حالىقارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتادى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنۋىن قاراعان سەناتورلار وتستاۆكاعا كەتۋىنە بايلانىستى بوتاگوز ەراليەۆا مەن قامبار نۇرىشەۆتى جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ۇسىنىلعان كانديداتۋرالار الدىن الا كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىندە تالقىلاندى.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەنات تاعايىنداعان جوعارى اۋديتورلىق پالاتاسى مۇشەسىنىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ جانە قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى. بۇعان دەيىن راشيت احمەتوۆتىڭ اتىنان ءوزىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مۇشەلىگىنەن بوساتۋ تۋرالى ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن ەدى. رەگلامەنتكە سايكەس بۇل ماسەلە قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىندە الدىن الا تالقىلاندى. اشىق داۋىس بەرىپ, دەپۋتاتتار اتالعان شەشىمدى قولدادى.
سەنات وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا فرانتسۋز دامۋ اگەنتتىگى توبىنىڭ جۇمىس ىستەۋى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», ء«بىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان يران يسلام رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە ء«بىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى جان-جاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمدى جانە ءبىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدار قارالىپ, راتيفيكاتسيالاندى.
بۇل زاڭداردى ماقۇلداۋ – حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتىپ, بىرلەسكەن ەكونوميكالىق جوبالاردى تۇراقتى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق اتالعان قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالاۋ ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا, وتاندىق بيزنەستى حالىقارالىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋدە ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋعا جانە ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق دامۋىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ديپلوماتيالىق قىزمەت, حالىقارالىق شارتتار جانە دامۋعا رەسمي كومەك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. زاڭ ەل پرەزيدەنتىنىڭ «مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتىن بيۋروكراتيادان ارىلتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىن ورىنداۋ ماقساتىمەن ازىرلەندى.
– ماقۇلدانعان زاڭ ديپلوماتيالىق قىزمەت زاڭناماسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, زاڭ اياسىندا ديپلوماتيالىق قىزمەتكە تۇرۋ, ەڭبەك ەتۋ جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا قاتىستى جەكەلەگەن ماسەلەلەر ناقتىلانىپ وتىر. سونداي-اق ديپلوماتتاردىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلگەن. زاڭنىڭ ماقۇلدانۋى ديپلوماتيالىق قىزمەت ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن دامىتۋعا جانە حالىقارالىق شارتتار جاساسۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
ەسىرتكى تاراتۋشى مەن ءوندىرۋشىنىڭ جازاسى بىردەي مە؟
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ, سول تەكتەستەردىڭ, پرەكۋرسورلاردىڭ جانە كۇشتى اسەر ەتەتىن زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى دا قاراپ, ماقۇلدادى. اتالعان زاڭعا دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان ەدى. وندا بىرقاتار ماڭىزدى نورما قاراستىرىلعان. ەسىرتكى بيزنەسىن ۇيىمداستىرۋشىلار مەن كۋرەرلەر فۋنكتسيالارىن ورىندايتىن ادامدارعا جازا سارالانادى. ۇيىمداستىرۋشىلارمەن كۇرەس كۇشەيتىلىپ, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمىن ءومىر بويىنا دەيىن ۇزارتۋ جازاسى قاراستىرىلادى. سونداي-اق قىزمەت بابىن پايدالانىپ قىلمىس جاساعان لاۋازىمدى ادامدارعا, سول سياقتى ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردى, سول تەكتەستەردى زاڭسىز وندىرگەنى ءۇشىن 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازا بەلگىلەي وتىرىپ, نەعۇرلىم قاتاڭ قىلمىستىق جاۋاپتىلىق شارالارىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. بۇل ەسىرتكىنىڭ اينالىمىنا بايلانىستى قىزمەت بابىن تەرىس پايدالانۋعا قارسى تەجەۋشى فاكتور بولماق.
– زاڭ نورمالارىنا سايكەس قىلمىستىق كودەكستە ەسىرتكى وندىرىسىمەن اينالىساتىنداردىڭ جانە ولاردى تاراتۋشىلاردىڭ اراجىگى اجىراتىلىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەرى قايتا قارالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى زاڭناماعا «كۇشتى اسەر ەتەتىن زاتتار» جاڭا ۇعىمى ەنگىزىلىپ, ولاردىڭ اينالىمى رەتتەلەتىن بولدى. ماقۇلدانعان زاڭ الداعى ۋاقىتتا ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن ارتتىرۋعا جانە ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى سەنات سپيكەرى.
بالالار ۇيىندەگى بالدىرعاندار سانى ازايماق
ەكى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالار, ءبىلىم بەرۋ جانە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ م.اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, ءبىلىم بەرۋ جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. زاڭدا جەتىم بالالاردىڭ, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان قۇقىقتىق نورمالار قامتىلعان. زاڭمەن رۇقساتتار جانە حابارلامالار تۋرالى زاڭناماعا سايكەس قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا قىزمەتتىڭ باستالعانى نەمەسە توقتاتىلعانى تۋرالى حابارلاما جاساۋ ءتارتىبى, ونلاين-وقىتۋ ءتۇرى جانە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقىتۋ ۇيىمدارىنداعى اكادەميالىق ۇتقىرلىق قاعيداتى, سونداي-اق مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, مەكتەپتەردە الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال وتباسىلاردان شىققان بالالارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ تەتىكتەرى بەلگىلەنەدى. بۇعان قوسا زاڭ ارقىلى 2027 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ مەن وقىتۋ سالاسىندا قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمداردى ليتسەنزيالاۋ ءتارتىبى ەنگىزىلەدى. زاڭنان كۇتىلەتىن ناتيجەلەر ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
– وسى زاڭ بىرقاتار سالاداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭدا اتا-اناسىنان ايىرىلعان جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ, سونداي-اق ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە مۇقتاج بالالاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر توپتاماسى قاراستىرىلعان. زاڭ اياسىندا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋ سالاسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان جاڭا نورمالار دا بار. ماقۇلدانعان زاڭ بالالار ۇيىندەگى بالدىرعاندار سانىن ازايتۋعا, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋگە جانە ەڭبەك ادامدارىن دارىپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى پالاتا توراعاسى.
بيرجالىق ساۋداعا مەملەكەتتىك باقىلاۋ كۇشەيەدى
بۇعان قوسا سەنات وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيرجا ساۋداسى جانە كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ دا قارالىپ, ماقۇلداندى. بۇل زاڭعا دا دەپۋتاتتار باستاماشى بولدى. زاڭ شەڭبەرىندە تاۋار بيرجالارىنىڭ قىزمەتى سالاسىنداعى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىن ايقىنداۋ, ۇكىمەتتىڭ, ۋاكىلەتتى جانە مونوپولياعا قارسى ورگانداردىڭ قۇزىرەتتەرىن كەڭەيتۋ, تاۋار بيرجالارىن شاعىن جانە ميكروبيزنەس سۋبەكتىلەرى ساناتىنان شىعارۋ, تاۋار بيرجالارىنىڭ بروكەرلەرى مەن كليرينگتىك ورتالىقتارىن ليتسەنزيالاۋدى ەنگىزۋ جانە تاعى باسقا نورمالار كوزدەلگەن.
– بيرجالىق ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا جونىندەگى زاڭعا سايكەس بىرقاتار ناقتى شارا قاراستىرىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا بيرجالىق ساۋداعا قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە تاۋار بيرجالارىن شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قاتارىنان الىپ تاستاۋ سياقتى قادامدار بار. ينۆەستورلاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى دا نازاردان تىس قالمادى. اتاپ ايتقاندا, ەل اۋماعىنداعى ينۆەستيتسيالىق قىزمەت تۋرالى دەرەكتەردى پايدالانۋ ءۇشىن ارنايى ينۆەستورلار ءتىزىلىمى جۇرگىزىلەدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ينۆەستورلار تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن ينۆەستورلارعا قاتىستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىمدەرى پروكۋرورمەن مىندەتتى تۇردە كەلىسىلگەننەن كەيىن عانا قابىلدانادى, – دەدى سەنات سپيكەرى.
سونداي-اق پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. اندرەي لۋكين ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى اسكەري كافەدرالاردا بەرىلەتىن ءبىلىم ساپاسىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتور اسكەري كافەدرا وقىتۋشىلارىنىڭ بىلىكتىلىكتەرى ولاردىڭ ماماندىقتارىنا مىندەتتى تۇردە سايكەس بولۋىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋدى, سونداي-اق ستۋدەنتتەردى وزدەرى وقىپ جۇرگەن شەتەلدىك ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اسكەري كافەدرالارىندا وقىتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
ال امانگەلدى نۇعمانوۆ شاعىن جانە ورتا سەكتوردىڭ ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىنا كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تاريفتىك ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– وتاندىق شيكىزات وڭدەۋ, ونىمدەر مەن قىزمەتتەر ءوندىرۋ جانە ولاردى ساتۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى گاز بەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ جوعارى تاريفتەرى بولىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى تابيعي گاز تاريفتەرى ۇنەمى ءوسىپ, ەكى جىلدا گاز باعاسى 200%-دان اسا كوتەرىلدى. بۇل كىشى جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ قارجىلىق جۇكتەمەسىن ايتارلىقتاي ارتتىردى, – دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
ونىڭ ايتۋىنشا, بەكىتىلگەن تاريفتەۋ جۇيەسى جۇكتەمەنى ادىلەتسىز بولۋگە الىپ كەلەدى. ۋاقتىلى شارا قابىلدانباسا, كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىس قارقىنىنىڭ تومەندەۋ قاۋپى بار, بۇل وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايعا تەرىس اسەر ەتەدى. سەناتور ا.نۇعمانوۆ وسى پروبلەمالاردى شەشۋگە شاعىن جانە ورتا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارعا ارنالعان گاز بەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاريف ساياساتىن قايتا قاراۋدى ۇسىندى.
نۋريا نيازوۆا سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى ەلەكتروندىق دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەناتور مۇنداي مالىمەتتەر بازاسى ازىرلەۋ بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تاريحي سانانى ساقتاۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام دەپ ەسەپتەيدى.
عالياسقار سارىباەۆ ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۆياتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنا اۋداردى جانە ولاردى شەشۋگە ارنالعان بىرقاتار ناقتى ۇسىنىس جاسادى.
ەرنۇر ايتكەنوۆ اكادەميك قانىش ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جاعدايىنا جانە ونداعى جابدىقتاردىڭ توزۋىنا الاڭداۋشىلىق تانىتتى.
– ارناداعى سورعى قوندىرعىسىنىڭ توزۋى وتە كۇردەلى دەڭگەيگە 90%-عا جەتتى. بۇل جابدىق تيىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە, ەنەرگيا شىعىندارىنىڭ كوبەيۋىنە جانە توتەنشە جاعداي قاۋپىنىڭ ارتا تۇسۋىنە اكەلدى. ۋاعىندا قايتا جاڭعىرتپاساق, ءبىز سۋ مەن جابدىقتاۋدا ۇزىلىسكە تاپ بولۋىمىز مۇمكىن, بۇل ءىرى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا جانە ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە اسەر ەتەدى, – دەدى دەپۋتات.
سەناتور ەسكىرگەن جابدىقتىڭ سالدارىنان ارنانى جوندەۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ شىعىندارى ەداۋىر ارتا تۇسكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەگەر ۋاقتىلى شارا قابىلدانباسا, ءوندىرىس كولەمىنىڭ قىسقارۋى, الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ ءوسۋى جانە ەلەۋلى ەكولوگيالىق قاتەر ءتونۋى مۇمكىن.
– 2028 جىلعا دەيىن 19 سورعى قوندىرعىسىن قايتا قۇرۋدى قامتيتىن ارنانى جاڭارتۋ جوباسى وتە ماڭىزدى. الايدا قازىرگى ۋاقىتتا 2025 جىلى تەك بەس اگرەگاتتى قايتا قۇرۋعا قاجەتتى 10,8 ملرد تەڭگەدەن 1,5 ملرد تەڭگە عانا ءبولىندى. بۇل بارلىق جۇمىستى ورىنداۋعا جەتكىلىكسىز, – دەدى سەناتور.
گەننادي شيپوۆسكيح اسكەريلەندىرىلگەن تەمىرجول كۇزەتى قىزمەتكەرلەرىن الاڭداتقان تۇيتكىلدەرگە توقتالدى. بۇل قىزمەتكە قاجەتتى مارتەبە بەرۋ جانە ونى تەحنيكالىق تۇرعىدان كۇشەيتۋگە قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتقان ءجون. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, اتالعان ماسەلەنى وڭ شەشۋگە وسىنداي باستامالار قاجەت.
رۋسلان رۇستەموۆ وتاندىق كينودا قولدانىلاتىن جانە قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن جارگوندار مەن سلەنگتەرگە نارازى ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, مۇنداي ءۇردىس جاستاردىڭ بويىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا جانە قازاق ءتىلىن دامىتۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
