ەكوسۇزگى – اۋا تازارتۋداعى تاپتىرماس قۇرال
وقۋ ورداسىنىڭ پروفەسسورى عاني ىزتىلەۋوۆ قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى – جاھاندىق ماسەلە, ونىمەن ءار ەل وزىنشە كۇرەسىپ جاتقانىن ايتادى. بۇل رەتتە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ەكولوگيا» كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتتەرى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ورنىقتى دامۋ وفيسىمەن بىرلەسىپ, «شەۆرون مۇنايگاز ينك» كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن 3 ستارتاپ-جوبانى جۇزەگە اسىردى. ولار – ەكوساكى, (ەكوبەسەدكا) ەكوارت پەن اۋاداعى ۋلى گازداردى ەكوسۇزگى ارقىلى زالالسىزداندىرۋ جوبالارى. سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەر ءدۋالدى وقىتۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە قالانى كوركەيتۋ جۇمىستارىنا, تازالىق ءىس-شارالارىنا قاتىسىپ, ارنايى ەكولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا شىقتى. بيىل «جاس عالىم» جوباسى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەت دوكتورانتتارى گرانت جەڭىپ الدى. ولاردىڭ ارقايسىسى اۋىز سۋ, اۋا, جەراستى سۋلارىن تازارتۋ, مەگاپوليستى جاسىل قالاعا اينالدىرۋ, قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ سالالارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسادى. جوبالار شىمكەنت پەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەسىن شەشۋگە ارنالعان.
«ەكوفيلتر» – ەكولوگيا كافەدراسى حت-21-4ك توبىنىڭ ستۋدەنتى ازادا يلەسوۆانىڭ دايىنداعان جوباسى. عىلىمي جەتەكشىسى – ايسۇلۋ ابدۋوۆا. ەكوسۇزگى – شىمكەنت قالاسىنىڭ لاستانعان اۋاسىن تازارتۋعا ارنالعان قۇرىلعى. جاڭادان ويلاپ تابىلعان قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن ۋنيۆەرسيتەت كامپۋسىنداعى وقۋ كابينەتتەرىنىڭ دە اۋاسىن تازارتۋعا بولادى. بۇل جاسىل ايماق قۇرۋعا تاپتىرماس قۇرال. ءجۇز شارشى مەتر اۋماققا ەسەپتەلگەن. اۋماق كولەمى ۇلعايعان سايىن قوسىمشا سۇزگىلەر قويىلادى. ەكىنشىدەن, ونىڭ كومەگىمەن تازا اۋامەن قامتاسىز ەتۋ ارقىلى ستۋدەنتتەردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا, ياعني جاسىل ايماقتى جاساۋعا بولادى. بۇل سۇزگى 100 شارشى مەتر اۋماققا ەسەپتەلگەن, ودان كوپ بولسا, قوندىرعىنىڭ بىرنەشەۋى قويىلادى.
«جاسىراتىنى جوق, ءۇشىنشى مەگاپوليس اۋاسىنىڭ لاستانۋ دەڭگەيى جوعارى. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتار شامادان تىس ارتىپ كەتكەن. زاۋىتتاردىڭ مۇرجاسىنان شىعاتىن تۇتىننەن اۋاعا شاڭ, گاز, كۇكىرت, كومىرتەگى توتىعى, ازوت ديوكسيدى, فورمالدەگيد, اممياك, كادمي, مىس, مىشياك, قورعاسىن تارايدى. اۆتوكولىكتەر دە اۋانى لاستاۋدا ءوندىرىس ورىندارىنان قالىسىپ جاتقان جوق. مەگاپوليستە حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى اۆتوكولىكتەر دە جىلدان-جىلعا كوبەيىپ بارادى. كومىرقىشقىل گازى اۋاداعى پارنيكتىك اسەردى كۇشەيتەتىنى بەلگىلى. كوپشىلىك كولىكتىڭ جانارمايمەن جۇرەتىنىن ەسكەرسەك, زياندى گازدىڭ اۋاعا تارالاتىن مولشەرى دە كوبەيەتىنى ايقىن. ەكولوگتاردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا 1 توننا جانارماي جانعان كەزدە اۋاعا 800 كەلى زياندى قوسپا ءبولىنىپ شىعادى ەكەن. بۇل دەگەن ءسوز ادام دا, جانۋار دا تابيعات تا زيان شەگىپ وتىر. پارنيكتىك گازدان اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارىلايدى. جوعارى تەمپەراتۋرادا ىلعالدىلىق ازايادى. ادام بالاسىنا قولايلى ىلعالدىلىق 45-55%-دى قۇرايدى. تومەن ىلعالدىلىقتا تىنىس جولدارى مەن شىرىشتى قابات قۇرعاۋى مۇمكىن. ونىڭ سالدارى ءتۇرلى تىنىس جولدارى اۋرۋلارى مەن جوتەلگە الىپ كەلەدى», دەدى جوبا جەتەكشىسى ا.ابدۋوۆا.
ەكوفيلتر ەكى كىرىس پەن شىعىس ۆەنتيلياتورى, ديسپلەي ەكران, «Arduino UNO» قۇرىلعىنى باسقارۋشى ورتالىق, سورعى, اۋانى تازارتۋعا سەبەتىن سۇيىقتىق رەلە, شامدار, ىشكى, سىرتقى گاز داتچيگى, كۇن پانەلىنەن قۇرالعان. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى قۇرىلعى بۇزىلعان جاعدايدا وزدىگىنەن حابار بەرەدى دەيدى ستارتاپ جوبانى ويلاپ تابۋشى ستۋدەنت ا.يلەسوۆا.
جوبانى جاساۋشىلار الداعى ۋاقىتتا قۇرىلعىنى جەتىلدىرە تۇسپەك.
ەكوارتقا سۇرانىس جوعارى
ەكوارت دەگەنىمىز – تابيعات, قورشاعان ورتا, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ونەر. ونىڭ باستى ماقساتى – تابيعاتتى قورعاۋ يدەيالارىن ناسيحاتتايدى, ەكولوگيا مەن ونەردى ۇيلەستىرە وتىرىپ ادامداردى قورشاعان ورتاعا ۇقىپتى قاراۋعا شاقىرادى. اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى وسى ونەر ارقىلى حالىقتىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتىن اشىپ, جۇرتتىڭ نازارىن تابيعاتتى قورعاۋ ماسەلەسىنە اۋدارىپ, قوعامدا ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرعىسى كەلەدى. سول ءۇشىن ولار تابيعاتتا ءجيى كەزدەسەتىن مۇكتى كادەگە جاراتتى. ستۋدەنتتەر ونى وقۋ ورداسىنىڭ زەرتحاناسىندا وزدەرى ءوسىرىپ جاتىر.
«مەن ءبىرىنشى كۋرستا پراكتيكالىق ساباقتا العاش رەت مۇكپەن جۇمىس ىستەپ كوردىم. كەيىن وعان قىزىعىپ, ونى عىلىمي ىزدەنىسىمە ارقاۋ ەتىپ الدىم. قازىر كارتيناداعى سۋرەتكە جارامسىز قاعاز قالدىقتارىن وڭدەپ, ونى ءارى قاراي ارلەۋگە مۇكتى پايدالانامىز. مۇك زەرتحانادا 15-20 كۇندە ءوسىپ شىعادى. سوسىن ونى قاجەتىمىزگە قاراي وڭدەيمىز. بۇل وسىمدىك كارتينادا 20 جىلعا دەيىن ءوڭىن بەرمەي, ساقتالادى. جالپى مۇك زيانسىز, كۇتىمدى اسا قاجەت ەتپەيتىن ەكولوگيالىق تازا وسىمدىك. ەكوارتتا اعاش, تاس, قۇم, جاپىراق, سۋ, قايتا وڭدەلگەن نەمەسە قالدىق ماتەريالداردى كوپ قولدانامىز. نەگىزگى ماقساتىمىز – شىعارماشىلىق ونەردە قالدىقتاردى دا كادەگە جاراتىپ, ەكولوگيانى جاقسارتۋ. ەكوارت بۇل ونەر عانا ەمەس, ادامداردىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسىن جاقسارتاتىن مادەني قوزعالىس دەسەك تە بولادى» دەدى «ەكولوگيا» كافەدراسى حت-23-4ك2 ءىى كۋرس ستۋدەنتى اقەركە سۇلەتبەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, ينتەرەردەگى ەكو-ستيل تابيعاتقا ەڭ جاقىن ونەر باعىتى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلار ەكو-ستيلگە كوپ تاڭداۋ جاسايتىن بولعان. جاس ەكولوگتار ارت ونىمدەرىن ءتۇرلى جارمەڭكەلەرگە اپارىپ ءجۇر, تۇتىنۋشىلار تاراپىنان ولارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعارى كورىنەدى. ماسەلەن شاھارداعى اباي اتىنداعى ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانانىڭ ءىشىن ارلەۋگە ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى جاساعان ونىمدەردى پايدالانۋعا ۇسىنىس كەپ تۇسكەن. سول سەكىلدى اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكوارت جوباسىنا ەلىمىزدەگى باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. ەكو-ستيلدە جاسالعان كارتينالارعا ءبىلىم وردالارى, كىتاپحانا, دەمالىس ايماقتارى, ءدامحانا, كەڭسەلەر تاراپىنان ۇسىنىستار كوپ ءتۇسىپ جاتىر ەكەن. ودان بولەك ستۋدەنتتەر قالدىق زاتتاردىڭ كومەگىمەن قابىرعا جارتاستارىن دا جاساپ بەرە الادى.
كۇننەن قۋات الاتىن ەكوساكى
وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الىپ جاتقان بولاشاق جاس ەكولوگ انەل جاليل جاسىل تەحنولوگيانى قوعامدىق ورىنداردا قولدانۋ قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن تومەندەتىپ قانا قويماي, تابيعي رەسۋرستاردى ۇنەمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. ەكوساكىنى دەمالىس بەكەتى دەسەك بولادى. جانە ول «كيىز ءۇي» پىشىنىندە جاسالعان. وندا كۇن كوزىنەن ەنەرگيا الاتىن پانەلدەر ورنالاسقان. جيناقتاعان ەنەرگيادان ەلەكتروندى قۇرالدار زاريادتالىپ, اۋا تازالاعىش شاعىن قوندىرعى قۋاتتالدى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق ەكولوگيالىق اكتسياسىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن. «بۇل باستاما قازاقستان حالقىن بىرىكتىرىپ, ولاردى تۋعان تابيعاتقا قامقورلىق جاساۋ يدەياسىنىڭ توڭىرەگىندە بىرىكتىرەدى» دەگەن ەدى پرەزيدەنت. سول ايتقانداي, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ ستۋدەنتتەرى جاسىل قالا – شىمكەنتتىڭ تازالىعىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. سول ءۇشىن تۇراقتى وتەتىن جالپىۇلتتىق سەنبىلىكتەرگە بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ كەلەدى. ستۋدەنتتەردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جاڭاشىل يدەيالارى مەن جوبالارى شىنىندا دا ەل سۇيسىنەتىن باستامالار. وسى ورايدا كەلەشەكتە بۇل جوبالار ەل ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلەسىن قوساتىنىنا كامىل سەنەمىز», دەدى پروفەسسور ع.ىزتىلەۋوۆ.
شىمكەنت
