ميگرانتتار ماسەلەسى شەشىمىن كۇتەدى

جات جەردەن بۇيىرعان ناپاقا

IOM دەرەگىنە سايكەس, الەمدە ورتا ەسەپپەن 30 ادامنىڭ بىرەۋى تۋعان ەلىنەن جىراقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. دۇنيە جۇزىندە ايەلدەرگە قاراعاندا ەرلەر ميگرانتتارى كوبىرەك جانە بۇل الشاقتىق ۇلعايىپ بارادى. ماسەلەن, 2000 جىلى ولاردىڭ ايىرماشىلىعى 50,6 پايىزدان (ەرلەر) 49,4 پايىزعا (ايەلدەر) دەيىن بولسا, 2020 جىلى 51,9 پايىزدان 48,1 پايىزعا جەتكەن.

ۇيىم ەسەبىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەن­سەك, ميگرانتتاردىڭ ءوز ەلدەرىنە جىبەرگەن ماتەريالدىق كومەگى (اقشالاي دا, زاتتاي دا) 2000-2020 جىلدار ارالىعىندا 128 ملرد دوللاردان 831 ملرد دوللارعا دەيىن وسكەن. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتى بويىنشا بەس ەلدىڭ ميگرانتتارى ۇيلەرىنە ەڭ كوپ اقشا جىبەرگەن: ءۇندىستان – 111 ملرد دوللار, مەكسيكا – 61 ملرد دوللار, قىتاي – 51 ملرد دوللار, فيليپپين – 38 ملرد دوللار, فرانتسيا – 30 ملرد دوللار. وسىلار­دىڭ ىشىندە ءۇندىستان ازاماتتارىنىڭ ۇيى­نە جىبەرەتىن كومەگى جىلدان-جىلعا ءوسىپ, الدىڭعى قاتاردان تۇسپەي تۇر. ال اقش – 79 ملرد دوللار, ساۋد ارابياسى – 39 ملرد دوللار, شۆەيتساريا – 32 ملرد دوللار, گەر­مانيا – 26 ملرد دوللار جانە قىتاي ­18 ملرد دوللار كورسەتكىشپەن دونور ەلدەر­دىڭ قاتارىندا تۇر. سونىمەن قاتار ءباا 2015 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە ميگرانتتار كۇشىن پايدالانىپ وتىرعان ەلدەرگە قوسىلدى.

ميگرانتتار قاي ەلدە كوپ؟

پارسى شىعاناعىنداعى مونارحيالار – ءباا (88 پايىز), قاتار (77 پايىز) جانە كۋۆەيت (73 پايىز) حالىقتىڭ جالپى سانىنان ميگرانتتاردىڭ ۇلەسى بويىنشا الەمدە كوشباسشى ەلدەر سانالادى. بۇل ايماق­تا­عى باسقا ەلدەردىڭ ىشىندە ميگرانتتار­دىڭ ۇلەسى باحرەيندە – 55 پايىز, وماندا – 47 پا­يىز, ساۋد ارابياسىندا 39 پايىزدى قۇ­رايدى. سونىمەن قاتار ميگرانتتار ليح­تەنشتەين (68 پايىز), موناكو (68 پايىز), اندوررا (59 پايىز), ليۋكسەمبۋرگ (48 پا­يىز), سينگاپۋر (43 پايىز) سەكىلدى ەرگەجەي­لى مەملەكەت­تەردە كوپ. ال ميگرانتتاردىڭ ۇلەسى يوردا­نيادا – 34 پايىز, اۋستراليادا – 30 پايىز, شۆەيتساريا – 29 پايىز, جاڭا زەلانديادا – 29 پايىز, ليۆاندا – 25 پايىز,­ يزرايلدە – 23 پايىز, كانادادا – 21 پا­يىز,­ شۆەتسيا ­مەن قازاقستاندا 20 پايىزدى قۇرايدى. سون­داي-اق گەرمانيادا حالىق­تىڭ 19 پايىزى, ­اقش پەن يسپانيادا 15 پا­يىزى, ۇلىبريتا­نيا مەن نيدەرلاندتا 14 پايىزى, فرانتسيا مەن گرەكيادا 13 پا­يىزى, يتاليا مەن بەلارۋس­تە 11 پايىزى, رەسەيدە 8 پايىزى – ميگ­رانتتار. ال ءارتۇرلى ەلدەردەگى ميگرانتتاردىڭ جالپى سانىن ايتاتىن بولساق, اقش – 50,6 ملن, گەرمانيا – 15,8 ملن, ساۋد ارابياسى – 13,5 ملن, رەسەي – 11,6 ملن, ۇلىبريتانيا – 9,4 ملن, ءباا – 8,7 ملن, فرانتسيا – 8,5 ملن, كانادا – 8 ملن, اۋستراليا – 7,7 ملن, يسپانيا 6,8 ملن وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن ال­دىڭعى قاتاردا تۇر.

ەڭبەك كۇشى اعىلعان ەلدەر

حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمى رەسەي مەن ۋكراينا, سونداي-اق رەسەي مەن قازاق­ستان اراسىنداعى كوشى-قون اعى­نىن ەرەكشە اتاپ وتكەن. سونداي-اق افريكا ەلدەرى دە ميگرانتتاردىڭ كەلىپ-كەتۋ باعى­تى­نا اينالعان. ماسەلەن, 2020 جىلى بۋر­كي­نا-فاسودان كوت-د’يۆۋارعا 1,4 ملن ادام, وڭتۇستىك سۋداننان ۋگانداعا 1 ملن ادام كوش­كەن. حالىقارالىق ميگرانتتاردىڭ 40 پايىزدان استامى (115 ملن) – ازيادا, 20 پايىزى – ازيانىڭ التى ەلىندە: ءۇندىستان, قىتاي, بانگلادەش, پاكىستان, فيليپپين, اۋعانستان ازاماتتارى. ال كوشى-قون دونور ەلدەرىنىڭ الەمدىك رەيتينگىن­دە ءۇندىستان – ءبىرىنشى, مەكسيكا – ەكىنشى, رەسەي ءۇشىنشى ورىندا تۇر. سونىمەن قاتار IOM ميگرانتتاردىڭ مەكسيكادان اقش-قا, سيريادان تۇركياعا, ءۇندىستاننان اراب ەل­دەرىنە, رەسەيدەن قازاقستانعا اعىلاتى­نىن ايتادى. ۇيىم ستاتيستيكاسىنا زەر سالساق, مەكسيكادان اقش-قا – 10,9 ملن, سيريادان تۇركياعا – 3,8 ملن, ءۇندىستاننان ءباا-گە – 3,5 ملن, رەسەيدەن ۋكرايناعا – 3,3 ملن, ۋكراينادان رەسەيگە – 3,3 ملن, ءۇندىستاننان اقش-قا – 2,7 ملن, اۋعانستاننان يرانعا – 2,7 ملن, قازاقستاننان رەسەيگە – 2,6 ملن, ءۇندىستاننان ساۋد ارابياسىنا – 2,5 ملن, رەسەيدەن قازاقستانعا – 2,5 ملن, بان­گلادەشتەن ۇندىستانعا – 2,5 ملن, قىتايدان اقش-قا 2,2 ملن ادام كەلگەن.

جالپى, 1970 جىلدان بەرى ميگرانتتار­دىڭ باسىم بولىگى اقش-قا كەتكەن. سودان بەرى بۇل ەلدە تۇراقتاپ قالعان ادامدار­دىڭ سانى ءتورت ەسەگە, ياعني 1970 جىلى 12 ملن-نان 2019 جىلى 51 ملن-عا دەيىن وسكەن. كەيىن­گى جىلدارى ۇلىبريتانيا, گەرما­نيا, پولشا, كاناداعا قونىس اۋدارعاندار سانى ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. ال تۇركيا, ەستونيا, ليتۆا, جاڭا زەلانديا, يزرايل ەلدەرىندە كوشى-قون كۇرت تومەندەگەن.

ميگرانتتاردىڭ ەلدەن-ەلگە اعىلۋى ءوز ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعدايلارعا بايلانىستى بولسا, سونىمەن قاتار قاقتىعىس, زورلىق-زومبىلىق, تابيعي اپات جانە باسقا سەبەپتەردىڭ سالدارىنان بولىپ وتىر دەيدى IOM ساراپشىلارى. جەر اۋدارعان ادامداردىڭ سانى قازىر ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ, 117 ملن-دى قۇراپ وتىر.

ەو ءتارتىپتى كۇشەيتتى

وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ەۋرو­وداق مەملەكەتتەرى تورتجىلدىق كەلىسسوز­دەر­دەن كەيىن كوشى-قون پاكتىسىن بەكىتتى. دەگەن­مەن بۇل قۇجات قاۋىمداستىقتىڭ كەي­­بىر ەلدەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى. شۆە­­تسيا, ليتۆا سەكىلدى ەلدەر ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىك ماسەلەسى ناقتى كورسەتىلمەگەنىن ايتىپ, ميگرانتتاردى رەپاترياتسيالاۋعا قاتىستى جاڭا شارالار قابىلداۋدى دا ۇسىندى. ەۋروپالىق ساياسات ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى البەرتو-حورست نەيدحاردت باتىس باق-تارىنا بەرگەن پىكىرىندە: «كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەر زاڭسىز ميگرانتتاردى تۋعان ەلدەرىنە نەمەسە باسقا ترانزيتتىك ەلدەرگە قايتارۋدى رەتتەيتىن ەرەجەلەردى قارادى. بىراق ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ باسشىسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن رەپاترياتسيا ماسەلەسىنە جاڭا كوزقاراس پەن ەرەجە قاجەت ەكەنىن, ونىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتقانىن ايتتى. ەۋرووداقتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەسى جەرورتا تەڭىزى ەلدەرىمەن زاڭسىز كوشى-قوندى اۋىزدىقتاۋ تۋرالى كەلىسىمدەر بولىپ وتىر. ەۋروپالىق كوميسسيا تۋنيس, ماروككو جانە مىسىرمەن كەلىسىمدەرگە قول قويدى. بالكىم, جاقىن ارادا بريۋسسەل باسقا ەلدەرمەن كەلىسىم جاساساتىن شىعار. بىراق بۇل – وڭاي ءىس ەمەس», دەدى.

قازىر ومىرىنە قاۋىپ تونسە دە, مىڭداعان ادام ەۋروپاعا قاراي باعىت الىپ, قايتاتىن ەمەس. بىلتىر جەرورتا تەڭىزىمەن ەۋروپا شەكاراسىنا كىرمەك بولعان 100-دەن اسا زاڭسىز ميگرانت ءىس-ءتۇسسىز جوعالىپ, 3 مىڭنان اسا ادام قايتىس بولعان. وسىدان سوڭ ەۋرووداق وسى جىلى 200 مىڭعا جۋىق ادامدى ەۋرو­پادان شىعارۋعا بۇيرىق بەردى. مامىر مەن تامىز ارالىعىندا 25 285 ادام ەلدەن شىعارىلعان. ەۋرووداق مالىمەتى بويىنشا 6 ايدا فرانتسيادان – 3 870, گەرمانيادان – 3 710, شۆەتسيادان 3 185 ادام جەر اۋدارىلعان. ال سايكەسىنشە رەپاترياتسيا بويىنشا فرانتسياعا 30 مىڭنان اسا, گەرمانياعا 10 مىڭ, گرەكياعا 6,5 مىڭ ادام ورالعان.

سونداي-اق بۇۇ 2025 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ميلليونعا جۋىق سيريالىق بوسقىن وتانىنا ورالاتىنىن مالىمدەدى. سيرياداعى بيلىك اۋىسىپ ەل ازاماتتارى وسىنداي مارتەبەگە يە بولىپ وتىر. ەندى كارى قۇرلىق ەلدەرى سيريالىقتاردىڭ پانا سۇراۋعا قاتىستى وتىنىشتەرىن قاراماي­دى. سايكەسىنشە قارجىلاي سىياقى بە­رىپ, سيريا ازاماتتارىن وتانىنا قايتا­رۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتتى. جالپى, سيريا­دا ازاماتتىق سوعىس باستالعالى 5 ملن-نان اسا ادام كوشىپ كەتكەن. ولاردىڭ كوبى تۇركيا, ليۆان, يوردانياعا تۇراقتاعان.

ايتا كەتسەك, سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستىڭ توقتاۋىنا استانادا سيريا­داعى جاعدايدى رەتتەۋگە ارنالعان استانا ۇدەرىسىنىڭ ماڭىزى زور. بيىل استانا حالىقارالىق كەلىسسوزدەردىڭ 22-راۋندىن وتكىزدى.

ەڭ قاۋىپتى جول

IOM 2014 جىلدان بەرى دۇنيە جۇزىندە 61 867 ميگرانت ءولىمى تىركەلگەنىن ايتتى. ەڭ قاۋىپتى كوشى-قون جەرورتا تەڭىزى, وندا كەمىندە 22 871 ادام قازا تاپقان. ەكىنشى الەمدەگى ەڭ قاۋىپتى جول – اقش-مەكسيكا شەكاراسى.

لەيبوريستىك پارتيا جەتەكشىسى كير ستارمەر باسقاراتىن ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى التى اي ىشىندە زاڭسىز ميگرانتتاردى دەپورتاتسيالاۋدى 2018 جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋگە ۋادە بەرگەن ەدى. وسىعان وراي شەكارانى نىعايتۋعا ۇلتتىق قىلمىسپەن كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ 100 قىزمەتكەرى جۇمىلدىرىلعانىن حابارلادى ەلدىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى يۆەتت كۋپەر. «قىلمىستىق ساۋدامەن اينالىساتىن توپتاردىڭ» جولىن كەسۋ جانە ميگرانتتاردىڭ قايىقپەن وتۋى­نە جول بەرمەۋ, ميگرانتتاردى زاڭسىز جۇمىس­قا العان نەمقۇرايدى جۇمىس بەرۋشىلەرگە قارسى سانكتسيالار جاريالادى. بريتاندىق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىن­شا, مۇنداي شارالار بارىسىندا ۇلى­بريتانيادان 14 389 ادامدى شىعارعان.

زاڭسىز يمميگراتسيامەن كۇرەس ميگرانتتاردى سۋمەن تاسىمالدايتىن باندالارمەن كۇرەسۋگە ۋادە بەرگەن ستار­مەردىڭ سايلاۋالدى ناۋقانىنىڭ نەگىزگى تارماقتارىنىڭ ءبىرى بولدى. 10 جىلدان اسا ۋاقىت بويى ۇلىبريتانيا­نىڭ ءار­بىر ۇكىمەتى ميگرانتتاردىڭ سانىن قىس­قارتۋعا ۋادە بەردى. ەۋرووداقتان شىعۋ­دى قول­داعان بريتاندىقتار بۇل ەل ەو-نىڭ قى­سى­مىنا بايلانىستى يمميگرانتتارمەن قيىن­دىقتارعا تاپ بولعان. بىراق Brexit كومەك­تەسپەگەن سىڭايلى. 2015 جىلى بۇل ەلگە وت­كەن يمميگراتسيا 329 مىڭ بولسا, ­2022 جىلى 745 مىڭ ميگرانتتى قۇراعان. وسى­لاي­شا, ۇلىبريتانيا زاڭسىز ميگرانتتارمەن كۇرەسىپ كەلەدى.