تۇلعالار تاعىلىمى: جۇماباي شاياحمەتوۆ جانە نۇرتاس وڭداسىنوۆ

كونە تاريحتا «تۇركى جۇرتى ءۇشىن كۇن وتىرمادىم, ءتۇن ۇيىقتامادىم» دەپ كۇلتەگىن قاعان ايتقانداي, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ دە سانسىز قيىندىعى بولدى. ءبىز وسى جولى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى جۇماباي شاياحمەتوۆ پەن نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ءومىر جولىن سالىستىرا وتىرىپ, زامانا اقيقاتى مەن تۇلعالار تۇعىرىن ايقىنداي ءتۇسۋدى ءجون سانادىق.

جۇماباي شاياحمەتوۆ (1902–1966) 30-جىلداردىڭ اياعىنان 50-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازاقستان باسشىلىعىندا بولىپ (1938 جىلدان – ءۇشىنشى حاتشى, 1939 جىلدان – ەكىنشى حاتشى, 1946 جىلدان – ءبىرىنشى حاتشى), رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلكەن ايرىقشا ۇلەس قوستى. ول 1946–1954 جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, 1950–1954 جىلدارى كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. بۇل – سول كەزدەگى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى بيلىكتىڭ بيىك ساتىسى.

1938 جىلى شىلدەدە 36 جاستاعى ج.شاياحمەتوۆتىڭ پارتيالىق جانە مەم­لەكەت­تىك جۇمىسى باستالادى. قازاقستان كوممۋ­نيستىك پارتياسىنىڭ II سەزىندە ونى ورتالىق كوميتەتتىڭ (وك) مۇشەسى, ال ءبىرىنشى ۇيىمداستىرۋشىلىق پلەنۋمدا قازاقستان ك(ب)پ وك ءۇشىنشى حاتشىسى ەتىپ سايلادى. ءبىرىنشى حاتشىلىققا نيكولاي سكۆورتسوۆ, ەكىنشى حاتشىلىققا سالكەن داۋلەنوۆ بەكىتىلدى. حاتشىلار اراسىندا مىندەت بولىسكەندە ج.شاياحمەتوۆكە حالكومنىڭ (قازىرگى مينيسترلەر كەڭەسى) تاماق ونەركاسىبى, قارجى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جاس­تار وداعى جۇمىستارىن باسقارۋ, جۇيە­لەۋ ءتيدى. ءتالىمدى جەرى سول, جۇمىسقا تەز بەيىم­­دە­لىپ, پارتيا باسشىلىعىنىڭ ءستيلى مەن ءادىسىن مەڭگەرگەن جاس قايراتكەر ءوزىن جىگەرلى ءارى قابىلەتتى ۇيىمداستىرۋشى, تالاپشىل باسشىسى رەتىندە كورسەتتى. 1939 جىلى ماۋسىمدا ول قازاقستان ك(ب)پ وك ەكىنشى حاتشىسى بولىپ بەكىتىلدى. بۇل كەزدە ەل, بۇكىل الەم الداعى سوعىس قاۋپىمەن ءومىر ءسۇردى. سول كەزدەگى رەسمي قۇجاتتاردا «وك-ءنىڭ ەكىنشى حاتشىسى رەتىندە ج.شاياحمەتوۆ جولداس اۋىل شارۋاشىلىعىن باسقارۋ ماسەلەلەرىمەن, اتاپ ايتقاندا مال شارۋا­شىلىعى ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىس­تى. سوعىستىڭ الدىنداعى جىلدارى ەگىس القاپتارى كەڭەيىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى ارتتى, مال باسى ءوستى, ءسويتىپ رەسپۋبليكانىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا بەلگىلى ءبىر جەتىس­تىكتەرگە قول جەتتى» دەگەن دەرەك بوسقا جازىلماعان.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى ج.شاياحمەتوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق الەۋەتى ەرەكشە كورىندى. مىسالى, ول 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا الماتىداعى م.گور­كي ساياباعىندا 25 مىڭ ادامنىڭ الدىندا ءسوز الىپ, ۇرەيلەنگەن جۇرتتى بىلايشا جىگەرلەندىرەدى: ء«بىزدىڭ كاسىپورىندارىمىز, زاۋىتتارىمىز, شاحتالارىمىز, فابريكالارىمىز, كەنىشتەرىمىز, كاسىپشىلىكتەرىمىز, تەمىرجول كولىگىمىز, اۆياتسيامىز – بارلىعى قازىر ءوز جۇمىستارىن قايتا قۇرۋعا ءتيىس. ولاردىڭ ارقايسىسى قورعانىس بەكىنىسىنە اينالۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدا وتان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى, جوعارى سانالىلىق, قىراعىلىق, جانقيارلىق, باتىرلىق بولۋى كەرەك...». قازاقستان فاشيزمگە قارسى مايداننىڭ ناقتى قۋاتىنا اينالدى. سوعىس جىلدارى جۇماباي شاياح­مەتوۆ مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتە­تىنىڭ قازاقستانداعى ۋاكىلەتتى وكىلى بولىپ تاعايىندالىپ, گۋرەۆ-ورسك مۇناي قۇبىرىن سالۋ, مەتالل سىنىقتارىن جيناۋ ىستەرىن قاداعالادى, قىزىل ارميا ءۇشىن جىلى كيىم-كەشەك ازىرلەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى, كسرو-نىڭ باتىس وڭىرلەرىنەن ەۆاكۋاتسيالانعان ازاماتتاردى, ونەركاسىپ جانە قورعانىس كاسىپورىندارىن, جوعارى وقۋ ورىندارىن, مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرىن, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن, جۇمىسشىلاردى, قىزمەتكەرلەردى, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن رەسپۋبليكا اۋماعىنا ورنالاستىرۋعا جاۋاپتى بولدى.

ءار نارسەنىڭ قايىرى بار, سوعىس ونەر­كاسىپتى دامىتۋعا سەرپىن بەردى. «قازاقستاندا 100-دەن استام ەۆاكۋاتسيالانعان كاسىپورىن­دى ورنالاستىرۋ يندۋستريانىڭ جاڭا سالالارى – ماشينا جاساۋ, ستانوكتار شىعارۋ, وق-ءدارى ءوندىرۋ, حيميا ونەركاسىبى جانە قارا مەتاللۋرگيانىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز بولدى. سوعىس جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ جەڭىل, توقىما جانە تاماق ونەركاسىبى 50-دەن استام ەۆاكۋاتسيالانعان كاسىپورىنمەن تولىقتى. جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبىنىڭ جاڭا سالالارى – كونديتەرلىك, ەت كونسەرۆىسى, بالىق كونسەرۆىسى, توقىما, ماقتا توقۋ, تون تىگۋ, ت.ب. وندىرىستەرى ىسكە قوسىلدى. جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تىگىن, توقىما, تەرى يلەۋ, اياقكيىم شىعارۋ سالالارى ەداۋىر دامىدى» (اكادەميك م.قوزىباەۆ دەرەگى). جاۋعا اتىلعان 10 وقتىڭ 9-ى قازاقستاننىڭ قورعاسىنى مەن مىسىنان قۇيىلدى. تانكىلەردىڭ, ۇشاقتاردىڭ جانە كەمەلەردىڭ برونىندا قازاق جەرىنىڭ مارگانەتسى ەدى. سوعىس جىلدارى وسكەمەن قورعاسىن-مىرىش زاۋىتى, بالقاش ءتۇستى پروكات زاۋىتى, جەزقازعان مارگانەتس, شىعىس قوڭىرات موليبدەن كەنىشتەرى مەن كومبيناتتارى, بايىتۋ فابريكالارى ىسكە قوسىلدى. ايگىلى «پراۆدا» گازەتى: «مايداندا قازاقتار جاقسى سوعىسىپ جاتىر, ولاردىڭ اكەلەرى, انالا­رى, ايەلدەرى مايدان ءۇشىن تىلدا جاق­سى جۇمىس ىستەۋدە. قازاقستان ءوز جەرىنىڭ بار بايلىعىمەن, تاۋلارىنىڭ بار قازىناسىمەن مايداندى الىپ تۇلعاداي ۇستاپ تۇر» دەپ جازدى.

جۇماباي شاياحمەتوۆ سوعىستىڭ اۋىر جىلدارىندا ءبىرىنشى حاتشى نيكولاي سكۆورتسوۆپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدى. مۇراعاتتا ن.سكۆورتسوۆتىڭ 1945 جىلى 5 تامىزدا ج.شاياحمەتوۆكە جاز­عان حاتىن وقيىق: «قىمباتتى شاياحمە­توۆ جولداس! مەن ءوزىمنىڭ ونشا ۇزاق ەمەس ءومىرىمنىڭ 1/6 بولىگىن قازاقستاندا وت­كىزدىم, ول قانداي جىلدار ەدى, شىركىن! ونى تەك سىزدەر سياقتى دوستارىم مەن جول­داستارىم عانا ءتۇسىنىپ, سەزىنە الادى. ءبارىمىز بىرگە وتانىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن, تۋعان حالقىمىز ءۇشىن, ونىڭ ودان ارعى ءال-اۋقاتى مەن باقىتى ءۇشىن كۇرەسىپ, دەنساۋلىعىمىزعا قاراماي, ادال نيەتپەن, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدىك...».

قايراتكەر ج.شاياحمەتوۆ قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ 1946 جىلى ساۋىردە تاعايىندالدى. سول جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى دە بولدى. 1946 جىلى تۋشينودا وتكەن اۆياتسيالىق شەرۋدە ي.ستالين جينالعان ەل باسشىلارىنا: «جولداستار, بۇل – قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى ۇلتتىق حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ» دەپ تانىستىرعانى – تاريحي فاكت. بۇل – كەڭەس كوسەمىنىڭ رەسپۋبليكا باسشىسى قازاق ەكەنىن مەڭزەگەنى ەدى. ەلىمىز بۇل كەزدە ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن سوعىستان كەيىن بىرتىندەپ قالپىنا كەلە باستاعان. قازاقستاندا ادامدار مەن ونەركاسىپ ورىندارى قايتا ەۆاكۋاتسيالانىپ, ولاردىڭ ءبىر بولىگى رەسپۋبليكادا قالىپ, جاڭا سالالاردىڭ ىرگەتاسىن قالادى. عىلىمنىڭ دامۋىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. ج.شاياحمەتوۆ ۇلتتىق عىلىم ماماندارىن, اسىرەسە ق.ساتباەۆتى ايرىقشا باعالادى. ونىڭ كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىن قازكسر عىلىم اكادەمياسىنا اينالدىرۋ جونىندەگى يدەياسىن بارىنشا قولدادى. قازكسر عا 1946 جىلى 31 مامىردا جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانە قازاقستان ك(ب)پ وك-ءنىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلدى.

قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى مەن ۇلتتىق ماسەلەلەرى ي.ۆ. ءستاليننىڭ جانە ونىڭ يدەولوگتەرىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولدى. سوعىستان كەيىن ورتالىقتا (ماسكەۋ قالاسى مەن لەنينگراد قالاسى) جانە وداقتاس رەسپۋبليكالاردا عالىمدار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى كوسموپوليتيزم مەن ۇلتشىلدىققا قارسى كۇرەستىڭ جالپى ۇرانىمەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. قازاق كسر-ىندە ە.بەكماحانوۆ, ءا.مارعۇلان, م.اۋەزوۆ, ق.جۇماليەۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, ت.ب. تاريحشىلار مەن ادەبيەتشىلەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. كرەمل قازاقستان باسشىلىعىن, ەڭ اۋەلى ج.شاياحمەتوۆتىڭ ءوزىن, اينالاسىن, «قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىندەگى ۇلتشىلدىق ۇردىستەردى قۇپتادى» دەپ ايىپتادى. وسى جاعدايدا قازاق باسشىسى نە ىستەدى؟ ارينە, ول ەشقاشان شولاق بەلسەندىلىككە سالىنعان جوق. رەتى كەلگەندە, اراشا دا ءتۇستى. ونىڭ ۇلت تاريحى مەن تاعدىرىنا قاتىستى كوزقاراسىن ەكى تەزيس ناقتى انىقتايدى. ءبىرىنشىسى – ج.شاياحمەتوۆ تۇسىندا شىققان تاريحي زەرتتەۋلەر مەن دايارلانعان مۇرالاردا كەڭەستىك ۇعىمدار بولسا دا, نەگىزگى قۇندىلىقتار مانسۇقتالماعان. ەكىنشىسى – پەرزەنتى نوەل شاياحمەتوۆتى پارتيا تاريحى سالاسىنا ەمەس, ۇلت تاريحى مەن انتروپولوگيا سالاسىنا باۋلۋى. بۇل فاكت قايراتكەردىڭ جەكە ۇستانىمىن ناقتى كورسەتەدى.

كەڭەس وداعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ن.حرۋششەۆتىڭ مىنا ەستەلىگى دە جۇمەكەڭنىڭ ازاماتتىق كوزقاراسى مەن تانىمىن ايقىن كورسەتەدى. ن.حرۋششەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە بىلاي دەپ جازدى: «ج.شاياحمەتوۆ از ساندى كورسەتۋدى جالعاستىردى. ول قازاقستاننىڭ بارلىق مۇمكىندىگى تۋرالى حاباردار, مەن مۇنى ونىڭ پوزيتسياسىن تالداي وتىرىپ ءتۇسىندىم. نەلىكتەن وبكوم حاتشىلارى باسقا ۇستانىمدا بولدى؟ بۇل جەردە ساياسي, دالىرەك ايتقاندا, ۇلتشىلدىق سەبەپتەر ورىن الدى ما دەگەن وي تۋادى. ەگەر استىق القابىن ۇلعايتسا, ونى قازاقتاردىڭ وزدەرى وڭدەي المايتىنىن شاياحمەتوۆ ءبىلدى. قازاقستاندا كوپتەگەن باسقا ۇلت وكىلى, نەگىزىنەن ۋكرايندار مەن ورىستار ءومىر ءسۇردى. تىڭ جەرلەردى يگەرۋگە بارعىسى كەلەتىن ەرىكتىلەردى كومەككە شاقىرۋعا تۋرا كەلەتىنىن ول ءتۇسىندى جانە مۇنى ەشكىم جاسىرمادى. قاجەتتى ادامداردىڭ تابىلاتىنىنا ءبىز سەنىمدى بولدىق, الايدا ول مۇنى مۇلدە قالامادى, ويتكەنى بۇل جاعدايدا قازاقستاندا بايىرعى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى ودان ءارى تومەندەيتىن ەدى. ال وبكومداردىڭ حاتشىلارى كوممۋنيس­تەر رەتىندە قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن كەڭەس ادامدارىنىڭ مۇددەسىنەن بولمەي, بۇل ماسەلەنى نەعۇرلىم دۇرىس ۇستانىمدا قارادى» (حرۋششەۆ ن.س. ۆوسپومينانيا. ۆرەميا. ليۋدي. ۆلاست / ۆ 2-ح كن. – كن. 1. – موسكۆا: ۆەچە, 2016. – س. 717).

ءبىز وسى كۇردەلى كەزدەگى تاعى ءبىر ءبىرتۋار قايراتكەر, حالىق ماقتانىشى نۇرتاس وڭداسىنوۆ (1904–1998) تاعدىرى مەن تۇلعاسىن ساراپتاي وتىرىپ تا حالىق­شىلدىقتى, ازاماتتىقتى بايقايمىز. ول قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى (1938–1951), قازاقستان جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى (1954–1955), گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) وبلىسى حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاقستان كومپارتياسى وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى (1955–1962) قىزمەتىن جاۋاپتى دەڭگەيدە اتقاردى. كەزىندە نۇرتاس وڭداسىن ۇلى باسقا قازاق قايراتكەرى سەكىلدى جۇماباي شاياحمەتوۆپەن قىزمەتتەس بولدى. كورشى تۇردى. ەل, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن بىرگە ادال ەڭبەك ەتتى...

نۇرتاس وڭداسىنوۆ – ەكىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىس جىلدارىندا دا, ودان كەيىن دە ەرەكشە ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن كورسەتكەن باسشى. بۇل – ەرتىس-قاراعاندى, ارىس-تۇركىستان, ءمىرزاشول كانالدارى, اتىراۋ, تەمىرتاۋ, جەزقازعان, بالقاش الىپ زاۋىتتارى, ت.ب. ءىرى قۇرىلىستار باستالعان جاۋاپتى كەزەڭ ەدى. ارينە, پارتيا شەشىم قابىلدايدى, ۇكىمەت ورىندايدى. بىراق نۇرەكەڭ – ۇكىمەتتىڭ قاي شەشىمىنىڭ بولسىن حالىققا پايدالى جاعىن ءبىرىنشى ويلاعان ازاماتتار قاتارىنان ەدى. مىسالى, ول ءسىبىر وزەندەرىن قازاقستانعا بۇرۋ, ەرتىس-قاراعاندى كانالىن سالۋ ماسەلەسىن 40-جىلداردىڭ باسىندا ۇسىنعان. ول بۇل ۇسىنىسىن بىلىكتى عالىم-ينجەنەرلەر – دەمچەنكو, موناستىرەۆ, داۆىدوۆ يدەيا­سىنا سۇيەنە وتىرىپ ناقتىلايدى. ءوزى قىزىلوردا سۋ شارۋاشىلىعىندا داۆىدوۆپەن ءبىراز ۋاقىت بىرگە جۇمىس ىستەگەندىكتەن, ونى قولقالاپ, قازاقستانعا ارنايى شاقىرىپ, كەڭەس الادى. الايدا سوعىس باستالىپ كەتەدى دە, بۇل ماسەلەگە ەل ەس جيا باستاعان سوڭ قايتا ورالادى. ەرتىس-قاراعاندى كانالىنىڭ قۇرىلىسى 1968 جىلى ءبىتىپ, ەرتىس سۋى سارىارقانى باسىپ ءوتىپ, قاراعاندى دالاسىنا دەيىن جەتەدى.

ءشولدى ايماقتارعا سۋ كوزدەرىن جەتكىزۋ, كانالدار مەن بوگەتتەر, قۇدىقتار سالۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشۋ, شارۋاشىلىق پەن ءوندىرىستى قاتار دامىتۋ – ن.وڭداسىنوۆ­تىڭ باستى ماقساتى بولدى. ناتيجەسىندە, باتىس قازاقستان وبلىسىنان ورال-كوشىم, وڭتۇستىك قازاقستان مەن جامبىل وبلىسىنان تالاس-اسى, كەلەس, بوگەن-شايان, الماتى وبلىسىندا جاڭا انتونوۆكا سۋ قويمالارى سالىنىپ, ءشول دالانى سۋلاندىراتىن كيروۆ ماگيسترالدىق كانالى كەڭەيتىلىپ, ۇزارتىلدى.

نۇرتاس وڭداسىنوۆ رەسپۋبليكا ۇكىمە­تىن باسقارعان جىلدارى قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك ورلەۋ كەزەڭىنە اينالدى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ولكەدە قارا مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, مۇناي جانە كومىر ءوندىرىسى قارقىندى دامىدى. ەل اۋماعىندا كوپتەگەن زاۋىت, فابريكا, مال فەرمالارى ىسكە قوسىلدى. ءار ايماق ءوزىنىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىنە وراي دامىپ, قىزىلوردادا كۇرىش, شىمكەنتتە ماقتا, جامبىل مەن تالدىقورعاندا قانت ءوندىرىسى, الماتىدا جەمىس-كونسەرۆى ونەركاسىبى قالىپتاسىپ, شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى, باتىس قازاقستان مۇناي ونەركاسىبىنىڭ ورتالىقتارىنا اينالدى. رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن بايلانىستىرىپ, ءارى قاراي رەسەيگە قوساتىن مويىنتى-شۋ, سونداي-اق قاندىاعاش-گۋرەۆ تەمىرجولدارى سالىندى. قازاقستان كسرو-دا ءۇشىنشى ورىنعا شىققان ءىرى مال شارۋاشىلىعى مەن استىق بازاسىنا اينالدى.

قازاق عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ شىنايى جاناشىرى نۇرتاس وڭدا­سىنوۆ ءبىلىم-عىلىم مەن رۋحانيات دامۋى­نا اسا كوڭىل ءبولدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن گەولوگ قانىش ساتباەۆقا قولقا سالىپ, ەل تاريحىندا ماڭگى قالاتىن عىلىم اكادەميا­سى جوباسىن جۇزەگە اسىردى.

ول قيىن كەزدە اكادەميا عالىمدارى­نىڭ 50 پايىزى جەرگىلىكتى حالىق وكىلدە­رىنەن بولۋىن ۇيلەستىرىپ, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنەن قوماقتى قارجىلىق قولداۋ كورسەتتى. جاڭا عىلىم سالالارىنا قاجەتتى عيمارات, ال عالىمداردى لايىقتى باس­پانامەن قامتاماسىز ەتتى. ايگىلى ارحيتەك­تور ا.ۆ.ششۋسەۆ يدەيا بەرىپ, تاريحقا ەنگەن عيمارات – عىلىم اكادەمياسى باس عيمارا­تىن تۇرعىزۋدى باستادى.

بيلىك باسىنا ءتۇرلى ايلامەن كەلگەن ن.حرۋششەۆ ي.ءستاليننىڭ كادر تازارتۋ سايا­ساتىن باسقا قىرىنان جالعاستىرىپ, قازاقستاننىڭ حالىققا جاقىن جۇماباي شاياحمەتوۆ سەكىلدى ءبىرىنشى باسشىسىن قىزمەتتەن بوساتىپ, شىمكەنت قالاسىنا جىبەرەدى. بۇدان كەيىن حالىقشىل نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ دا سوڭىنان ءتۇسىپ, 1955 جىلى گۋرەۆ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىق قىزمەتىنە بارۋعا ماجبۇرلەدى.

قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى كرەملدىڭ تاپسىرماسىمەن 1954 جىلى اقپان پلەنۋمىندا ج.شاياحمەتوۆتى «ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, يدەولو­گيالىق جانە ۇيىمداستىرۋ-پارتيالىق جۇمىستارىندا جىبەرگەن كەمشىلىكتەرى ءۇشىن» دەگەن سىلتاۋمەن ءبىرىنشى حاتشى لاۋازىمىنان بوساتتى. بۇعان ج.شاياحمەتوۆ بىلاي جاۋاپ بەرىپتى: «تىڭ جەرلەردى بىرتىندەپ, ول ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار مەن مۇمكىندىكتەردى جاساي وتىرا يگەرۋ كەرەك, ايتپەگەندە ءوز جەرىمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز».

ءبىر ايتا كەتەر دەرەك: ج.شاياحمەتوۆ 1955–1966 جىلدارى بىرنەشە مارتە پىشاق­قا (وتا) ءتۇسىپ, اۋىر وپەراتسيانى باس­تان وتكىزگەن. سول ۋاقىتتا (قىزمەتتەن كەت­كەن كەزى) اۋرۋحاناعا ونىڭ كوڭىلىن سۇراپ كلاسسيك اقىن-جازۋشىلارىمىز, ايگىلى عالىمدارىمىز, د.قوناەۆ باستاعان قايراتكەرلەرىمىز بارىپ تۇرعان.

ال نۇرتاس وڭداسىنوۆقا كەلسەك, كەڭەس­تىك جۇيە 1962 جىلى اتىراۋداعى بەلسەن­دى قىزمەتى تۇسىندا 58 جاسىندا زەي­نەتكەرلىككە شىعۋعا ماجبۇرلەدى. بۇعان سول كەزدەگى كسرو باسشىسى ن.س.حرۋ­ششەۆپەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىك باستى سەبەپ. ۇلت قايراتكەرى كونيۋنكتۋراشىل ن.حرۋششەۆپەن تىڭ يگەرۋ, وڭتۇستىك قازاقستان اۋداندارىن وزبەكستانعا بەرۋ, ماڭىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ يدەياسىنا اشىق قارسى بولدى. مۇنى كرەمل قوجايىنى ۇمىتا قويمادى. تاريح ن.وڭداسىنوۆ ۇسىنىستارىنىڭ ورىندى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى: ماڭعىستاۋدىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى تاس­تارى كوپتەگەن قالانىڭ قۇرىلىسىنا قولدانىلدى, تەمىرجول بايلانىسى دا ورنادى, ال باتىس قازاقستاننىڭ مۇنايلى ولكەسى مۇنايدىڭ ءىرى قورىنا اينالدى.

تاعى ءبىر ەلەۋلى فاكت, وسى قايراتكەر 1945 جىلى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە قاتىستى ۇكىمەت قاۋلىسىن شىعارىپ, شارانىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءوزى قاداعالادى.

وكىنىشكە قاراي سوڭعى ۋاقىتتا عىلىمي ورتادا, قوعامدا حح عاسىردىڭ 50-جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ۇلتتىڭ قايراتكەر پەرزەنتتەرى جۇماباي شاياحمەتوۆ پەن نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەڭبەكتەرىن بىرجاقتى باعالاپ, سان-ساققا جۇگىرتىپ جۇرگەندەر كەزدەسەدى. اششى دا بولسا «تاريح قازىرگى زامان ادامىنىڭ كوزقاراسىمەن زەردەلەنەدى» دەگەن فيلوسوفيالىق تۇجىرىم بار. بۇل ءبىزدىڭ ادىلەتتى بولۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. قايسىبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پەندەشىلىگى ەل تاريحىندا ورنى بار وسى قوس تۇلعانى تاريحي ورنىن تانۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتسا, كاسىبي ماماندار بۇعان دۇرىس تۇسىنىك بەرۋىمىز قاجەت.

شىنتۋايتىندا, 40-50 جىلدارداعى ەلىمىزدە ىسكە اسقان وزگەرىستەردە قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆتىڭ دا, قازاقستان ك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆتىڭ دە لايىقتى ورنى بار. ول شاقتا شەتكەرى ايماق سانال­عان قازاقستانداعى كەز كەلگەن باستاما قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان ورتالىق­تىڭ كەلىسىمىنسىز شەشىمىن تاپپايتىن. قوس قايراتكەردىڭ ەرلىگى سوندا – وزدەرى كوتەرگەن ماسەلەلەر مەن ۇسىنىستاردى شاياحمەتوۆ-وڭداسىنوۆ ساياسي تاندەمى ارقىلى ورتالىققا جەتكىزىپ قانا قويماي, سونى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋعا بارىن سالدى. ەكەۋى دە «پارتيا اتىن» جامىلىپ ءجۇرىپ, ارعى جاعىندا حالىقتى, ۇلتتى ويلادى. بۇل – ولاردىڭ اتا-بابا رۋحى الدىنداعى ادالدىعى, يماندىلىعى ەدى.

سوزىمىزگە دالەل رەتىندە اقىن ءارى قايرات­كەر كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ ماس­كەۋدە زەينەتتەگى نۇرتاس وڭداسىنوۆپەن ۇشىراسقانداعى اڭگىمەسىن كەلتىرەيىك: «نۇرەكەڭ جۇمەكەڭە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىنىن ايتا كەلىپ: «ول حالىقتى جۇزگە بولمەيتىن, بۇعان دالەل كوپ-اق. ستالين ءوزىن تەورەتيك ساناعانىمەن, ماركسيزم-لەنينيزم جونىندە ستالينمەن ءتىل تابىسا الاتىن رەسپۋبليكا باسشىسى جۇمەكەڭ ەدى. ول (جۇمەكەڭ) پروبلەمالار مەن قيىنشىلىققا تولى ءومىردى كورىپ, تۇسىنە ءبىلدى. قوناەۆتىڭ برەجنەۆپەن دوستىعى قازاققا ءتيىمدى بولدى دەيسىز بە, بۇل جاعدايدا ءستاليننىڭ شاياحمەتوۆتى قۇرمەتتەگەنى دە, بالكىم قازاققا پايدالى بولعان شىعار», دەدى».

وسى قوس قايراتكەردىڭ ازاماتتىق يدەيا بىرلىگى مەن سىيلاستىعىنىڭ دالەلى –كەنەسارى حاندى ۇلىقتاۋ ماسەلەسى بويىن­شا ە.بەكماحانوۆتى اشىق قورعاعانى تۋرالى قايراتكەر ءىلياس وماروۆتىڭ 1952 جىلى 19 ماۋسىمداعى حاتى دەر ەدىك.

ءيا, قاشان دا ساناۋلى تۇلعالارىمىز تۋرالى ساليقالى كوزقاراس ۇستانۋىمىز قاجەت. جالاڭ كوممۋنيست بولۋ مەن سول جۇيەدە حالىقشىل قايراتكەر بولىپ قالۋ ءبىر ولشەم ەمەس. جۇماباي شاياحمەتوۆ تە, نۇرتاس ونداسىنوۆ تا قيىن-قىستاۋ زاماندا ۇلتتىڭ بولاشاعى جولىندا حالىققا, ۇلتقا قىزمەت ەتتى. سول ءۇشىن ورتالىقتىڭ قىرىنا ىلىگىپ, اۋىر جاعدايدى باستان وتكەردى.

ەل باستاعان ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ – الەمدىك وركەنيەتتە ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر. ءبىز وسى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, ىزگىلىكتى ءىس جولىندا بولۋعا مىندەتتىمىز.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەت­نولوگيا ينستيتۋتى اتالعان ەكى قايرات­كەردىڭ مۇراسىن جيناۋ, جاريالاۋ, لايىق­تى ناسيحاتتاۋ شارالارىن وسىعان دەيىن دە اتقاردى, الداعى كەزدە دە جالعاستىرا بەرەدى.

زيابەك قابىلدينوۆ,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ

ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى