«التىن ساقينا» پەساسىنىڭ قۇندى قولجازباسى

ءىشىنارا عانا مۇرالارى قولجازبا كۇيىندە جەتكەن بىرنەشە الاش قايراتكەرى بار. سونىڭ ءبىرى – قوشكە كەمەڭگەر ۇلى. وسى ماقالامىزدا كوپشىلىككە بەيمالىم بولىپ كەلگەن ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقينا» شىعارماسىنىڭ (4 پەردەلى پەسا) قولجازبا نۇسقاسىن تانىستىراتىن بولامىز. شىندىعىندا ق.كەمەڭگەر ۇلى­نىڭ قولجازباسىنىڭ تابىلۋى عىلىم ءۇشىن قۋانىشتى جاعداي. بۇل – الاش وقىرماندارىنان ءسۇيىنشى سۇراسا دا ابەستىگى جوق جۇرەكجاردى جاڭالىق.

وزگە ارىستار سەكىلدى ق.كەمەڭگەر­ ۇلىنىڭ دا مۇرالارى كىتاپ كۇيىندە ءبىر­دى-ەكىلى نۇسقادا جەتكەن. نەشە ون مىڭ­داپ, ءتىپتى ءجۇز مىڭداپ تارالعان الاش زيا­لىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى عاسىرعا جەتەر-جەت­پەس ۋاقىتتا ءبىردى-ەكىلى عانا تابىلىپ جاتۋى دا ءبىر كەزدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارى قانشالىق اۋىر بولعانىن اڭعارتادى. بۇگىنگى تاڭدا الاشتانۋشى عالىمدار ارىستاردىڭ تابىلعان كىتاپتارىن قازىرگى جازۋعا ءتۇسىرىپ, باسپادان شىعارىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ جاتىر. دەگەنمەن, ءتۇپباسىلىمنىڭ دا, قايتارا باسىلىمنىڭ دا تۇپنۇسقاداي بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. سول تۇرعىدان العاندا بۇگىن اراعا 103 جىل سالىپ وقىرمانمەن قايتا قاۋىشقالى وتىرعان ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىنىڭ» قولجازباسى بالاماسى جوق قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ەندەشە «التىن ساقينانىڭ» سارعايعان قاعازعا جازىلعان قولجازبا نۇسقاسىن پاراقتايىق:

«التىن ساقينانىڭ» (4 پەردەلى پەسا) قولجازبا نۇسقاسى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قورىندا №216 (رك) بۋما بولىپ ساقتالعان. ءجاي داپتەردەن ءسال كولەمدى جولسىز سارى قاعاز داپتەرگە جازىلعان. داپتەردىڭ ۇزىندىعى 23 سم, ەنى 18 سم, قالىڭدىعى 4 سم شاماسىندا. داپتەردىڭ سىرتى كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى جاعىنان وزگە قولجازبالارمەن ۇقساس ۇلگىدە قاتتى سارى قاپپەن بەكىتىلگەن. داپتەر قابىنىڭ سىرتىنا قولجازبانىڭ قورداعى ءنومىرى (№216 رك) دەپ انىق جازىلعان. تىسقى بەتتەگى وزگە اقپاراتتار 1930-1940 جىلدار اراسىندا قازاقستاندا قولدانىلعان لاتىن الىپبيىمەن جازىلعان: Kemenger ul Q; «Altn saqjna» 4 perdeli dramma. 1921. Çl.

قولجازبانى باسپاعا كىم, قاي جىلى تاپسىرعانى بەلگىسىز. جازبا تۋرالى مالىمەتتەرى لاتىن الىپبيىمەن جازىل­عانىنا قاراعاندا, قۇندى مۇرا قورعا 1934-1939 جىلداپ اراسىندا تاپسىرىلعان دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى اتالعان جىل­دار كەزەڭىندە لاتىن الىپبيىندە دە كىسى ەسىمدەرى مەن جەر-سۋ اتاۋلارى باس ارىپ­پەن جازىلا باستادى. 1930-1933 جىلدارى قازاق لاتىن الىپبيىندە دە باس ءارىپ ماسەلەسى شەشىم تاپپاعان ەدى. ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ قولجازبالار قو­رىنا بەرىلگەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «شا­رۋالىق وزگەرىسى» اتتى كولەمدى قول­جازباسى دا ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىمەن» «تاعدىرلاس». اتال­عان قورعا قيىن كەزەڭ­دە ءبىر عانا ەمەس, بىرنەشە الاش ارىسىنىڭ جازبا مۇرا­سىن ساقتانا ءجۇرىپ وتكىز­گەن ءبىر ادام بولسا كەرەك. سەبەبى ءبىزدىڭ كوزى­مىز شالىپ, قو­لىمىزعا ىلىككەن ارىستارعا تىكە قاتىستى بىرنەشە قولجازبانىڭ دا ىشكى-تىسقى ەرەكشەلىكتەرىندەگى ۇقساستىق وسىلاي بولجاۋعا جەتەلەيدى. بۇل تۋرالى ءبىز «اقاڭنىڭ بەلگىسىز ءھام بەلگىلى ەڭبەگى جا­يىندا» اتتى ماقالامىزدا دا وقىرمان­مەن وي بولىسكەن بولاتىنبىز.

جازبانىڭ ءبىرىنشى بەتىنىڭ باس جاعىن­­دا توتە جازۋمەن «ح كەمەڭگەر» دەپ جا­زىل­عان. ورتا جانە تومەنگى بولىمىنە «التىن ساقينا», «درامما ءتورت پەردەلى», «17 نويا­بىردە جازىلعان, 1921», «تاش­كەنت» دە­گەن جازۋلار دا توتە جازۋمەن بەرىلگەن. داپ­تەردىڭ وسى بەتى ءبىرشا­ما شيمايلانعان. داپتەرگە قيعاشتاپ «التىن ساقينا, جازىلىپ بىتكەن» دەگەن سوزدەرى توتە جازۋمەن, №22, №25, № 39, 17 نويابر, 1921 گ, ناۋچنايا كوميسسيا, پەسا» دەگەن سوزدەر ورىسشا بەرىلگەن. 

قولجازبا داپتەر بارلىعى 38 پاراقتان (بەتتەن) تۇرادى. جازۋشى ءار بەتتىڭ كەلەسى بەتىن اق قالدىرىپ, جاڭا پاراقتان باستاپ وتىرعان. ءبىرىنشى بەتتە كىتاپ ۇلگىسىندە تيتۋل رەتىندە دايىندالعان اقپاراتتارعا قاراپ, بۇل نۇسقانى 1921 جىلى تاشكەنتتەن باستىرۋ ءۇشىن ارنايى كوشىرگەنىن بىلەمىز. دەمەك بۇل باسپاعا بەرەر الدىنداعى كوشىرمە نۇسقاسى.

ءار بەتتىڭ جوعارى جاعىنا بەت سانى قويىلىپ وتىرعان. داپتەردىڭ ەكىنشى ءۇشىنشى بەتىنە ءتورت پەردەلى درامانىڭ قىسقاشا مازمۇنى بەرىلگەن. بۇل دا وسى قولجازبا اۆتوردىڭ ەڭ العاشقى تول­نۇسقاسى ەمەس, باسپاعا دايىنداۋ ءۇشىن كوشىرىپ رەتتەپ, كىتاپ ۇلگىسىنە كەلتىرىپ دايىنداعانىنان دەرەك بەرەدى.

ەكىنشى, ءۇشىنشى بەتتەردەگى كىتاپ مازمۇنى رەتىندە جازىلعان مالىمەتتەر تومەندەگىدەي:

ويناۋشىلار

كيىز ءۇي, ورتا داۋلەتتى بايلاردىڭ وتاۋىنىڭ ءىشى

ءى پەردەدە ويناۋشىلارى

ساعىنتاي ء(ۇي يەسى, جاسى 20-دا)

جانيا (ساعىنتايدىڭ شەشەسى, جاسى 50-دە)

حاليما (ساعىنتايدىڭ كەلىنشەگى, 16-دا )

تاۋىرشە (جانيانىڭ ابىسىنىنىڭ قاتىنى, 40-دا)

ۇمسىندىق (تاۋىرشەنىڭ بالاسى, جاسى 11-دە)

ءىى پەردە ويناۋشىلارى

ساعىنتاي 2) حاليما 3) جانيا 4) ورىك (كورشى قاتىن) 5) بەكبولات (ساعىنتايدىڭ قۇرداسى)

ءىىى پەردە ويناۋشىلارى

حاليما 2) ءبانۋ (حاليمانىڭ اۋىلىنا ۇزاتقان قىز, جاسى 30-دا) 3) ارۋاق
(حاليمانىڭ شەشەسى) ...

IV پەردە ويناۋشىلارى

قاليما 2) ساعىنتاي 3) جانيا
4) بەك­بولات 5) ورىك 6) قويشى  

ەسكەرتە كەتەلىك, شىعارما توتە جازۋ­مەن جازىلعانىمەن, 1921 جىل ا.باي­تۇرسىن ۇلى ۇلتتىق ءالىپبيدى ءالى جەتىلدىرۋ ۇستىندەگى كەزەڭ بولعاندىقتان, وندا كونە ەملە ەرەكشەلىگى ساقتالعان. ساندار اراب ساندارىنىڭ كونە نۇسقاسىندا بەرىلگەن. عالىمدار قازاق الىپبيىندەگى 28 ءارىپتى (1 دايەكشى) جانە ەملەنى 1924 جىلى تۇراقتاندىرعان. «التىن ساقينا» ودان بىرنەشە جىل بۇرىن جازىلعاندىقتان, قولجازباداعى ارىپتەردە جانە ەملەدە 1924 جىلدان بەرى قالىپتاسقان ەملەدەن ايىرماشىلىقتار بار. مىسالى, حاليما ەسىمى بىردە حاليما بىردە قاليما بولىپ بەرىلەدى. قوشكە ەسىمىنىڭ باس ءارپى دە «ح» (ح) ارقىلى بەرىلگەن.

وسىدان كەيىن 4-بەتتەن باستاپ شىعار­مانىڭ نەگىزگى ءماتىنى باستالادى.

پەردە اشاردا حاليما توسەك الدىندا ماشينەمەن ءىس تىگىپ وتىرادى. ساعىنتاي قاليمانىڭ باس جاعىندا تورگە تامان شىنتاقتاپ جاتىپ دومبىرا شەرتەدى (كوڭىلدى ءبىر كۇي).

ساعىنتاي: (جالىنىپ) ءاي, مەنىڭ جانىما كەلىپ وتىرشى, ءبىراز!

حاليما: (ك ۇلىپ) ساعىنىپ قالدىڭ با؟

ساعىنتاي: ساعىنباسام شاقىرام با؟ نازدانباي كەلسەيشى!

حاليما (تاعى دا ك ۇلىمسىرەپ): سەندەي مەن ەرىگىپ وتىرمىن با؟ ناعاشى اپامنىڭ بالاسىنا بەرەتىن قامزولدى بىتىرۋگە الاس ۇرىپ اسىعىپ وتىرمىن.

ساعىنتاي: نەسىنە اسىعاسىڭ, بىتەر!.

..........................

مىنە, پەسا وسىلاي جالعاسا بەرەدى.

قولجازبا جازۋشىنىڭ جازۋى ورتاشا ساپادا. تىم كوركەم دە ەمەس, الايدا انىق وقىلادى. باستاپقى بەتتەرىندە (7-بەتكە دەيىن) جازۋى ءىرى, جول ارالىعى الىستاۋ, وقۋعا انىق كوشىرىلگەن. كوبىنەسە قارا سيالى قالام پايدالانىلعان. بىراق اراسىندا كوك سيالى قالام دا ىسكە قوسىلعان. ءىشىنارا جەرلەردە استى سىزىلعان سوزدەر, قيعاش سىزىقتار, قاتە (كوبەيتۋ) بەلگىلەرى كەزدەسەدى.

جازبانى ءبىر ادام كوشىرگەن بولۋى دا, ەكى ادام كەزەكتەسىپ كوشىرگەن بولۋى دا مۇمكىن. ولاي دەيتىنىمىز, ءماتىننىڭ ورتا شەنىندە كوشىرۋشىنىڭ قولجازبا ءستيلى وزگەرىپ كەتىپ, قايتا قالپىنا كەلىپ وتىرادى. بىراق بۇل بىردە اسىعىس, بىردە اسىق­پاي جازعان ءبىر ادامنىڭ ەڭبەگى بولۋى دا اب­دەن مۇمكىن. اسىققان ادامنىڭ جازۋى سۇي­كەك شيماي بولىپ كەتەتىنى بارشامىزعا تۇسىنىكتى جاي.

مەيلى كىم كوشىرسە دە, 40 بەتكە جۋىق شىعارمانى ءبىر دەممەن كوشىرىپ شىق­پا­عانى, ارا-تۇرا ۇزە تۇرىپ, قايتا جال­عاس­تىرىپ جازعانى بايقالادى. قالام سيا­سى ءتۇسىنىڭ اۋىسۋى, جازۋدىڭ بىردە كور­كەم, بىردە سۇيكەك بولۋى, كەيدە جازۋ ءستي­لىنىڭ وزگەرىپ كەتۋى وسىنى اڭعارتادى. دەگەن­مەن, بۇل وزگەشەلىكتەرگە قاراپ, قول­جازبانىڭ 1921 جىلى باسپاعا بەرەر الدىندا كوشىرىلگەن, اۆتوردىڭ ەڭ تۇپكى نۇسقاسىنان كەيىنگى نۇسقا ەكەنىن ەشكىم دە تەرىسكە شىعارا المايدى.

«اقجول» گازەتىنىڭ 1921 جىلعى 16 قاڭ­تار كۇنگى سانىندا قىزىلجاردا «تا­لاپ» ءيىرىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن قو­يىل­عان «التىن ساقا» پەساسى تۋرالى اقپا­­راتتىڭ (اۆتورى: ۇنەمشى) بار ەكەنىن ەسكە سالساق, ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسى» 1920 جىلى نەمەسە ونان دا بۇرىنىراق جازىلعان بولىپ شىعادى. قىزىلجارداعى قويىلىمعا دەيىن «التىن ساقا» ساحنالانعان-ساحنالانباعانى تۋرالى قازىرگە دەيىن قولجەتىمدى مالىمەت جوق. ەگەر, قىزىلجاردا 1921 جىلى 16 قاڭتاردا تۇڭعىش رەت قويىلدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە مۇنداي كەسەك تۋىندى ءبىر-ەكى اپتا ىشىندە جازىپ, قىزىلجارعا جەتكىزىپ ۇلگەردى مە, بۇل دا جۇمباق.

بۇل 1921 جىلى قاڭتار ق.كەمەڭگەر­ ۇلى ءسىبىر اۋىلشارۋاشىلىق جانە ءوندى­رىس ينستيتۋتى­نىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتى اتان­عان كەزى. قالاي دەگەن كۇندە دە ق.كەمەڭگەر­ ۇلى­نىڭ «التىن ساقيناسى» بەرى بولعان­دا ­1921 جىلدىڭ باستاپقى ون شاقتى كۇنى ىشىن­دە (1-16 قاڭتار ارالىعى), ارى بول­عان­دا 1920 جىلى نەمەسە ونان دا بۇ­رى­نى­راق جازىلعان. ال قولىمىزداعى ­قول­­جازبا نۇسقا 1921 جىلى 17 قاراشا­دا كو­شىرىلگەنى, ونى تاشكەندەگى باسپا­عا ار­نايى دايىنداعانى داپتەر بەتىن­دەگى مالىمەتتەردەن بەلگىلى. دەمەك, «التىن ساقينانىڭ» قولى­مىز­عا تۇسكەن جالعىز قولجاز­باسى اۆتوردىڭ ەڭ العاشقى نۇس­قاسى ەمەس, ەكىنشى رەت نەمەسە ونان دا كە­يىن كوشىرىلگەن نۇسقاسى. مەيلى نەشىن­شى كوشىرمە بولسا دا, بۇل نۇسقا تۇپنۇسقا­عا ەڭ جاقىن, اسا قۇندى مۇرا دەۋگە تو­لىق نەگىز بار. سەبەبى بۇل نۇسقاعا دە­يىن «التىن ساقينانىڭ» جالعىز رەت 1921 جىلى قىزىلجاردا قويىلعانىنان سىرت, وسىعان دەيىن (1921) باسىلىم كور­گەنى تۋرالى مالىمەت جوق. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن سالادا شىعارما جازعان ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ وسى «التىن ساقينادان» وزگە ەشبىر ەڭبەگى قولجازبا كۇيىندە جەتپەگەنى جوعارىدا ايتىلدى.

ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقينا» شىعارماسى 1923 جىلى ورىنبوردا كىتاپ بولىپ شىققان. كەيىن عالىم اقتال­عاننان كەيىن 1965 جىلى دا ەڭبەكتەرى «التىن ساقينا» دەگەن اتپەن جيناقتالىپ وقىرمانمەن قاۋىشقان بولاتىن.

وسى جەردە ءبىر سۇراق كولدەنەڭدەي قالادى. قولىمىزداعى قولجازبا 1921 جىل­­­­­دىڭ سوڭىن الا تاشكەندەگى باسپاعا دا­­­يىن­دالعانى بەلگىلى. بىراق كەيىن «التىن سا­قي­نانىڭ» تاشكەننەن باسىلىپ شىققان-شىق­پاعانى بەلگىسىز. قولجازبا داپتەردىڭ سىرتىندا قارىنداشپەن جازىلعان شاعىن ەسكەرتپەدە 1923 جىلى تاشكەندە باسىلىپ شىققانى تۋرالى اقپارات بار. بىراق بىزدە قازىرشە تەك 1923 جىلعى ورىنبوردان باسىلىپ شىققان كىتاپ نۇسقاسى عانا بار.

تاعى ءبىر قىزىقتى مالىمەت, ۇلتتىق كىتاپحاناداعى قولجازبالاردىڭ ماز­مۇن­­دالعان شاعىن كورسەتكىشىندە (1965) «التىن ساقينانىڭ» 1922 جىلى باسى­لىپ شىققانى جازىلعان. بۇل ەكى اقپارات­قا سەنسەك, ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسى» 1922 جىلى ءبىر رەت, 1923 جىلى ەكى رەت باسىلىپ شىققان بولادى. بۇل دا الاشتانۋشى, قوشكەتانۋشى عالىم­دار نازارىندا جۇرۋگە ءتيىستى ءبىر ساۋال بولىپ وتىر.

ەندىگى ماسەلە «ۇلتتىق كىتاپحانادا ساق­تالعان, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «التىن ساقينانىڭ» جالعىز قولجازبا نۇسقا­سى اۆتور ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ ءوزى­نىڭ ءتول قولتاڭباسى ما, الدە كوشىرۋشى وزگە ءبىر ادامنىڭ نەمەسە بىرنەشە ادام­­نىڭ قولتاڭباسى ما؟» دەگەن سۇراق توڭى­رەگىندە بولىپ وتىر. قازىرگە دەيىن ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ ءبىرلى-جارىم ورىس تىلىندە جازىلعان قولتاڭبالارى بول­ماسا, توتە جازۋمەن بۇگىنگە جەتكەن ەش­بىر قولتاڭباسى بار مۇراسى ساقتال­ما­عاندىقتان, قولداعى نۇسقانى اۆتور­دىڭ ءوزىنىڭ ءتول جازۋى رەتىندە عالىمعا تاۋەلدەۋگە اسىقپادىق. الداعى ۋاقىتتاردا قوشكەنىڭ وزگە دە قولجازبالارى تابىلىپ جاتسا, عالىمدارمەن بىرگە زەردەلەي وتىرىپ, بۇل ماسەلەنى دە تۇراقتاندىراتىن كۇن قاشپايدى دەپ سەنەمىز.

ادىلەت احمەت,

ا.بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇركىتانۋ ماماندىعى دوكتورانتى