جي: قاجەتتىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى

تسيفرلىق ۇكىمەت كەڭسەسىندە اتالعان سالا ءمينيسترى «الەۋمەتتىك ءاميان», ء«وتو ءتىزىلىمى», «ونلاين-نوتاريۋس» جوبا­لارىن, ازاماتتار وتىنىشتەرىن جۇيە­لەۋگە ارنالعان e-Otinish پلاتفورماسىن جانە باسقا دا جوبالاردى تانىستىردى.

ولجاس بەكتەنوۆ ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا تسيفرلىق ورتا قۇرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. وزىق ەلدەردىڭ بارلىعى تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا جاپپاي ينۆەستيتسيا سالىپ, ءوز ستراتەگيالارىن جاساپ جاتىر. تسيفرلىق تەحنولوگيالار بىزدە قازىردىڭ وزىندە ونەركاسىپ, ەكولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق قولداۋ, سالىق سەكتورى مەن بيز­نەس-ورتادا بەلسەندى قولدانىلىپ كەلەدى.

«مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى تسيفرلىق ترانسفور­ماتسيا ەكونوميكا مەن قوعامدىق ومىر­دەگى وزگەرىستەرگە جاردەم بەرۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. نەيروندىق جەلىلەر ارقىلى ءبىز تاۋەكەلدەردى جانە توتەنشە جاعدايلاردى بولجاپ, ولاردىڭ الدىن الامىز. سونداي-اق پرواكتيۆتى تۇردە ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كەزىندە جاڭا تسيفرلىق شەشىمدەردى ينتەگراتسيالاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋىمىز كەرەك. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى مەن جاساندى ينتەللەكت تۋرالى جاڭا زاڭ اياسىندا جالعاسادى», دەپ اتاپ ءوتتى و.بەكتەنوۆ.

تسيفرلاندىرۋ ناتيجەسىندە 2023 جىلى 44 ملن-نان استام قىزمەت كور­سەتىل­گەن. قازىردە تسيفرلىق قۇجاتتار تولىق­قاندى فيزيكالىق قۇجاتتارعا تەڭەس­تىرىلدى. ازاماتتار ەل ىشىندە ۇشاق­تاردا, پويىزداردا ەشقانداي فيزيكالىق قۇجاتسىز, تەك تسيفرلىق قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە ەركىن جۇرە الادى. بيىل بۇل قىزمەت 200 ملن-نان استام رەت كورسەتىلگەن. تاعى ءبىر مىسال – ونلاين نوتاريۋس. ازاماتتار ەلىمىزدەن تىس جەردە بولعان كۇننىڭ وزىندە ونلاين تۇردە قىزمەت الا الادى. مۇنداي قىزمەتتەر 170 مىڭنان استام رەت كورسەتىلدى.

ء«بىز پرواكتيۆتى قىزمەتتەردى ەنگىزۋدى باستاپ كەتتىك. بۇل – ازاماتتار وزدەرى ءتيىستى مەكەمەگە جۇگىنبەي-اق اۆتوماتتى تۇردە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىز الەۋمەتتىك ءامياندى ەنگىزدىك», دەپ مالىمدەدى مينيستر.

الەۋمەتتىك ءامياننىڭ العاشقى ەكى قىزمەتى باستالدى, ونىڭ ءبىرى – وقۋشى­لاردى تەگىن ىستىق تاماقپەن قامتۋ, ەندى ءبىرى –  تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قام­تاماسىز ەتۋ. بۇگىندە ەلىمىزدە 2000-نان استام مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتقان 703 مىڭنان استام وقۋشىعا تەگىن ىستىق تاماق بەرىلەدى. مەملەكەتتىك ءدارىحانالار جۇيەسى پرواكتيۆتى قىز­مەتتەرمەن 100% قامتاماسىز ەتىلىپ, 1,5 ملن-نان استام رەتسەپت وڭدەلىپ, بەرىلدى.

سونىمەن قاتار ج.ماديەۆ بۇگىندە جك, جشس اشۋ, رۇقساتتاردى الۋ جەڭىل­دەگەنىن, وتاندىق تاۋار وندىرۋ­شىلەرگە قولداۋ كورسەتىلىپ, ەسەپ بەرۋدى اۆتوماتتاندىرۋ جانە قىسقارتۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز تەكسەرۋلەر سانىن 2 ەسە قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بيىل عانا 60 مىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى.

«ۇكىمەتتىڭ باسىم باعىتى – وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ باعىتىندا دەرەكتەرمەن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىل­دى. بۇگىندە 40-تان استام دەرەكتەر بازا­سى بىرىكتىرىلدى, بۇل بازادا كاسىپورىنعا قاتىستى 2 مىڭنان استام كورسەتكىش بار. بۇل دەرەكتەر مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كورسەتۋ ءۇشىن پايدالانىلىپ جاتىر. ءبىز دەرەكتەر بازالارى مەن دەشبوردتاردى جۇكتەپ, تالدامالىق انىقتامالار, ارەكەتكە ۇسىنىستار مەن كورسەتكىشتەردىڭ وسۋىنە نەمەسە تومەندەۋىنە اسەر ەتكەن فاكتورلاردى الامىز», دەدى ج.ماديەۆ.

ماسەلەن, بىلتىر وتاندىق تا­ۋار وندىرۋشىلەردىڭ ساتىپ الۋى ارعى جىلمەن سالىستىرعاندا 50%-عا وسكەن. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت ساتىپ الۋلاردا 3,5 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى قوسىمشا الەۋەتتى انىقتاعان. وسىلايشا, بيزنەسكە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قالاي كومەكتەسەتىنى ايقىندالدى.

پرەمەر-مينيستر تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە ءوڭىر اكىمدەرىمەن بىرگە 2025 جىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىز­مەتكەرلەرىن جاساندى ينتەللەكت قۇ­رال­دارىنا وقىتۋدى قولعا الۋدى تاپسىردى. عىلىم جانە جو­عارى ءبىلىم مينيسترلىگى جاساندى ين­تەل­لەكت بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاما­لارى مەن كۋرستارىن دايىنداۋى كەرەك.

جاساندى ينتەللەكتىنى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىندەگى دەرەكتەر قورىنىڭ قولجەتىمدىلىگى جونىندە بىرىڭعاي تاسىلدەر ازىرلەۋگە ەرەك­شە نازار اۋدارىلدى. تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, اقپاراتتاردىڭ دەر كەزىندە بەرىلىپ, وزەكتى ءارى دۇرىس بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا دەرەكتەردى جيناۋ, ساقتاۋ جانە قورعاۋ جۇمىستارىن رەگلامەنتتەۋ تاپسىرىلدى.

جي-ءدى پايدالانۋدى رەتتەيتىن زاڭنا­مالىق شارالار مەن نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق اكتىلەردى قابىلداۋ كەرەك. پرەمەر-مينيستر دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ, كيبەرقاۋىپسىزدىك, جاساندى ينتەللەك­تىنى قولدانۋ ارقىلى قابىلدانعان شەشىمدەرگە جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى.

حالىقتىڭ جي سالاسىنداعى جاڭا­لىقتاردان حابارى از بولۋىن ەسكەرە وتىرىپ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيستر­لى­گىنە قولدانىستاعى تسيفرلىق شەشىم­دەر­دى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە ولاردى پايدالانۋ تۋرالى جۇرتشى­لىقتى اقپاراتتاندىرۋ مىندەتى قويىل­دى. سونى­مەن قاتار مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, تسيفر­لىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن ەنگىزىپ, ىسكە اسىرىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىن قولداۋدىڭ ناقتى شارالارىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى تسيفرلىق ۆەدومستۆومەن بىرلەسىپ وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىندا اكىمدەر رەيتينگى مونيتورينگىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان فۋنكتسيونالىن ازىرلەدى. تالداۋ ءار اۋدان, قالا جانە وبلىس بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل تۋرالى اتالعان سالا ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا باياندادى.

ءتورت ايلىق جۇمىستىڭ ناتيجەسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ريد­دەر قالاسىنىڭ مىسالى ارقىلى كورسەتىلدى. 1 جەلتوقسانعا دەيىن 3643 الەۋمەتتىك وسال وتباسى قالدى, ولاردىڭ 270-ءى D ساناتىنان شىقتى. قالادا جاساندى ينتەللەكت ءال-اۋقاتقا اسەر ەتەتىن ەڭ ماڭىزدى 3 فاكتوردى انىقتادى: كىرىستەر, تۇرعىن ءۇي, جۇمىسقا ورنالاسۋ. 177 وتباسى جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە كىرىستەرىن ارتتىرۋ ارقىلى جاعدايىن جاقسارتتى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, دەرەكتەر eOtinish, 109 قىزمەتىمەن, وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىمەن بىرىكتىرىلگەن. جاساندى ينتەللەكت الەۋمەتتىك وسال ساناتتار بويىنشا جۇگىنۋ سالالارىن تاڭدايدى. بۇل سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ, قوعامدىق جانە جول قاۋىپسىزدىگى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسە­لەلەرى, جەرگە جانە جەردى پايدا­لانۋعا, سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىستى ماسەلەلەر.

جاساندى ينتەللەكت اكىمدەرگە تىكەلەي جۇمىس ىستەۋ كەرەك ماسەلەلەردى دە انىق­تايدى. مىسالى, ريددەر قالاسىنداعى پروبلەمالار – بۇل مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن تولەمەيتىن وتباسىلاردىڭ ايتارلىقتاي سانى, بۇل جۇمىسسىزدىقتىڭ نەمەسە بەيرەسمي سەكتورداعى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتۋى مۇمكىن.

پرەمەر-مينيستر بۇل جاعدايدىڭ قاراعاندى وبلىسى وساكاروۆ اۋدانىندا قالاي ەكەنىن كورسەتۋدى ۇسىندى. وسى اۋماقتا قازىرگى ۋاقىتتا الەۋ­مەتتىك وسال ساناتتاعى 2382 وتباسى تۇرادى. ديناميكا وڭ. تاۋەكەل ايما­عى­نىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ قاتارى­نا كىرىستەر مەن جۇمىسقا ورنالاسۋ كىرەدى. ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ, قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ سالالارىنداعى شاعىمدار تىركەلەدى. جي ۇسىنىمدارىنىڭ ءبىرى – اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نىسانالى باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ەنگىزۋ. جاڭا جۇمىس ورىندارىن, اسىرەسە تۇراقتى تابىس اكەلەتىن سالالاردا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماڭىزدى باعىت بولۋعا ءتيىس.

«بۇل ءبىز جۇزەگە اسىرا الاتىن باس­تاپ­قى كەزەڭ. قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەڭبەك تاۋەكەلدەرىنىڭ كارتاسىمەن تىكە­لەي ينتەگراتسيالاۋ مىندەتى تۇر, وندا اكىمگە زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارماي, جالاقى بويىنشا بەرەشەككە جول بەرەتىن كاسىپورىنداردىڭ ناقتى اتاۋلارى كورسەتىلەتىن بولادى. سونداي-اق بىزدە قۇنى 33 ملن تەڭگە بولاتىن 755 جوبانىڭ يننوۆاتسيالىق ناۆيگاتورى بار, ولار 150 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر»,  دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر.

پرەمەر-مينيستر جاساندى ينتەللەكت بەرەتىن ۇسىنىستارعا نازار اۋداردى.

«وساكاروۆ اۋدانىنداعى جاساندى ينتەللەكت قازىردىڭ وزىندە الەۋ­مەتتىك جاعىنان از قورعالعان وتباسىلارمەن قالاي اينالىسۋعا بولاتىنى تۋرالى ۇسىنىستار بەرۋدە. مۇنداي ۇسىنىمدى بارلىق اكىمگە اپتا سايىن جىبەرىپ, اقپاراتتى اۆتوماتتى رەجىمدە وزەكتەندىرۋ قاجەت بولادى. ءار اكىم قاي جەردە قانداي پروبلەمالار بار ەكەنىن كورۋگە ءتيىس. بۇل جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدىڭ تىكەلەي پايداسى. ونى وزدەرى دە تالداۋعا بولادى, بىراق وعان قانشا رەسۋرستار مەن ۋاقىت قاجەت»,  دەپ تۇيىندەدى و.بەكتەنوۆ.