلدانۋى. بۇل ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەگى ءرولىنىڭ ارتقانىن, ءارتۇرلى كوپجاقتى فورماتتا شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىنىڭ كەڭەيگەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان ءۇشىن نەگىزگى سەرىكتەس ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە قاتار, فرانتسيا, موڭعوليا, رەسەي, وزبەكستان, قىتاي جانە ازەربايجانعا ساپارلارىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇل ساپارلار ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ, قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى جانە تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتقا بەيىلدىلىگىن تانىتتى جانە ەل ەكونوميكاسىن قايتا جانداندىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن شيكىزاتتىق ەمەس جانە وڭدەۋشى سالالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازبەك مايگەلدينوۆ,
ساياساتتانۋشى:
– ەلىمىز حالىقارالىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە مەدياتور رەتىندە بەيبىت باستامالاردى ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدان العان كەزدە ءبىز الماتىدا وتكەن يران ماسەلەسى بويىنشا الماتى راۋندتارى, استانادا وتكەن سيريا ماسەلەسى بويىنشا سيريا راۋندتارىن جۇرگىزدىك. سيرياداعى جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا وراي قازاقستان تۇركيا, رەسەي, يران جانە سيريا وپپوزيتسياسى اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ الاڭى بولا الادى دەپ سەنىممەن ايتۋىمىزعا بولادى. ويتكەنى بۇعان دەيىنگى كەيستەر تابىستى, ناتيجەلى بولدى.
بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە ەكى تاراپپەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى ساقتاي الدى. قازىر كوپ جاقتى جانە ەكى جاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ودان بولەك ورتالىق ازيا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ جۋىردا وتكەن وتىرىسىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىمشارت كەزدەسۋلەرىن اتاۋعا بولادى. بۇل تەك كەزدەسۋ ءۇشىن جاسالعان جيىن ەمەس. شىن مانىندە, مۇنى مەملەكەتىمىزدىڭ باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرىپ وتىرعان قادامى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل – ءتۇرلى تاراپتاردىڭ دا, ەلىمىزدىڭ دە مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, بەيتاراپ كوپۆەكتورلى ساياساتتىڭ ناتيجەسى.
بۇعان قوسا قازاقستان الەمدەگى كليماتتىق ماسەلەگە بەيجاي قاراپ وتىرعان جوق, ونى جاقسارتۋعا ۇلەسىن قوسىپ جاتىر, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە بەلسەندى ارالاسىپ كەلەدى. بۇل – بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا كۇن تارتىبىندە تۇرعان ۇلكەن ماسەلە. مىسالى, ەلىمىزدە ارال تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. ناتيجەسىندە, قازىر ارالدىڭ سۋى كوبەيگەنىن كورىپ وتىرمىز.
مايكل روسسي,
نيۋ-دجەرسيدەگى راتگەرس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) قىزمەتكەرى, ساياسي ساراپشى:
– قازاقستاننىڭ بەيتاراپ ساياساتتى ۇستاناتىنىن بىلەمىز. ونىڭ تيىمدىلىگىمەن قاتار پروبلەمالارى دا جوق ەمەس. جاھاندىق قاقتىعىستاردىڭ كۇشەيىپ تۇرعان كەزىندە بەيتاراپتىقتى ساقتاۋ قيىن بولۋى مۇمكىن, اسىرەسە ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قىسىمى كۇشتى بولسا. مىسالى, قازاقستاننىڭ رەسەيگە جاقىندىعى پروبلەما تۋعىزباي قويمايدى, ويتكەنى ماسكەۋ ايماققا ىقپال ەتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ۇستەمدىگى دە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وسى ىقپالدى كورشىمەن بايلانىسىن نىعايتۋعا يتەرمەلەيدى. دەگەنمەن بۇل ءتاسىلدىڭ ارتىقشىلىقتارى باسىم. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى وعان كورشىلەرىنىڭ گەوساياسي امبيتسيالارىنا ارالاسپاي, ايماقتىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك كۇش-جىگەرىندە سىندارلى ءرول اتقارۋعا مۇمكىندىك بەردى.
اقش, قىتاي نەمەسە رەسەي سەكىلدى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ بەيتاراپ سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ولاردىڭ گەوساياسي امبيتسيالارى مەن ستراتەگيالىق مۇددەلەرى ۇلى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەلەستىگىنە اكەلىپ سوقتىرادى, بۇل ولاردىڭ جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا باسقا مەملەكەتتەرمەن باسەكەلەستىككە قاراي ۇمتىلۋىندا جاتىر. ال شاعىن مەملەكەتتەر مەن ورتا دەرجاۆالارعا كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا ستراتەگياسىن جۇرگىزۋ ءتيىمدى. سەبەبى مۇنداي ەلدەر ىنتىماقتاستىققا اشىق بولىپ, وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاپ, ايماقتىق تۇراقتىلىققا ۇلەس قوسىپ, جاھاندىق قاقتىعىستاردا دەلدال رەتىندە ارەكەت ەتە الادى. ەگەر كوپتەگەن ەل وسى جولمەن جۇرسە, ولار تۇراقتى حالىقارالىق ءتارتىپتى قۇرۋعا كومەكتەسە الار ەدى.
