كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
دۋلات يسابەكوۆ ءوز شىعارمالارىنىڭ شەت تىلدەرگە اۋدارىلۋىنا بايلانىستى مىنا ءبىر جايتتى ايتىپ ەدى. ولار دۋلات اعامىزعا ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» دەگەن اتاۋ ەكىۇشتىلاۋ. ودان گورى كىتابىڭىزدىڭ اتىن «سوعىستىڭ بالالارى» دەپ قويعانىمىز دۇرىس», - دەسە كەرەك. ال ەندى ويلانىپ كورىڭىز. شىنىندا دا «سوعىستىڭ بالالارى» دەگەن تاقىرىپ وتىمدىرەك سياقتى. الەمدە سوعىستىڭ كەسىرىنەن جازىم بولىپ جاتقان بالالاردىڭ تاعدىرى الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا.
وسىنداي ءبىر جايت جاقىندا جاس جازۋشى باقىتگۇل سارمەكوۆانىڭ دا الدىنان شىقتى. ونىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان كىتابىنىڭ اتىن ىشىندەگى ءبىر اڭگىمەنىڭ اتىنا وزگەرتكەن. اقىرىندا كىتابى «اقىندارىڭ قۇرىسىن» دەگەن اتپەن شىققان. بۇل جەردە ۇلتتىق مەنتاليتەت پەن مودەرندىك ويلاۋدىڭ قايشىلىعى انىق كورىنىپ تۇر. مىنە, الەم ادەبيەتى ءبىزدى وسىلاي ءوز شارتتارىمەن قابىلداپ جاتىر. ءارى ول شىعارمانىڭ اتىن وزگەرتۋمەن عانا شەكتەلمەيتىن ءتارىزدى.
ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى. مەنىڭشە ادەبيەت ەسكىرمەيدى, بىراق جاڭارادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى جاعدايىندا وسى ۇستانىم دۇرىس.
ايتپەسە, ادەبيەتىمىزدە باسقالارعا تۇسىنىكسىز ءوزىمىزدىڭ ينتريگالارىمىز دا جەتكىلىكتى. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى جوشى ۇلىسىنا قاتىستى تاقىرىپتار قايتا كوتەرىلدى. بۇل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى مەن جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەگى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتىن قولداۋعا ۇلاستى. مۇندا ساياسي شەشىمدەرمەن بىرگە ادەبي ينتريگالار دا بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
مىسالى, دۋلات يسابەكوۆ «بورتە» ليروتراگەدياسىن جازدى. جازۋشى «بورتەنى تۋعان توپىراعىنا اكەلدىم» دەدى. سونىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن ينتريگا. ونى شەتەلدىكتەر تۇسىنبەۋى مۇمكىن, بىراق ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. ايتايىن دەگەنىم, دۋلات اعامىز ليروتراگەديا ارقىلى وسى تاقىرىپتى الەمدىك, ادامزاتتىق ماسشتابقا الىپ شىعا الار ەدى.
بىراق بارلىق جەردە «دراما» دەپ قانا جازىپ ءجۇر. ءوز باسىم ودان باتىرلار جىرى مەن ليروەپوستىق جىرلاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى كورەم. سودان «بۇل ليروتراگەديا» دەپ, ارنايى ماقالا دا جازدىم. ەگەر جارناماسى مەن افيشاسىنا دا «ليروتراگەديا» دەپ كورسەتكەندە, بۇگىنگى كۇننىڭ يدەيالارىنا جاقىنداي تۇسەر ەدى. سەبەبى قازىر قارۋسىز كارى-جاستىڭ قۇربان بولىپ كەتۋى, انا مەن بالانىڭ ءولىم-جىتىمگە ۇشىراۋى سوعىستى باستاۋشىلاردىڭ بەتىنە سالىق بولىپ وتىر. وسىنداي كەزدە جاۋگەرشىلىك زاماندى ايەل-انالاردىڭ كوزىمەن بەرۋ ۇتىمدى ءتاسىل بولعان سياقتى.
بۇل يدەيا مارالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ «ارۋانا» پوەماسىندا جالعاسىن تاپتى. كۇنى كەشە عانا قويىلعان «حان-سۇلتان. التىن وردا» وپەرالىق سپەكتاكلى دە وسى باعىتتا تۋدى. بىراق باسقا دۇنيەلەر قاھارماندىققا كوبىرەك ويىسىپ كەتىپ جاتىر. ال قاھارماندىق پەن باتىرلىق بۇگىندە الەم ادەبيەتىندە ءوتىمدى تاقىرىپ رەتىندە قاراستىرىلمايدى. سوعىس اتاۋلىدان سونشاما قاسىرەت شەككەن ادامزات قىرىپ-جويۋشىلىقتى جابايىلىق دەپ قانا تۇسىنەدى. سوعان قاراعاندا الەم ادەبيەتىنە تەك گۋمانيستىك يدەيالارمەن عانا جول سالا الاتىن سەكىلدىمىز.
ال ەندى قاھارماندىق تاقىرىبىنا ۇيرەنىپ قالعان ءوز وقىرمانىمىزدى قايتەمىز دەگەن سۇراق تۋادى. ولار ەشقايدا كوشىپ كەتكەن جوق قوي جانە كونە تاقىرىپتاردان جاڭا سيۋجەتتەر كۇتىپ وتىر. سونىمەن ءبىزدىڭ ينتريگامىز قانداي؟
ۋاعىندا مىسىردى بيلەگەن بابامىز بەيبارىس سۇلتاننىڭ سارايىنا وسى مارالتاي سياقتى ارسا-ارسا, بيداي ءوڭدى, بەلىن قىناي بۋىنعان ءبىر جاۋشى كىرىپ كەلىپ, اۋەزى قۇلاققا جاعىمدى ءبىر تىلدە قۇسشا سايراپ سويلەپ بەرىپتى. سۇلتان بەيبارىس تا ەش مۇدىرمەستەن سول تىلدە تەبىرەنە جاۋاپ قايىرعان ەكەن. ۋازىرلەرى قايران قالىپ: «سۇلتان, كوزىڭىزدە جاس تۇر, جاڭاعى ءتىلدى قاپىسىز تۇسىنگەن سياقتىسىز, ول سىزگە نە ايتتى؟» دەپ سۇراپتى. جاتجۇرتتىڭ تاعىندا وتىرعان سۇلتان مەن وعان الىس ولكەدەن ىزدەپ بارعان جاۋشىنىڭ قاي تىلدە سويلەسكەنىن ءىشىڭىز سەزگەن دە شىعار-اۋ. مۇنى ويدان شىعارعامىز جوق, ارابتاردىڭ اۋىزشا تارالعان روماندارىنان الىنعان. مارالتاي مىنە, سول تاريحتى بىزگە بەيبارىس پەن قيسسا-ءديننىڭ ماحابباتى ارقىلى جاقىنداتا ءتۇسىپ وتىر.
كۇندەلىكتى ومىردە «ارۋانا» دەگەن ءسوزدى كوپ قولدانا بەرمەيمىز. سەبەبى ول قوعامدىق ومىرىمىزدە سيرەك ايتىلاتىن ساكرالدى ۇعىمدى بىلدىرەدى. ساكرالدى ۇعىمدار الەم ادەبيەتىندە قۇرمەتتى ورىندا دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ونىڭ زۇلىمدىققا قارسى سيمۆولدىق ءمانى دە بار. وكىنىشكە قاراي, ءتول ادەبيەتىمىزدە ساكرالدى ۇعىمداردى ۇلتتىق ەرەكشەلىك رەتىندە كورسەتە الماي كەلەمىز. كوبىنەسە وسى «ارۋانا» سەكىلدى اتاۋلارمەن عانا شەكتەلەمىز. ايتپەسە, ءبىر عانا ساكرالدى ۇعىم توڭىرەگىندە تۋىنداعان شەتەل ادەبيەتى مەن كينوسىنىڭ ۇلگىلەرىن كورمەي, بىلمەي, وقىماي جۇرگەن جوقپىز.
ارينە, ساكرالدى ورىن رەتىندە سارايشىق تا اقىندى تەبىرەنتپەي قويمايدى. ادام قولىمەن جاسالعان مەكەن ساكرالدى دۇنيە بولىپ سانالا ما, سانالماي ما, ول باسقا اڭگىمە. بىراق مارالتاي «ارۋانا» پوەماسىندا قالامىنا ىلىككەن نارسەنىڭ ءبارىن ساكرالدى دۇنيەگە اينالدىرۋعا تالپىنادى. ونىڭ ىشىندە بەيبارىس پەن قيسسا-دين قاناتتى سوزدەرمەن اسىل سەزىمدەرىن ءبىلدىرىپ حات جازىسىپ سىناساتىن قىش قۇمىرا دا بار.
وسى قاتاردا پوەماداعى اقىننىڭ دا, وقىرماننىڭ دا جۇرەگىن بۇلك ەتكىزەتىن ءبىر جەلىنى ايتپاي كەتە الماس ەدىك.
تىرىسىندە ءامىرحان بالقىبەكتى مىنا زامانعا اداسىپ كەلىپ قالعان عۇلامالاردىڭ سارقىتىنداي كورەتىنبىز. مارالتاي «ارۋانا» پوەماسىندا ونى ءوز اتى-جونىمەن قۇلا جيرەندەي كىسىنەتىپ, ۇيىرىنە قوسىپتى. مىسىردان سارايشىققا جونەلتىلگەن كوش-كەرۋەننىڭ ىشىندە ءامىرحان بالقىبەك ەسىمدى ءبىر وقىمىستى ءجۇر!
قازىر الەم ادەبيەتىندە كوركەم شىعارماعا ينتەللەكتۋال كەيىپكەر قوسۋ سانگە ەمەس, مۇراتقا اينالعان. نە نەگىزگى, نە قوسالقى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى ينتەللەكتۋال بولىپ شىعۋى زاڭدىلىق دەر ەدىك. سەبەبى سولاردىڭ زامانى تۋىپ, بار الەم سولاردىڭ اۋزىنا قاراپ وتىر. وسى رەتتە مارالتاي تاريحي شىعارماعا وقىمىستى تۇلعانى ورايىن كەلتىرىپ ساتىمەن قوسقان. ءارى زامانداستارى جاقسى بىلەتىن وقىمىستى كەيىپكەر مىنا تومەندەگى شەتىن ماسەلەنى تۇزەۋ ءۇشىن دە كەرەك بولعان ءتارىزدى.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تاريحي سانانى كوركەم سيۋجەتتەرمەن وياتۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. الايدا «التىن وردا» رومانىندا شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى, جوشى حاننىڭ ۇلى, باتۋدىڭ تۋعان ءىنىسى بولىپ كەلەتىن بەركەنى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قۇربانى ەتىپ جىبەرەدى. بەركە – شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا يسلام ءدىنىن قابىلداعان بىرەگەي تۇلعا. ونىڭ وسى ءىسىن ءوزى تۇرعىزعان مەشىتىنىڭ قابىرعاسىنا تۇتقىن ساۋلەتشىنىڭ قولىمەن ايەلدىڭ سۋرەتىن سالعىزىپ تالكەك قىلادى. ول ازداي حان سارايىنا قۇل-قۇتاندار ۇرلانىپ كىرىپ, بەركەنى اتەك قىلىپ تاستايدى. مارالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ «ارۋانا» پوەماسىندا وسى شىركەۋدى بەتىمىزدەن سىلىپ الىپ تاستاعانداي كۇي كەشتىك, قىسقاسى.
كەڭەستىك يدەولوگيا حان-سۇلتاندارىمىزدى جەككورىنىشتى ەتىپ سۋرەتتەۋگە ءماجبۇر ەتتى. قازىر ونىڭ ورنىن الەمگە تانىلام دەسەڭ, تاريحىڭدى مانسۇقتا دەگەن جالعان تۇسىنىك باستى. الەم ادەبيەتىندە سونداي تەندەنتسيا بارى راس, بىراق ول جاڭا ەڭسە كوتەرىپ كەلە جاتقان ۇلت ءۇشىن ابىرويلى ءىس ەمەس. ەگەر ينتريگا كەرەك بولسا, ءبىزدىڭ قىم-قۋىت تاريحىمىزدا ونى ويلاپ تابۋدىڭ دا قاجەتى بولا قويماس. ايتايىن دەگەنىمىز, ادەبيەت ءۇشىن تاريح الدەقاشان جازىلىپ قويعان, جازىلماعان تەك شىندىقتار, ماحابباتتار, ادامي سەزىمدەر عانا.
وسى كورگەن «حان-سۇلتان. التىن وردا» ليبرەتتوسى دا قاھارماندىق دراما ەمەس. شەرلى دە اسەرلى پوەتيكالىق تۋىندى. مۇنىڭ الدىندا جازىلعان «ارۋانا» پوەماسىمەن ۇندەس شىققان دۇنيە. ەكەۋى ەكى شىعارما بولسا دا, بەركە حانعا قاتىستى ءبىر تاقىرىپقا بىرىندە اناسى, ەكىنشىسىندە قىزى ارقىلى تەرەڭدەپ بارعانىن بايقايمىز. كوزىڭە تاق تالاسىنان باسقا ەشتەڭە كورىنبەيتىن زاماندا بەركەنى انالىق ماحابباتىمەن قورعاعان حان-سۇلتان قالاي دەسەڭىز دە بۇل تاقىرىپتاعى جاڭا وبراز. ال «ارۋانا» پوەماسىنداعى مىسىردى بيلەگەن قانداسىمىز بەيبارىسقا ۇزاتىلعان قيسسا-دين حيكاياسى ادامزاتتىق امانات ارقالاعان تۋىندى دەر ەدىك. قازىر الەمگە ادامزات باستان كەشىپ جاتقان قاسىرەتتەردىڭ سىرىن اشاتىن, اياۋشىلىق تۋدىراتىن, اياۋلى سەزىمدەردى وياتاتىن شىعارمالار كەرەك.
مارالتاي ەموتسياسى باسىم, اگرەسسيۆتىلىكتەن ادا, ىزگىلىكتى جىرلاۋعا بەيىم ءپارۋانا اقىن. ءبىزدىڭ دەرتىمىز سول, مۇنداي جاقسى اقىندار قازاق ورتاسىندا عانا قالىپ قويادى. باسقا تۇگىلى مۇقاعاليدى دا شەتەلگە تانىتا الماي وتىرمىز. «ارۋانا» پوەماسىندا دا قازاق وقىسا بولدى دەگەن نيەت بايقالادى. ايتپەسە, بۇگىندە شەتەلدە جوعارى باعالاناتىن ىزگىلىكتى يدەيالار مۇندا دا بار. ءبىر ەلدىڭ سۇلتانى مەن ەكىنشى ءبىر ەلدەگى حان قىزىنىڭ قۇمىراعا قاناتتى سوزدەرمەن حات جازىسىپ سەزىمدەرىن ءبىلدىرۋى سيرەك قۇبىلىس. بالكىم, تاۋسىلماس قاندى جورىقتاردىڭ شەجىرەسىنەن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا شارشاعان وركەنيەتتى الەمگە قاجەتتى جاڭا مازمۇن وسى بولار. ال «ارۋانا» قيسساسىنداعى مىسىردان شىققان كوش-كەرۋەندە ەڭ قىمبات قازىنا – كىتاپ ارتىلعان قوسپاقتى جەتەگىنە العان ءامىرحان بالقىبەك بەينەسى اقىننىڭ ءوز ارمانى دا شىعار, كىم ءبىلسىن. بىراق ارۋاناسىن جەتەكتەگەن ءپارۋانا اقىن انشىلەر مەن سپورتشىلارداي بەيبىتشىلىك ەلشىسى دە بولا الماي, قاھارلى بيلەۋشىلەردىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىك ءدانىن سەپكەن قازاق اقىنى رەتىندە الەم ادەبيەتىنەن لايىقتى ورنىن دا الا الماي, ءوز اسپانىنان باسقا جۇرتتىڭ كوگىندە جۇلدىز بولىپ تا جارقىراپ جانا الماي وتەتىنى وكىنىشتى, ارينە. مارالتاي بۇل پوەماسىمەن ءوزىن ونسىز دا جاقسى كورەتىن قازاق وقىرمانىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان بولار. مارالتاي قازىر ۇلكەن جۇكتى موينىنا الىپ, كەمەل دۇنيەلەر جازىپ ءجۇر. پىسكەن, تولعان, تولىسقان شاعى. الايدا الەم ادەبيەتىنىڭ ايدىنىنا شىعۋعا ءبىر جىگەر جەتپەيتىندەي كورىنەدى دە تۇرادى. ارۋانا جەتەكتەگەن ءپارۋانا اقىن كوشەلى دە كوركەم ءبىر كوشتى باستاپ, مويىنقۇم قۇمىنا ءسىڭىپ كەتە بەرەتىندەي ەلەستەيدى. ماڭدايىنا ءپارۋانا بولۋ عانا جازعان بۇل تاعدىر قالام ۇستاعان بارىمىزگە ورتاق ەمەس پە؟! جازاتىنىمىز «ارۋاناداي» ساكرالدى تاقىرىپ, كەشەتىنىمىز ءپارۋاناداي تاسماڭداي تاعدىر!
اباي زامانىندا دا سولاي بولعان, مۇقاعالي عاسىرىندا دا سولاي بولدى, ەندى مارالتايلاردىڭ داۋىرىندە دە سولاي بولماق پا؟! «جوق!» دەيدى ىشىمىزدەگى تاۋەلسىز ءبىر داۋىس, الەمگە تانىلۋعا تالپىنۋىمىزبەن بىرگە ادەبيەتىمىزدەدە جاڭا ءبىر تىنىس اشىلۋعا ءتيىس. وندا تاقىرىپ قانا وزگەرمەيدى, نە الەم وزگەرەدى, نە ءبىز وزگەرەمىز! بالكىم وسى سوڭعىسى اقىلعا قوناتىن شىعار. ەندەشە جۇلدىزقۇرتتارى جىپىرلاعان قۇس جولىندا ارۋانا جەتەكتەگەن ءپارۋانالار كەتىپ بارا جاتسا, ەش تاڭعالماڭىز دەگىمىز كەلەدى.
