كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ال سوناۋ ريم ولكەسىندە تۋىپ, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن 4 مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن سەنەكا مۇراسى ادامزات وركەنيەتىنە ۇلەس قوستى. شىم-شىتىرىق تاعدىر كەشكەن دانالىق يەسى اۋەلى سەناتور بولىپ, كەيىننەن قۋعىن كورىپ, ز ۇلىمدىعىمەن اتى شىققان نەروننىڭ تاربيەشىسى, ەل بيلەۋشىسى, سوڭىندا ساتقىندىقتىڭ قۇربانى بولىپ ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. سولايشا فيلوسوف قىم-قۋىت ءداۋىرىنىڭ بارلىق ىرگەلى وقيعالارىنىڭ باسى-قاسىندا بولادى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا بۇكىل لاۋازىمنان باس تارتىپ, جاپوندىق سايگە مەن باسە, پارسىلىق حافيز بەن رۋمي سەكىلدى دۇنيە قىزىعىن قۇربان ەتىپ, ءوزىن ونەرگە ارنايدى. قىزمەتتى قول كورمەي, نەرون پاتشا سىيلاعان يەلىكتەرىن قايتارىپ, وڭاشالىق ارالىنا كەتۋدى قالايدى. قايدا جۇرسە دە از ساتتەن مول سەزىم كەشىپ, كىشكەنە توبەدەن ۇلكەن وي مۇناراسىن سوعادى.
سەنەكانىڭ «يگىلىكتى تۇرمىس تۋرالى», «بوس ۋاقىت تۋرالى», «جان تىنىشتىعى تۋرالى», «لۋتسيليگە جازىلعان ادامگەرشىلىك حاتتارى», سونىمەن قاتار «مەدەيا», «ەديپ پاتشا», «فيەست» سەكىلدى دراماتۋرگيالىق ايگىلى تراگەديالارى بۇگىنگە دەيىن قۇندىلىعىن جويعان جوق. اسىرەسە «لۋتسيليگە جازىلعان ادامگەرشىلىك حاتتارى» ايرىقشا دالدىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. حاتتا ادامگەرشىلىك, ار-ۇيات, ماقتان مەن سوگىس, ادامنىڭ جان الەمى ءسوز بولادى. «اقىلدى قاشان دا بايسالدى. ويتكەنى ول باسقا نارسەگە تاۋەلدى ەمەس جانە فورتۋنادان دا, ادامداردان دا مەيىرىم كۇتپەيدى. جان راحاتىنا جەتكىسى كەلگەندەر قۇرمەت پەن يگىلىككە تەك ادالدىق ارقىلى جەتسىن». نەمەسە «بىزدەر كوپشىلىكتىڭ ماقتاعانىنان راحات الا كەتپەۋ ءۇشىن جانىمىزدى تازا ۇستايىق. ءبىزدى كوپ ادام ماقۇلداعانى سەنىڭ كوپ ادامعا تۇسىنىكتى بولعانىڭنان شىعار, وعان نەسىنە ريزا بولاسىڭ؟ ءبىزدىڭ قادىر-قاسيەتتەرىمىز ءبىزدىڭ ىشكى دۇنيەمىزگە قىزمەت ەتسىن» دەيدى حاتىندا. سەنەكا كىتاپ تاربيەسىمەن بىرگە ءومىر تاجىربيەسىن مول كورگەن, تولعاق كەشكەندەي ءتۇرلى جاعداياتقا تولعانا بىلگەن جان. بارىنە قوسىلعان, بارىنەن اجىراعان, ءبارىن شاقىرعان, بارىنەن قايتقان, سوڭىندا بايانسىزدىق باتپاعىنا ءتۇسىپ جارالانعان جانىنان دانالىق بۇلاعىن اعىزعان بىرەگەي دانا. «بارلىعىنان بۇرىن نەدەن قاشۋ كەرەكتىگىن بىلەسىڭ بە؟ توبىردان! توبىر ىشىنە كىرسەم سول كۇيىمدە شىققان كەزىم بولعان ەمەس. ودان ءبىر نارسە جۇقتىرىپ, كىرلەنىپ شىعاسىڭ. ودان شىققاندا ساراڭ, مەنمەن, ءسان-سالتاناتقا قۇمار, اشۋشاڭ جانە قاتىگەز بولىپ شىعاسىڭ. مەن ءوز پىكىرىمدى وزگەرتە المايمىن: توبىردان قاش, ازعانا توپتان دا قاش, ءبىر ادامنان دا قاش!» دەيدى فيلوسوف.
سەنەكا كۇللى زاۋالدىڭ باسى قۇمارلىققا بەرىلۋدەن تۋىندايتىنىن ايتتى. فيلوسوفتىڭ دالەلدەۋىنشە قۇمارلىقتىڭ كوزى – اشۋ, سونداي-اق قۇمارلىق ادامنىڭ جان-دۇنيەسىندەگى سانا كۇشىن كۇيرەتىپ, جاندى كورسوقىر ەتەتىن قۋات. كەيبىر بۇ دۇنيە مەن و دۇنيە تۋرالى پىكىرلەرى تاۋراتتاعى جازبالارمەن ۇندەسەدى. زامانداسىنا جازعان حاتىندا ءولىمدى جاننىڭ ەمەس, ءتاننىڭ عانا سوڭعى ساعاتى ەكەنىن بايان ەتەدى. ءارى سوڭعى كۇنىمىز دەپ جۇرگەنىمىز ماڭگى ءومىرىمىزدىڭ باستاۋى ەكەنىن ۇقتىرادى. سونداي-اق عىلىم-بىلىمگە باستاپ, ونسىز ادامدىق تاۋىنا جەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەسىن ءسوز ەتەدى. «عىلىمعا قۇمارلىق – وزگەنىڭ ەسەبىنەن اقىل الۋ. وقىسام, بىرىنشىدەن – وزىمە-ءوزىم ريزا بولا تۇسۋدەن ارىلامىن, ەكىنشىدەن, بىرەۋدىڭ بىلگەنىن ءبىلىپ بولعان سوڭ, ونى جەتىلدىرۋدى ويلايمىن. وقۋ اقىلعا ازىق بەرەدى. تەك جازۋمەن نەمەسە تەك وقۋمەن عانا اينالىسۋعا بولمايدى, ولاردى كەزەكتەستىرىپ وتىرۋ كەرەك. سوندا ءبىز وقىعانىمىزدى ەلەۋلى ءبىر نارسەگە اينالدىرامىز. وسىلاي ءبىز گۇلگە قونىپ بال شىرىنىن جيناپ, ونى الىپ كەلىپ ءبىر قاۋىزعا قۇيىپ بالعا اينالدىراتىن بال اراسىنا ۇقسايمىز» دەيدى دانالىق سۇلتانى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا حاكىم ابايمەن ۇندەس, ادامنىڭ ءوزىن تاربيەلەۋ جولىندا قاجىر-قايرات تانىتۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن مەڭزەيدى. ء«وزىڭدى باعىندىر, لۋتسيلي! ەنجار بولا باستاساڭ – ويات, بەيباستاقتىق بار بولسا – تىيىم سال, ءوزىڭنىڭ دە, وزگەنىڭ دە ساراڭدىعىن قاداعالاپ, تۇزەت. جەرىڭنىڭ شەكاراسىن, بايلىقتىڭ كولەمىن وسىرەمىن دەپ قاشانعى تىرىسۋعا بولادى؟ بۇكىل ەل سىيىپ كەتەتىن جەردىڭ ءبىر عانا قوجايىنعا كەرەگى نە؟ ارالارىن ءبولىپ تۇرعان وزەندى, تىپتەن تەڭىزدى دە ءبولىپ الۋعا تىرىسۋدىڭ قاجەتى قانشا؟»
سەنەكا – الۋان وي قالدىرعان حاكىم, ايرىقشا دانالىق ءمورىنىڭ يەسى. ول قالدىرعان تولاعاي مۇرا ادامزات اقىل-وي قازىناسىنىڭ ەڭ ءدامدى دە ءماندى «تاعامى». ءار ۇلت ودان قالاعانىنشا شومىشتەپ الىپ پايدالانىپ ءجۇر.
