كەڭەس حالقىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسىنە بيىل 70 جىل تولادى. ادامزات تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان بۇل سۇراپىل كەزەڭنىڭ وقيعالارى جونىندە جاڭا زەرتتەۋلەردىڭ جۇرگىزىلىپ, جاڭا تۇجىرىمداردىڭ جاسالۋى دا تولىق تابيعي قۇبىلىس. ويتكەنى, بۇل سوعىستىڭ ءالى دە بولسا وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە لايىق تۇستارى از ەمەس. وسى رەتتە, ماسەلەن, الدىمەن مۇمكىن بولعانشا تولىق انىقتالۋعا ءتيىس نارسە, ارينە, ادام شىعىنى.
رەسپۋبليكالىق ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ كورسەتۋلەرىنە سۇيەنسەك 1941 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قازاقستانداعى حالىق سانى 6.425 مىڭ ادام بولعان. ال سوعىس باستالعان 1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىنان 1945 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن رەسپۋبليكادان اسكەرگە 1.196.164 ادام شاقىرىلعان. ەگەر بۇل سانعا سوعىس باستالعانعا دەيىن قىزىل ارميادا قىزمەتتە جۇرگەن 170 مىڭ ادامدى قوسساق سوعىس جىلدارى اسكەر قاتارىندا 1.266 مىڭ قازاقستاندىقتىڭ بولعانىن بايقايمىز. بۇعان قوسىمشا قورعانىس يندۋسترياسىنا قاتىستى ونەركاسىپ ورىندارىندا, ترانسپورتتا جانە قۇرىلىستا جۇمىس ىستەۋگە 700 مىڭنان استام ادام شاقىرىلعان. ياعني, قازاقستاننان سوعىس جىلدارى اسكەري كوميسسارياتتار ارقىلى 1 ميلليون 900 مىڭعا جۋىق ادام سوعىس قاجەتىن وتەۋگە ساپقا تۇرعان. (م.قوزىباەۆ, ق.الداجۇمانوۆ. كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس// «ەگەمەن قازاقستان». 1993 ج. 8 مامىر).
ال وسى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان 1.266 مىڭ ادامنىڭ قانشاسى شايقاس دالاسىندا قايتىس بولدى, تۇتقىننان ورالمادى, حابار-وشارسىز كەتتى دەگەن ساۋالعا, وكىنىشكە قاراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن ناقتى ءارى دالەلدى جاۋاپ جوق. ماسەلەن, رەسەي فەدەراتسياسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەر تاريحى ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى م.ءفيليموشيننىڭ ەسەبى بويىنشا سوعىستان ورالماعان قازاقتاردىڭ سانى 125,5 مىڭ ادام. (م.فيليموشين. ۆوەننىە پوتەري ۆوورۋجەننىح سيل سسسر). ال ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ كورسەتۋىنە سۇيەنسەك, مايداننان ورالماعان قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 602 928 ادام. ولار شايقاستاردا, گوسپيتالداردا, تۇتقىندا ولگەن نەمەسە حابار-وشارسىز كەتكەن. ال شايقاستاردا, گوسپيتالداردا ولگەن نەمەسە حابار-وشارسىز كەتكەن قازاقتاردىڭ سانى 130 مىڭ ادام. ياعني, بۇل ارادا تاقىرىپقا بايلانىستى زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن رەسەيلىك ورتالىقتار مەن قازاقستاندىق زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ اراسىندا ادام شىعىنىنا قاتىستى الشاق تۇجىرىمداردىڭ بار ەكەندىگى بايقالادى.
قالاي بولعاندا دا سوعىس كەزىندەگى ادام شىعىنى, مايدان دالاسىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگى, تىلداعى ادامداردىڭ ەرلىكپەن تەڭ ەڭبەگى, سونداي-اق بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن جابىق كۇيدە قالىپ كەلگەن تاقىرىپتار, ارينە, جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان تالداۋعا الىنۋعا لايىق.
وسى رەتتە مىناداي ءبىر جاعدايعا كوڭىل اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى. ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى ءىرگەلى زەرتتەۋلەر باسىم تۇردە كەڭەستىك بيلىك كەزەڭىندە, ياعني كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ۇستەمدىگى تۇسىندا جازىلدى. سوعان بايلانىستى زەرتتەۋشىلەرگە كوپتەگەن تاقىرىپتاردى اينالىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. ال بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىك جاعدايىندا وتان سوعىسى تاقىرىبىنىڭ قاي تۇرعىدان العاندا دا پراكتيكالىق ماڭىزىنىڭ وزەكتىلىگىن مويىنداپ, ونىڭ جابىق نەمەسە ەلەۋسىز جاقتارى بولماۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ءجون.
مىنە, سونداي سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ەسكەرۋسىز قالىپ كەلگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى 1943 جىلى مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە قازاق حالقىنىڭ اتىنان جولدانعان حات. «قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە حاتى» اتالاتىن قۇجاتتى بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان تالداۋعا الۋدىڭ وزەكتىلىگى نەدە؟ حات, ارينە, يدەولوگيالىق قۇجات. ونى دايارلاۋ جانە ناسيحاتتاۋ يدەياسى بەلگىلى ءبىر ومىرلىك قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعانى داۋسىز. ياعني ول بەلگىلى ءبىر پراكتيكالىق ماسەلەنى شەشۋگە قىزمەت جاساۋعا ءتيىس بولدى. سونداي-اق, وسى مازمۇندا جاريالانعان حات جالعىز ەمەس-ءتىن. قازاق حالقىنىڭ قازاق جاۋىنگەرلەرىنە جولداعان حاتىنان ءۇش اي بۇرىن «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 31 قازانداعى سانىندا «ءوزبەك حالقىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ولاردىڭ ەل-جۇرتىنان حات» اتتى قۇجات وزبەك جانە ورىس ءتىلدەرىندە جاريالاندى. ياعني, قازاق حالقىنىڭ حاتىن وسى كونتەكستە تالداۋعا الىپ, تۇسىنىك بەرگەن ورىندى. سونىمەن, جوعارىدا اتالعان حاتتى تالداۋعا الۋ ءبىرىنشىدەن, بۇل قۇجاتتىڭ ومىرگە كەلۋىن ۇيىمداستىرعان ورتالىق بيلىكتىڭ سوعىس جاعدايىندا قازاق حالقىنا بايلانىستى ساياسي ۇستانىمىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك تۋعىزسا, ەكىنشىدەن, حات مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرى مەن تىلداعى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ قىزمەتىنە بۇگىنگى زامان بيىگىنەن قاراپ, مۇمكىن بولعانشا شىنايى, ءادىل باعا بەرۋگە كومەكتەسەتىن دەرەك كوزى بولىپ تابىلادى.
الدىمەن, قىسقاشا بولسا دا حاتتىڭ ومىرگە كەلۋىنە نەگىز بولعان تاريحي جاعدايعا توقتالايىق. 1942 جىلدىڭ كوكتەمى مەن جازىندا كەڭەستىك قىزىل ارمياعا ءتۇرلى اۋىرتپالىقتاردى باستان كەشىرۋگە تۋرا كەلدى. ءساۋىردىڭ سوڭىنداعى ونىڭ قىرىمداعى شابۋىلى جەڭىلىسپەن اياقتالدى. وسى جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە 250 كۇنگە سوزىلعان قورعانىستان سوڭ كەڭەس اسكەرى سەۆاستوپولدى تاستاپ شىقتى.
وسى جىلدىڭ مامىر ايىنداعى لەنينگرادتاعى قورشاۋدى (بلوكادانى) بۇزىپ شىعۋ ارەكەتى ءساتسىز اياقتالدى. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ حاركوۆ باعىتىنداعى شابۋىلى جەڭىلىسپەن جانە 20 ديۆيزياسىنىڭ قورشاۋدا قالۋىمەن اياقتالدى. سول سياقتى ۆولحوۆ مايدانىنداعى 2-ءشى شابۋىلداۋشى ارميا دا قورشاۋعا ءتۇسىپ تالقاندالدى. ارميا قولباسشىسى گەنەرال ا.ۆلاسوۆ فاشيستەر جاعىنا ءوتىپ, كەيىنىرەك گيتلەرلىكتەر جاعىندا سوعىسقان ورىس ازاتتىق ارمياسىن (روا) قۇردى.
1942 جىلدىڭ جازىندا گيتلەرلىك باسشىلىق بىردەن ەكى باعىتتا شابۋىلعا كوشتى: ستالينگرادقا («ب» ارميالار توبى) جانە كاۆكازعا («ا» ارميالار توبى).
1942 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە 4-ءشى نەمىس تانكى ارمياسىنىڭ بولىكتەرى ۆورونەجدىڭ وڭ جاق بەتىن باسىپ الدى. ودان ارى وڭتۇستىك شىعىس باعىتتا ءجۇرىپ دوننىڭ وڭ جاق بەتىندەگى جەرلەردى, دونباستىڭ شىعىس بەتىندەگى ونەركاسىپ وشاقتارىن ءوزىنە قاراتتى. 24 شىلدەدە روستوۆتى الدى. ەندىگى ۋاقىتتا كاۆكازعا قاۋىپ ءتوندى.
كاۆكاز ءۇشىن شايقاس شىلدەنىڭ سوڭىندا باستالىپ, سولتۇستىك كاۆكازدىڭ ءبىراز بولىگىن نەمىستەر باسىپ الدى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە «ب» ارميالار توبى ستالينگرادقا شابۋىلدى باستاپ كەتتى.
قورىتا ايتقاندا, بىرنەشە جەتىنىڭ ىشىندە نەمىس اسكەرى كەڭەس جەرىنە 400 كيلومەترگە جۋىق تەرەڭدەپ ەندى. سوعىس قيمىلىندا قىزىل ارميانىڭ مۇنداي ءساتسىزدىككە ۇشىراۋى اسكەر قاتارىندا ءتارتىپتىڭ كۇرت قۇلدىراۋىنا جول اشتى. ءتارتىپ بۇزۋشىلىق جانە ۇرەي كەڭ اۋقىم الا باستادى. ماسەلەنىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنەن قاۋىپتەنگەن ستاۆكا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ەندىگى ۋاقىتتا ءستاليننىڭ قولىمەن بەكىتىلگەن اتاقتى №227 بۇيرىقتى شىعاردى (1942 ج. 28 شىلدە). اسكەردە تەمىردەي قاتال ءتارتىپ ورناتۋدى كوزدەگەن بۇل بۇيرىق رۇقساتسىز شەگىنگەن جاۋىنگەرلەرگە ەڭ اۋىر جازا قولدانۋدى بەلگىلەپ بەردى.
قىزىل ارميا قاتارىندا بايقالعان بەرەكەسىزدىك پەن باسىڭقى كوڭىل-كۇيدى تەز ارادا ءوزگەرتۋگە باعىتتالعان يدەولوگيالىق شارالار بارلىق كاۆكاز وڭىرىندە انتيفاشيستىك ميتينگىلەر وتكىزۋدەن باستالىپ, ونىڭ ارتى ورتاازيالىق جەكە ۇلتتاردىڭ اتىنان ولاردىڭ مايدانداعى جاۋىنگەرلەرىنە حات ۇيىمداستىرۋعا ۇلاستى. بۇل يدەولوگيالىق شارالاردى وتكىزۋ بارىسىندا باسىمدىلىق بۇرىنعىداي پارتيالىق-بولشەۆيكتىك ۇستانىمعا ەمەس, ۇلتتىق-پاتريوتتىق سەزىمگە قوزعاۋ سالىپ, ونى كۇشەيتە تۇسۋگە بەرىلدى. ماسەلەن, «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاريالانعان ماتەريالدا: «تاۋ حالىقتارى... باۋىرلار, كاۆكاز تاۋلارىندا, دوننىڭ, كۋباننىڭ, تەرەك پەن ءسۋنجيدىڭ ەركىن جازىقتارىندا, قالماقيا مەن ستاۆروپولدىڭ دالالارىندا تۋىپ-وسكەن ەرجۇرەك جىگىتتەر! اقتىق شايقاسقا شىعىڭدار!.. سولتۇستىك كاۆكازدىڭ كەڭىستىكتەرى مەن كاۆكاز تاۋلارىنا كىرە بەرىس نەمىس قاراقشىلارىنىڭ مولاسىنا اينالسىن!», دەگەن مازمۇنداعى ۇندەۋ ايتىلدى.
سونىمەن بىرگە, كاۆكازدىڭ مۇسىلمان حالىقتارىنا سەنىمسىزدىكپەن قاراعان ستاليندىك ورتالىق ۇكىمەت, ورتاازيالىق ورىس ەمەس حالىقتارعا تولىق سەنىممەن قارادى دەپ ايتۋ ءبىر جاقتىلىق بولار ەدى. كەشە عانا, ياعني 20-30-شى جىلدارى ورتاازيالىق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردى قانعا بوكتىرگەن ستالين ءوزىنىڭ بۇل حالىقتارعا جاساعان ويرانىن ۇمىتا قويعان جوق-تىن. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ول ەندى سانالى تۇردە «جۇمساق» ساياساتقا كوشتى.
«پراۆدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 31 قازانداعى سانىندا «وزبەك حالقىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ولاردىڭ ەل-جۇرتىنان حات» اتالاتىن قۇجات وزبەك جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى. جوعارىدا اتالعان №227 بۇيرىعى رۋحىندا جازىلىپ, ءاربىر ابزاتسى «ءبىر قادام دا شەگىنىس جوق!» دەگەن سويلەممەن باستالاتىن بۇل حاتتا: «وزبەك حالقىنىڭ باتىر ۇلاندارى! وتانىمىزدى فاشيست جىرتقىشتارىنان ازات ەتۋ ىسىندە باسقا سوۆەت حالىقتارىنىڭ پەرزەنتتەرىنەن كەيىن قالماڭىزدار!.. «جىگىت كىسىنىڭ ۇيالعانى – ولگەنى» دەگەن بابالارىمىز. وزبەك حالقىنىڭ اتىنا ۇيات كەلتىرەتىن ءىس قىلماڭىزدار», دەگەن سوزدەر دە بار-تىن.
بۇل حاتتا ۋاقىت وتسە دە ەسكىرمەيتىن ءبىر وي, ۇستانىم بولدى. ول حالىقتار دوستىعى, ياعني جەڭىسكە باستاعان دوستىق. كەڭەس وداعىن نەمىس باسقىنشىلارىنان جەڭىلىستەن قۇتقارعان نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى دە وسى رۋحاني قۇندىلىق ەكەندىگى حاق. كەڭەستىك باسشىلىقتىڭ بۇل رەتتەگى ۇستانىمى ءوز ناتيجەسىن بەردى دەپ ايتۋعا بولادى. «سەنىڭ حالقىڭ, – دەپ كورسەتىلدى حاتتا – كسرو-نىڭ ءبىر پەرزەنتى ەمەس پە؟ ەندى, مىنە,
سەنىڭ اعاڭ بولعان ء(بولىپ كورسەتۋ بىزدەن – اۆتورلار) ورىستىڭ ۇيىنە, باۋىرلاسىڭ بەلارۋستىڭ جانە ۋكرايننىڭ ۇيىنە گەرمان باسكەسەرلەرى باسىپ كىردى, ولار وزگەلەرمەن بىرگە دار مەن قامشىنى, وشپەندىلىك پەن ءولىمدى, اشتىق پەن قىرعىندى الا كەلمەك. ال شىندىعىندا ورىستىڭ ءۇيى – سەنىڭ ءۇيىڭ, ۋكراين مەن بەلارۋستىڭ ءۇيى سەنىڭ ءۇيىڭ عوي!».
سونىمەن بىرگە, قاسيەتتى تاقىرىپقا ارنالعان حاتتا «كىشى» ۇلتتاردىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ءومىرىن كەيىنگى كەڭەستىك ومىرگە قارسى قويىپ, ناۋاي مەن ۇلىقبەك, مۋكيمي مەن تارابي سياقتى ۇلى تاريحي تۇلعالاردى ومىرگە اكەلگەن ورتا مەن زاماندى تومەندەتىپ كورسەتۋگە قاجەتتىلىك بار ما ەدى؟ ارينە, جوق-تىن.
* * *
«پراۆدا» گازەتى 1943 جىلعى 6 اقپانداعى سانىندا «قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە حاتىن» جاريالادى. قازاق حالقىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى بۇل حاتىنا بايلانىستى ءبىر نارسەنىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. حالىق اتىنان مايدانعا جولدانعان بۇل قۇجاتتىڭ سوعىس جاعدايىندا قالىپتاسقان اسا زور قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعاندىعىن, سونداي-اق ونىڭ كۇردەلى ساتتە مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە جاعىمدى اسەرى بولعاندىعى ەشقانداي دا كۇمان تۋدىرمايدى. حاتتا ايتىلعان تۇجىرىمدار ارقىلى ءاربىر قازاق جاۋىنگەرى سول ءبىر كۇردەلى تاريحي ساتتە تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرى وداقتاعى باسقا دا حالىقتاردىڭ تاعدىرىنا بايلاۋلى ەكەندىگىن تەرەڭ ۇعىنا تۇسكەندىگىن اڭعارۋ قيىنعا تۇسپەيدى.
سوعىستىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ-اق ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن جاۋاپكەرشىلىكتى مايدانداعى جاۋىنگەر قالاي تۋرا ءارى تەرەڭ تۇسىنسە, ونىڭ ارتىنداعى اكەسى مەن شەشەسى, تۋعان-تۋىسى مەن اۋىلداسى دا سونداي دارەجەدە ءتۇسىندى. حاتتا ايتىلعان: «مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرى! سەندەردىڭ ەرلىكتەرىڭ, جاۋعا جاساعان شابۋىلدارىڭ, تۋعان ەلدەرىڭ قازاقستاندى ءبىر كوتەرىپ تاستادى. حالىق مايدانعا تاڭداۋلى ۇلدارىن جىبەرگەنىن قۋانىشپەن ماقتان ەتەدى», دەگەن تۇجىرىم جەڭىل-جەلپى ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس-ءتىن, ول حالىق پەن مايدان اراسىنداعى تۇتاستىقتى بىلدىرەتىن ورىندى پىكىر بولاتىن.
حاتتا باياندالعان وسى مازمۇنداعى پىكىرلەردىڭ حالىقتىڭ تەرەڭ جۇرەگىنەن شىققاندىعى جانە ولاردىڭ اسا جاۋاپتى ساتتە وتان-انانىڭ ۇنىندەي اسەرلى بولعاندىعى حاق.
حاتتى جاريالاعان «پراۆدا» گازەتى سول كۇنگى سانىندا «داڭقتى قازاق حالقى سوۆەتتىك وتان ءۇشىن كۇرەستە» دەگەن تاقىرىپپەن باس ماقالاسىن بەرىپ, وندا «قازاقتار مايداندا جاۋعا قارسى جاقسى ۇرىسادى, تىلدا ولاردىڭ اكەلەرى, انالارى, ايەلدەرى مايدان ءۇشىن جۇمىستى ايانباي, جاقسى ىستەيدى. قازاقستان ءوز جەرىنىڭ بارلىق بايلىقتارىمەن, تاۋلارىنىڭ بارلىق اسىل كەندەرىمەن مايدانعا قۋاتتى تىرەك بولىپ وتىر. گيتلەرشىلدەردى تالقاندايتىن ءاربىر سناريادتا قازاق دالاسىنىڭ, قازاق ەڭبەگىنىڭ ۇلەسى بار...ءتۇستى مەتالدار – قازاقستاننىڭ وتان قورعاۋ ىسىنە بەرىپ وتىرعان باعا جەتپەس كومەگى. ونىڭ استىعى, ەتى مەن ءجۇنى دە – سونداي باعالى كومەك. قىزىل ارميانى تاماقتاندىرۋ, كيىندىرۋ ءۇشىن, قازاق حالقى تىلدا پاتريوتتىق جىگەرمەن ەڭبەك ەتۋدە. 1943 جىلى قازاقستاننىڭ ءداندى جانە تەحنيكالىق ەگىستەرىنىڭ كولەمى 842 مىڭ گەكتارعا ارتتى. رەسپۋبليكانىڭ كولحوزدارىندا مال باسى 1.518 مىڭعا ءوستى. قازاقستاننىڭ كولحوزدارى مەن سوۆحوزدارى ەلىمىز بەن مايدانعا ەتتى 1941 جىلعىدان 2.657 مىڭ پۇت, ءسۇتتى (تەك كولحوزدار عانا) 1.467 مىڭ پۇت, ءجۇندى 107 مىڭ پۇت ارتىق بەردى», – دەپ جازدى.
بۇل ايتىلعان وي-پىكىردە قازاق ەلىن ەشقانداي دا اسىرا دارىپتەۋ جوق-تىن. مايدانداعى قازاقتاردىڭ وسى بيىكتەن كورىنگەندىگى تاريحي شىندىق بولاتىن جانە ول مويىندالعان. تىلداعى قازاق حالقىنىڭ ەرلىك ەڭبەگى, قازاق جەرىنىڭ استى-ءۇستى بايلىعى نەمىس باسقىنشىلارىمەن سوعىستا قاجەتىنە جۇمسالعانى دا اقيقات بولاتىن. قازاق حالقى سوعىس جىلدارى ساياسي تۇرعىدان دا, سونداي-اق رۋحاني تۇرعىدان دا تۇتاستىق جانە كەمەلدىك تانىتتى. ول الگىندە عانا (30-شى جىلدارى) ەل زيالىلارى مەن باسشىلارىنا قارسى ءجۇرىپ وتكەن جاپپاي رەپرەسسيالاۋ ساياساتىن ەسىنە الماۋعا تىرىستى. الاش قايراتكەرى بازارباي مامەتوۆتىڭ قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ مايداندا ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانۋى, الاش قايراتكەرى سماعۇل ءسادۋاقاسوۆتىڭ ۇلى, ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ نەمەرەسى ەسكەندىر سماعۇل ۇلىنىڭ 14 جاسىندا پولك بالاسى رەتىندە مايدانعا اتتانىپ, سوندا ءجۇرىپ وققا ۇشۋى, لاگەردە ايداۋدا جۇرگەن الاش وفيتسەرى بەرمۇحامبەت سيسەكەنوۆتىڭ ءوز ەركىمەن شترافباتقا سۇرانىپ مايدانعا اتتانىپ, سوعىس اياقتالعانشا اسكەر قاتارىندا بولۋى, بايدىڭ قىزى ءمارزيا يبراگيموۆانىڭ (جامبىلدىق): «اكەم حالىق جاۋى بولعان جوق, ال مەن ەلىممەن بىرگەمىن!», دەپ سوعىس جىلدارى بىلەك ءتۇرىنىپ كولحوزدىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ, سول ءۇشىن دە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانۋى, مىنە, وسى ساياسي تۇتاستىقتىڭ ناقتى كورىنىسى بولاتىن. سوڭعى جىلدارى عانا انىقتالىپ وتىرعانداي «الاش» قوزعالىسى قاتارىندا بولىپ, سول ءۇشىن دە رەپرەسسياعا ۇشىراعان اقمولالىق شايشىق ولجاباەۆ, توباي بارلىباەۆ جانە باسقا دا بەلگىلى دە بەلگىسىز كەتكەن الاششىل ازاماتتاردىڭ تۋعان-تۋىستارى ەلىمەن بىرگە جەڭىس ءۇشىن بەلسەندى ەڭبەك ەتىپ, قوعامنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. مىسالى, توباي بارلىباەۆتىڭ ۇلى ءاليحان بارلىباەۆ ۇلى وتان سوعىسىن تانك كومانديرى بولىپ, ورەل – كۋرسك يىنىنەن باستاپ, مايداندا ءۇش مارتە جارالانىپ, پراگا قالاسىندا جەڭىسپەن اياقتادى.
جازۋشى ي.ەرەنبۋرگ سوعىس كەزەڭىنە ءتان ساياساتتانعان پۋبليتسيستيكا ۇلگىسىندە جازىلعان «قازاقتار» اتالاتىن ماقالاسىندا تۇتقىنعا تۇسكەن نەمىس وفيتسەرىنىڭ قازاق جاۋىنگەرلەرىنە بايلانىستى ايتقان پىكىرىن بەرەدى (پىكىردى جازىلعان تىلىندە بەرگەندى ءجون كوردىك): «پروتيۆ ناس بىلي ستراشنىە سولداتى – يح نە موگ وستانوۆيت نيكاكوي وگون, وني بەجالي پريامو نا ناس. پوتوم منە سكازالي, چتو ەتو – كازاحي. يا نە زنال پرەجدە, چتو سۋششەستۆۋەت تاكوي نارود...» (ەرەنبۋرگ ي.گ. ۆوينا. 1941-1945 / م., 2004, س. 796.).
بۇل قازاق جاۋىنگەرلەرى جونىندە ايتىلعان جالعىز پىكىر ەمەس-ءتىن. سوعىس جىلدارى كسرو-دا «ساندي تايمس» گازەتىنىڭ جانە ۆۆس (بي-بي-سي) راديوكومپانياسىنىڭ ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارعان ا.ۆەرت «روسسيا ۆ ۆوينە 1941-1945» اتتى كىتابىندا: «ورتاازيالىق حالىقتاردىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاھارماندىقپەن سوعىسقاندىقتارىنا قاراماستان, سوۆەتتىك باسشىلىقتىڭ بۇل حالىقتارعا بايلانىستى جايسىزدىق تانىتقانىنا توقتالىپ: «سوۆەتتىك بيلىك ورىندارى كاۆكازعا بايلانىستى, اسىرەسە ونىڭ مۇسىلمان حالىقتارىنا بايلانىستى جايسىزدىق سەزىندى. وسىنداي جايسىزدىقتى جاۋىنگەرلەرى مايداندا جاۋمەن شايقاستا قاھارماندىق تانىتسا دا ورتا ازيانىڭ كەيبىر مۇسىلمان حالىقتارىنا دا بايلانىستى بايقاتتى. قىزىل ارميانىڭ ەڭ تەگەۋرىندى جاۋىنگەرلەرى قازاقتار بولدى; جالپى العاندا سوعىستىڭ باسىنان سوڭىنا دەيىن قازاقتار وزدەرىن ەڭ جاقسى جاعىنان كورسەتتى, ال ستالينگرادتتىڭ ءوزىندە جاۋىنگەرلەردىڭ ەڭ ۇزدىك دەگەندەرىنىڭ قاتارىندا قىرعىز, قازاق جانە باشقۇرت سياقتى ورتاازيالىق حالىقتاردىڭ وكىلدەرى ءجۇردى. قىرىمدىق ەمەس, ۆولگالىق تاتارلار دا وزدەرىن وتە جاقسى جاعىنان تانىتتى», دەپ جازدى (ا.ۆەرت. روسسيا ۆ ۆوينە 1941-1945 //oyallib.com /book/vert_aleksandr/rossiya_v_voyne_1941_1945.html).
مايدانعا قولىنداعى بارىن جىبەرگەن قازاقستاننىڭ اۋىلدارى مەن قالالارى سوعىس جىلدارى اشتىق جاعدايدى باسىنان كەشىردى. ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ 1944 جىلعى 18 ساۋىردەگى مالىمەتىنە قاراعاندا, وسى جىلى الماتى وبلىسىندا – 40, اقمولا وبلىسىندا – 21, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 10 ادام اشتىقتىڭ سالدارىنان وپات بولعان (ليۋدسكيە پوتەري سسسر ۆ پەريود ۆتوروي ميروۆوي ۆوينى. سبورنيك ستاتەي. سانكت-پەتەربۋرگ. 1995. س.169). وعان ءبىر جاعىنان 1943 جىلى ەككەن ەگىننىڭ ءتۇسىم بەرمەۋى بولسا, ەكىنشىدەن, حالىقتىڭ قاپ تۇبىندەگى استىعى مەن سوڭعى تۇياق مالىن مايدانعا جونەلتۋى ەدى.
ماسكەۋ تۇبىندەگى قاندى شايقاستا قاھارمان ىستەرىمەن كوزگە تۇسكەن باۋىرجان مومىش ۇلى الماتىداعى ادەبيەتشى-عالىم ەسماعامبەت ىسمايىلوۆقا جازعان حاتىندا قازاق حالقىنىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ءومىرىن قاراڭعى تۇنەك, ال ءوزىن بار جاقسىلىقتان حابارسىز, بەيشارا رەتىندە كورسەتۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بۇل ايتقان پىكىرى جاي ەموتسيالىق سىلكىنىستەن تۋا قالعان نەگىزسىز ءسوز ەمەس-ءتىن. بۇل سوعىستىڭ الدىندا عانا ديكتاتورلىق جۇيە تاراپىنان اۋىر سوققى العان, بىراق وعان سىنباعان, تەك ىشتەي بۋلىعىپ, تىنا قالعان ۇلتتىق نامىستىڭ رەتى كەلگەن ساتتە قايتا باس كوتەرىپ, دۇلەي بيلىك الدىندا: «مەن بارمىن!» دەپ بوي كورسەتۋى بولاتىن. قازاق رۋحى ونى مايدان دالاسىنداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ جانقيارلىقپەن كورسەتكەن جاپپاي ەرلىگى ارقىلى, سونداي-اق تىلداعى شارشاپ-شالدىعۋدىڭ نە ەكەندىگىن بىلمەستەن كۇنى مەن ءتۇنىن اۋىر ەڭبەكتە وتكىزگەن قازاق ايەلدەرىنىڭ ەرىك-جىگەرى ارقىلى ءبىلدىردى.
نەمىس باسقىنشىلارىمەن اقتىق كۇرەس جاعدايىندا قازاق حالقىنىڭ مايدان مەن تىلدا تانىتقان مۇنداي «اشىق مىنەز, كەڭ پەيىل» ىقىلاسى ورتالىق بيلىك تاراپىنان سونداي دارەجەدە تۇسىنىستىك تاۋىپ, قولداۋعا يە بولدى ما؟ مۇنداي ساۋالعا سەنىمدى تۇردە جاعىمدى جاۋاپ بەرۋ قيىن. 1941-1943 ج.ج. مايدان دالاسىندا قالىپتاسقان اۋىر جاعداي وتە سالىسىمەن-اق پارتيالىق يدەولوگيا بۇرىنعى 20-30-شى جىلدارى قالىپتاسقان ارناسىنا قايتا ءتۇستى. «قازاق ۇلتشىلدىعى» تۋرالى ماسەلە يدەولوگيالىق اپپارات تاراپىنان قايتا كوتەرىلدى جانە ول مىنانداي تاريحي فاكتىلەردەن انىق بايقالدى.
1943 جىلى رەسەيلىك (سوعىس جىلدارى الماتىدا تۇرعان) ءجانە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ شىعارماشىلىق بىرلىكتە دايارلاعان «يستوريا كازاحسكوي سسر س درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو ناشيح دنەي» (م.-ا, 1943) اتتى كىتاپ جارىق كوردى. كىتاپ جارىق كورە سالىسىمەن سول جىلى-اق ءساتتى جازىلعان ەڭبەك رەتىندە ستاليندىك سىيلىققا ۇسىنىلدى.
ىرگەلى عىلىمي تۇرعىدان جازىلعان بۇل كىتاپتا پاتشالىق بيلىكتىڭ قازاق قوعامىن وتارلاۋ جانە ورىستاندىرۋ ساياساتى تياناقتى تالداۋعا الىنىپ, وعان جاۋاپ رەاكتسيا رەتىندە كورىنگەن قازاق حالقىنىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىنە, ءتۇرلى ايماقتاردى قامتىعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارعا جەكە تاراۋلار ارنالدى. ازاتتىق قوزعالىستاردى باسقارعان جەكە قايراتكەرلەردىڭ تۇلعالىق بولمىسى سومدالدى, قوعامدىق ويداعى «زار زامان» اعىمى كورىنىس تاپتى.
رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتىنىڭ مۇنداي اشىق سىنعا الىنۋى ءماسكەۋدەگى رەسمي ۇستانىمداعى عالىمداردىڭ «نامىسىنا» تيگەن ەدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتار بويىنشا كوميتەتتىڭ تاپسىرۋىمەن ەڭبەككە پىكىر جازعان ا.ي.ياكوۆلەۆ كىتاپتا رەسەي ۇكىمەتىنىڭ يمپەريالىق تەرريتورياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ارەكەتى قورعانىستىق ماقساتتا جۇرگىزىلگەن, سوندىقتان دا بۇل پروتسەسس «پروگرەسشىل» سيپاتتاعى ارەكەت رەتىندە كورسەتىلۋگە ءتيىس ەدى, ال قازاقتاردىڭ ورىس وتارشىلدىعىنا قارسىلىعىن دابىرايتىپ كورسەتەتىندەي ول سونشالىقتى ماڭىزدى تاقىرىپ ەمەس-ءتىن, جالپى كىتاپتا رەسەي مەملەكەتىنە دە, سول سياقتى ورىس حالقىنا دا جاعىمدى كوزقاراس جوق دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
ءوز رەتىندە قازاقستان تاريحىنان اتالعان ەڭبەكتىڭ جارىق كورەتىندىگى جونىندە حابار مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە دە جەتىپ, ولاردىڭ تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان ەدى. ماسەلەن, د.قوسانوۆ دەگەن مايدانگەر كىتاپتى جازۋعا اتسالىسقان عالىمدارعا جولداعان حاتىندا: «كەشە عانا ءبىز «پراۆدا» گازەتىنەن ءوزىڭىزدىڭ, ءبىزدىڭ جاقىن دوستارىمىزدىڭ بەلسەندى اتسالىسۋىمەن جاقىن ارادا «قازاق كسر تاريحىنىڭ» جارىق كورەتىنى ءجونىندە بىلدىك. ءبىز سىزدەردىڭ زور ناتيجەلى جۇمىستارىڭىز ءۇشىن وتە قۋاندىق, ەندى, مىنە, سول كىتاپتى وقىپ شىقساق دەگەن ۇمىتتەمىز. ەگەر سىزدەرگە قيىن بولماسا, وسى سارىلىپ كۇتكەن كىتاپتىڭ ءبىر داناسىن بىزگە جىبەرسەڭىزدەر ەكەن», دەگەن ءوتىنىشىن بىلدىرەدى. (براندەنبەرگەر د.ل. ناتسيونال-بولشەۆيزم. ستالينسكايا ماسسوۆايا كۋلتۋرا ي فورميروۆانيە رۋسسكوگو ناتسيونالنوگو ساموسوزنانيا (1931-1956) سانكت-پەتەربۋرگ, 2009. س. 196)
وكىنىشكە قاراي, بۇل كىتاپتى وقۋ مۇمكىندىگى سول تاريحي كەزەڭدە مايدانگەرلەرگە دە, ەلدەگى قالىڭ وقىرماندارعا دا بۇيىرعان جوق ەدى. كىتاپتى قالىڭ وقىرماننىڭ قولىنا بەرۋ قاۋىپتى دەگەن ماعىناداعى تۇجىرىم جاسالىنىپ, ونىڭ تيراجى ۇستانىمنان قايتارىلىپ, وقۋعا تىيىم سالىنعان ەڭبەك رەتىندە سەيفكە بەكىتىلدى. كىتاپ اۆتورلارى مەن ونى شىعارۋعا قاتىسى بار عالىمدار قۋدالاندى, تۇتقىنعا الىنىپ, تۇرمەگە توعىتىلدى.
سونىمەن, ەل باسىنا قاۋىپ تونگەن سوعىس جاعدايىندا ۇلتتىق-پاتريوتتىق ۇستانىمدى كۇشەيتۋ جولىنا تۇسكەن ستاليندىك ورتالىق بيلىك ول قاۋىپتىڭ بەتى قايتقان ساتتە-اق سول بۇرىنعى قالپىنا ءتۇسىپ, قازاق سياقتى ەلدىڭ تابيعي ۇلتتىق سەزىمىنە سەزىكپەن قارايتىن بولدى. «پراۆدا» گازەتى ەندىگى ۋاقىتتا سوۆەت حالقى «قازاق حالقىنىڭ تۋراشىل, اشىق, ەرلىك جۇرەگىن, ونىڭ كىشىپەيىلدىلىگىن, ونىڭ ادالدىعىن جاقسى كورەدى», دەگەن مازمۇنداعى پىكىردى بەرمەيتىن بولدى. «پراۆدا», ارينە, پارتيالىق, ياعني يدەولوگيالىق ۇستانىمداعى باسىلىم بولدى.
بۇگىن, ءبىزدىڭ ەل ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى وتان ءۇشىن وت كەشكەن ۇرپاقتىڭ ەرلىك ىستەرىنە زور قۇرمەتپەن قارايدى, ونى بيىك ازاماتتىقتىڭ قايتالانباس ۇلگىسى رەتىندە باعالايدى. وسى رەتتە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «وتاندى قورعاۋ دەگەندە, ارينە, ادام بالاسى الدىمەن ءوزىنىڭ شاڭىراعىن ويلايدى. اكەڭدى, شەشەڭدى, باۋىرلارىڭدى, بالالارىڭدى, نەمەرەلەرىڭدى ويلايسىڭ. سول جۇرەكپەن, سول تىلەكپەن وتانىڭدى قورعايسىڭ», دەگەن اتالى ءسوزى ويعا ورالادى.
ماڭگىلىك ەل يدەياسى دا مىنە وسى ادام تابيعاتىندا بار جانە ەشۋاقىتتا ماڭىزىن جوعالتپايتىن قۇندىلىقتاردان باستاۋ الاتىندىعى حاق. بۇگىنگى تاڭدا وسى ۇلى يدەيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جالپى ازاماتتىڭ قۇندىلىقتاردى شوعىرلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ, سونداي-اق جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ دۇنيەتانۋ نەگىزدەرىن قالايدى. ەندىگى جەردە ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن ماڭگىلىك ەل يدەياسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ايانباي تەر توگۋ كەرەك.
مامبەت قويگەلديەۆ,
پروفەسسور,
ازات پەرۋاشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
