قازاقستانداعى اەس قۇرىلىسى: تۇجىرىمدار, پايداسى جانە تاۋەكەلدەر

قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن (اەس) سالۋ ماسەلەسى سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان كوتەرىلىپ, اقشانىڭ جەتىسپەۋىنەن توقتاپ قالىپ, تەك كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا بەلسەندى تۇردە قايتادان تالقىعا تۇسە باستادى. اەس تۋرالى حالىق اراسىندا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ تا ءجۇر, ەل ىشىندە  ونىڭ قۇرىلىسىنا كۇمان كەلتىرىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس.

دەگەنمەن, وسى تۇستا قازاقستاننىڭ دۇنيە جۇزىندەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا مۇمكىندىگى بار 27 مەملەكەتتىڭ اراسىنا قوسىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىز­دە ۋران ءوندىرۋ كولەمى 21,3 مىڭ توننانى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش كانادادا – 7,4 مىڭ توننا, ناميبيادا – 5,6 مىڭ توننا, اۋستراليادا – 4,6 مىڭ توننا, وزبەكستاندا – 3,3 مىڭ توننا, رەسەيدە – 2,5 مىڭ توننا, نيگەردە – 2 مىڭ توننا, قىتايدا – 1,7 مىڭ توننا دەڭگەيىندە بولعان كورىنەدى. ءسويتىپ, دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ مالىمەتىنشە, ۋران ساتۋدا ەلىمىز ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى.

قازاقستاننىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمىندا كومىردىڭ ۇلەسى باسىم بولعاندىقتان, ەكولوگيالىق پروبلەمالار دا ارتىپ كەلەدى. قازاقستان الەمدە كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانتسيالارىنان شىعاتىن زياندى زاتتار مەن كومىرقىشقىل گازىن شىعارۋ جاعىنان الدىڭعى قاتاردا تۇر. اەس سالۋ وسى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2024 جىلعى جولداۋىندا 6 قازاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ بويىنشا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەگەن ەدى.

رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, حالىقتىڭ 71,12%-ى اەس قۇرىلىسىن قولدادى. رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ جالپى سانى 12 ميلليون 284 مىڭ 487 ادامدى قۇراعان. داۋىس بەرۋگە قاتىسقان ازاماتتاردىڭ سانى 7 ميلليون 820 مىڭ 204 ادامدى نەمەسە رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتار سانىنىڭ 63,66% قۇرادى. رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان ماسەلەنى وڭ شەشۋگە داۋىس بەرگەن ازاماتتاردىڭ سانى 5 ميلليون 561 مىڭ 937 ادامدى نەمەسە 71,12% قۇرادى.

پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا رەاكتورلىق تەحنولوگيالاردى تاڭداۋ بويىنشا بۇرىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردى وزەكتەندىرۋ, اتوم ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ قۋاتى مەن قۇرىلىس اۋدانىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلگەن.

جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اتوم ەلەكتر ستانتسياسى قۇرىلىسىنىڭ ەڭ قولايلى اۋدانى رەتىندە الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى ۇلكەن اۋىلىنىڭ اۋماعى تاڭدالدى.

اەس سالۋدىڭ پايداسى مەن ارتىقشىلىقتارى

• ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگى. اەس قازاقستاننىڭ ەنەرگيا تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا وڭ اسەر ەتەدى.
• ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا. يادرولىق ەنەرگيا كومىر مەن مۇنايدان الدەقايدا از زياندى زاتتار شىعارادى, بۇل قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى.
• ەنەرگەتيكالىق ءارتاراپتاندىرۋ. قازاقستاننىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ەنەرگەتيكالىق بالانسىندا كومىردىڭ ۇلەسى جوعارى. اەس قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋ بۇل تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
• ەكونوميكالىق تيىمدىلىك. اەس ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەنەرگيا وندىرۋگە ءتيىمدى بولىپ سانالادى, ويتكەنى وتىننىڭ وزىندىك قۇنى تومەن, ال قۇرىلىس پەن قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارى باسقا ەنەرگيا كوزدەرىنە قاراعاندا از.

اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى تاۋەكەلدەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر

اەس قۇرىلىسى ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە تەحنيكالىق تاۋەكەلدەرمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. كەيبىر ماڭىزدى تاۋەكەلدەر مىنالار:

• يادرولىق قاۋىپسىزدىك. اەس قاۋىپسىزدىگى – ەڭ باستى ماسەلە. الەمدەگى ءىرى يادرولىق اپاتتار (چەرنوبىل, فۋكۋسيما) حالىقتىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا دەگەن سەنىمىن السىرەتتى. قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن ءتيىمدى قاۋىپسىزدىك شارالارى مەن حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ماڭىزدى.
• رادياتسيالىق قاۋىپ. اەس جۇمىس ىستەگەندە رادياتسيالىق اقاۋلار مەن اپاتتار بولۋى مۇمكىن. وسى قاۋىپتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن ەنگىزۋ قاجەت.
• قوعامدىق قابىلداۋ. اەس قۇرىلىسى مەن جۇمىسىنا قوعامنىڭ تولىق قولداۋى قاجەت. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الاڭداۋشىلىعى مەن قارسىلىعى قۇرىلىستىڭ كەيىنگى كەزەڭدەرىندە قيىندىقتار تۋعىزۋى مۇمكىن.
• قورشاعان ورتاعا اسەر. اەس قۇرىلىس كەزىندە تابيعاتقا زيان كەلتىرمەۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق تۇرعىدان مۇقيات جوسپارلاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, يادرولىق قالدىقتاردى ساقتاۋ مەن وڭدەۋ ماسەلەلەرى دە ماڭىزدى.

قازاقستاننىڭ اەس قۇرىلىسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق

قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن تىعىز ىنتىماقتاسادى. اەس قۇرىلىسىنا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلار كەڭەس بەرەدى.

الەمدە اەس-ءتىڭ كوبى, ارينە, دامىعان ەلدەردە سالىنعان. كوش باسىندا اقش, فرانتسيا, قىتاي, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا تۇر. قازاقستان اەس سالۋدا 4 ەلدىڭ تەحنولوگياسىن قاراستىرىپ وتىر. بىرەۋى – رەسەيدىڭ «روساتوم» كورپوراتسياسى بولسا, ەكىنشىسى – قىتايدىڭ China National Nuclear Corporation, ءۇشىنشىسى – فرانتسۋزدىڭ Électricité de France, ءتورتىنشىسى – وڭتۇستىك كورەيانىڭ Korea Hydro & Nuclear Power كاسىپورىندارى. امەريكا مەن جاپونيادان تۇسكەن تەحنيكالىق ۇسىنىستار كىشى ءمودۋلدى رەاكتورلار سالۋمەن بايلانىستى. الايدا بولاشاقتا, ياعني 2035 جىلعا قاراي ەلىمىزدە ەنەرگيا تاپشىلىعى قاتتى سەزىلەتىنى بولجانىپ وتىرعاندىقتان, بىردەن ۇلكەن رەاكتورلى ستانسا سالۋ ءجون سانالادى.

قانشا جۇمىس ورنى قۇرىلادى؟

اەس قۇرى­لىسىنىڭ شارىق­تاۋ كەزەڭىندە نىساندا ونداعان مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. ستاتيس­تيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جۇمىس ىستەپ تۇرعان اەس-تە ءبىر جۇمىس ورتا ەسەپپەن ينفراقۇ­رىلىمدا جانە ونىمەن بايلانىستى سالالاردا 10 جۇمىس ورنىن اشادى.

حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ (حەا) جاھاندىق ەنەر­گەتيكالىق جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى ەسەبى بولاشاقتا اتوم ونەركاسىبى ءۇشىن بىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ تاپشىلىعى بولاتىنىن بولجاپ وتىر. تازا ەنەرگياعا كوشۋ بۇكىل الەمدە كوبىرەك جۇمىس ورىنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى جەرگىلىكتى جانە ايماقتىق ەكونوميكاعا پايدا اكەلەتىن كوپتەگەن جۇمىس ورىنى مەن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قام­تاماسىز ەتەدى. بۇكىل الەمدە بەل­سەندى دامىپ كەلە جاتقان يادرو­لىق مەديتسينا جانە باسقا دا تەحنو­لوگيالىق سەكتورلاردا دا جوعارى بىلىكتى كادرلار قاجەت بولادى.

ايتا كەتەيىك, بۇگىندە 31 ەل اتوم ەلەكتر ستانساسىن پايدالانادى. قازىر الەمدە 439 ەنەر­­­گە­­­تي­كالىق رەاكتور جۇ­مىس ىستەيدى. 19 ەل 62 رەاكتور سالۋ ساتىسىندا. اتوم ەنەرگەتيكاسى الەمدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جالپى گەنەراتسياسىنىڭ 10%-ىن قۇرايدى. ەۋرووداق اتوم ەنەرگەتيكاسىن «جاسىل» تەحنولوگياعا تەڭەستىردى. ەندى 15-20 جىلدا اەس قىزمەتى بارىنشا جانداناتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.

قازاقستانداعى اەس قۇرىلىسى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا, ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا جانە ەكونوميكاعا پايدا اكەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن, وسى سالادا تاۋەكەلدەر مەن قاۋىپتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىمدى جوسپارلاۋ جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن ىنتىماقتاستىق جاساۋ قاجەت. اەس سالۋ قازاقستاننىڭ بولاشاق ەنەرگەتيكالىق ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ قالماق.