تەمەكى كونترابانداسىنىڭ جولىن قالاي كەسۋگە بولادى؟

زاڭسىز «قىزمەت» وشاقتارى

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار زاڭسىز اينالىمنىڭ اۋقىمىن, ونىڭ ەكونوميكا مەن حالىق دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن اسەرىن, سونداي-اق ماسەلەنىڭ ناقتى شەشۋ جولدارىن تالقىلادى.

ەاەو ەلدەرىندە كونتراباندالىق تەمەكى ساتىلىمىنان تۇسەتىن سالىقتىڭ جال­پى كولەمى جىل سايىن ارتىپ, كەيىنگى جىلدارى شامامەن 1,9 ملرد دوللارعا جەت­كەن. بۇدان رەسەي ەڭ كوپ شىعىنعا باتقان. وتكەن جىلى ەل ەكونوميكاسىنا كەلتىرىلگەن شىعىن 130 ملرد ءرۋبلدى (1,4 ملرد دوللار) قۇراعان. ال قازاقستان بىلتىر 32 ملرد تەڭگە (69 ملن دوللار) كولەمىندە سالىقتىق تۇسىمنەن ايى­رىل­عان.

تاۋەلسىز «NielsenIQ» زەرتتەۋ اگەنت­تىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ەلدەگى تەمەكى ونىمدەرىنىڭ زاڭسىز نارىعى كەيىنگى 3 جىلدا 3 ەسەگە ارتقان. ماسەلەن, بيىل بۇل كور­سەت­كىش 10,1%-عا جەتكەن. مۇنداي ءوسۋ تەندەنتسياسىن تاۋەلسىز ساراپشىلار بىر­­نە­شە جىل بويى بايقاپ, ونىڭ تۇراقتى «دامىپ» كەلە جاتقانىن ايتادى.

زاڭسىز نيكوتين ونىمدەرىن جەتكىزۋ ارنالارى ءارتۇرلى. ساراپشىلار ونىڭ قولدانىستاعى سحەماسىن دا سيپاتتاپ بەردى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن زاڭسىز جۇك بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن يرانعا پارومدار ارقىلى جەتكىزىلەدى. كەيىن تاۋار جۇك كولىكتەرىنە تيەلىپ, يران, اۋعانستان جانە تاجىكستان ارقىلى ترانزيتپەن وتەدى. سوعدى وبلىسىندا جۇك تاجىك-قىرعىز شەكاراسىنان ءوتىپ, وش پەن بىشكەك ارقىلى قازاق­ستانعا جەتكىزىلەدى. قىرعىزستان استا­­ناسىنان زاڭ­سىز تەمەكىلەر ەلىمىزگە «ايشا ءبيبى», «قورداي», «سىپاتاي باتىر», «گرو­دەكوۆو», «كەگەن» سەكىلدى نەگىزگى 5 باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى ارقىلى كەلەدى جانە ودان ءارى رەسەيگە ترانزيتپەن جەت­كى­زىلىپ, ءبىر بولىگى كورشىلەس ەل اۋما­عىن­دا قالادى.

«كونتراباندالىق ونىمنەن تۋىن­دايتىن سالىقتىق شىعىنداردىڭ كو­لەمى وراسان زور. سوندىقتان نارىقتى كونترا­فاك­تىلىك جانە كونتراباندالىق ونىمدەردەن قورعاۋعا بيلىك, بيزنەس جانە قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەت. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى جانىنان كونتراباندا مەن كونترافاكتىگە قارسى كۇرەس بويىنشا وپەراتيۆتىك شتاب قۇرىلدى. ونىڭ باستى مىندەتى – نارىقتاعى قاتىسۋشىلاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ. شتابتا تاۋار وندى­رۋ­­شىلەر قاۋىمداستىقتارى مەن مەم­لە­كەت­­­تەن كەلىپ تۇسكەن كولەڭكەلى اينالىم فاكتىلەرى بويىنشا جەدەل اقپارات جي­­ناق­تالىپ, ماسەلەنى شەشۋ جولدارى ۇسى­نىلادى», دەدى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­­­كەر­لەر پالاتاسى باسقارۋشى ديرەكتورى, اوك جانە تاماق ونەركاسىبى دەپار­تامەن­تى­نىڭ ديرەكتورى ەركەن ناۋرىزبەكوۆ.

ال «QazSpirits» قاۋىمداستىعىنىڭ ات­قارۋ­شى ديرەكتورى دميتري جۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, Oris (54,2%) جانە Oscar (7,8%) تەمەكى برەندتەرى – ەل نارى­عىنداعى ەڭ كەڭ تارالعان كونتراباندالىق ءونىم.

«كونترافاكتىگە قارسى كۇرەستە ەل ازا­مات­تارىنىڭ زاڭسىز ءونىم ساتۋ فاكتى­لەرى تۋرالى حابارلاۋى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. الايدا بۇل ماسەلەنى شە­شۋگە مەملەكەت بەلسەندى ارالاسپاسا, جاعداي باقىلاۋدان شىعۋى مۇمكىن. كونتراباندالىق جولمەن جەتكىزىلگەن تەمەكىلەردىڭ زاڭسىز اينا­لىمىنا باعىت­تالعان تەكسەرۋلەر مەن ۇي­لەس­تىرىلگەن شارالار قىلمىستىق سحەما­لار­عا سوققى بەرىپ قانا قويماي, سا­لىق­تىق تۇسىمدەردى دە ايتارلىقتاي ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى د.جۋكوۆ.

نەگىزى كونتراباندا ماسەلەسى ترانسۇلت­تىق سيپاتقا يە. «ۇلتتىق قۇزىرەتتىلىك عىلى­مي ورتالىعى» (ۇقعو) دەرەكتەرىنە سۇيەن­سەك, وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تى­جىل­­­­دى­عىندا رەسەيدە تەمەكى ونىم­دەرىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنان بيۋدجەتكە كەلگەن ەڭ تومەنگى شىعىن وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سا­لىس­تىر­عاندا 8,7%-عا ارتقان.

«بۇل ماسەلە ەاەو ەلدەرىنە وتكىر بولىپ وتىر. 2023 جىلى تەمەكى ونىمدەرىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنان جالپى شىعىن 3 ملرد دوللاردان استى. سوندىقتان ءبىز ونەر­كاسىپ ونىمدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە تەمەكى ونىمدەرىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەسكە ارنايى ۇيلەستىرۋشى ورگان – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ كەدەندىك رەتتەۋ جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتى جانىنداعى ساراپتامالىق-كون­سۋلتاتسيالىق كەڭەس قۇرۋ قاجەت دەپ ساناي­مىز. مۇنداي كەڭەس بارلىق مۇد­دەلى تاراپتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, ۇي­لەستىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرىپ قانا قوي­ماي, اقپارات پەن ۇزدىك تاجىريبەلەر الماسۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن دە جاقسارتادى», دەدى «انتيكونترافاكت» قاۋىمداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۆەتلانا كۆاسوۆا.

تەمەكى ونىمدەرىنىڭ كونترابانداسى ەكو­نوميكاعا دا, قوعامعا دا ايتارلىق­تاي زيان كەلتىرەدى. ەل بيۋدجەتى شىعىنعا ۇشى­­را­عا­نىنان بولەك, زاڭسىز نارىق ۇيىم­داسقان قىل­مىستىڭ, سىبايلاس جەم­قور­­لىقتىڭ وسۋىنە اكەپ سوعىپ, حالىقتىڭ دەن­ساۋلىعىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ تون­دىرەدى.

كونتراباندالىق تىزبەكتى ءۇزۋ مۇمكىن بە؟

ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ساراپشىلار زاڭسىز ساۋدامەن كۇرەسكە با­عىت­تالعان بىرقاتار شارانى ۇسىندى. ولار ال­دىمەن عىلىمي تاسىلدەرگە نەگىز­دەلگەن تەڭدەس­تى­رىل­گەن اكتسيز ساياساتىن ازىرلەۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتادى.

بۇعان قوسا شەكارالىق باقىلاۋدى كۇ­شەي­تۋ قاجەت. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, كونتراباندالىق ونىمدەرمەن كۇ­رەس كەشەندى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. اسى­رە­سە قىر­عىزستان شەكاراسىندا جۇك­تەردى تەكسەرۋگە باقىلاۋدى قاتاڭداتۋ, با­زار­­لارداعى كوتەرمە ساۋداگەرلەرمەن پرو­في­­لاك­تيكالىق جۇمىستاردى كۇشەي­تۋ, تاجىكستاننان قىرعىزستانعا جانە قازاق­ستان­نىڭ شەكارا ماڭىنداعى اۋداندارىنا تاسىمالدى توقتاتۋ قاجەت. سونداي-اق ءونىم­دى تسيفرلىق تاڭبالاۋ جانە تاۋار­لار­دىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋگە ارنالعان ءموبيلدى قوسىمشالاردى ەنگىزۋ كەرەك.

– زاڭسىز تاۋارلاردى قازىردىڭ وزىندە تەگىن ءموبيلدى قوسىمشانىڭ كومەگىمەن انىق­تاۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە زاڭ­سىز تەمەكى ونىمدەرىمەن كۇرەسكە قول­دانۋدىڭ ايتارلىقتاي الەۋەتى بار, – دەدى «تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ ورتالىعى» جشس باسقارۋشى ديرەكتورى المات يسمايلوۆ.

ەلدەگى تەمەكى نارىعىنىڭ كولەمى جىلىنا شامامەن 20 ملرد دانانى قۇرايدى. ماسەلەن, 2023 جىلى 1,8 ملرد دانا نەمەسە 91 ملن قوراپ زاڭسىز تەمەكى انىقتالعان. بۇل بيۋدجەتكە 32 ملرد تەڭگە سالىقتىق شىعىن اكەلگەن, – دەپ اتاپ ءوتتى «QazSpirits» قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دميتري جۋكوۆ.

ساراپشىلار ەاەو ەلدەرىنىڭ زاڭسىز اينالىممەن كۇرەسۋدەگى كۇش-جىگەرىن ۇي­لەس­تىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتتى. وسى جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ رەسەيدە زاڭسىز اكەلىنگەن تەمەكى ونىمدەرىنە بەس جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازا ەنگىزىلدى. ايماقتىڭ وزگە ەلدەرىنە دە مۇنداي تاجىريبە ەنگىزىلسە, ۇتارىمىز كوپ بولار ەدى دەيدى ماماندار.

«قالىپتاسقان جاعدايعا قارسى زاڭ­­نامانى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. ەاەو ەلدە­رىندە مۇنداي شارالاردى ەنگىزۋ جانە باقىلاۋ-قاداعالاۋ پروتسەدۋرالارىن قا­تاڭداتۋ زاڭسىز اينالىمعا نەگىز بولاتىن سەبەپتەردى قىسقا مەر­زىم­دە جويۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى», دەدى ە.ناۋرىزبەكوۆ.

وسىلايشا, تەمەكى ونىمدەرىنىڭ كونترا­بان­داسىمەن ءتيىمدى كۇرەس كو­لەڭ­­كەلى نارىق كولەمىن ازايتىپ قانا قويماي, ەاەو ەلدەرىنىڭ بيۋد­جە­تىنە قوسىمشا كىرىس اكە­لۋگە جانە كونترا­­­فاكتىلىك ونىمدەردەن تۋىن­دايتىن مەز­گىلسىز ولىمدەردىڭ الدىن الۋعا ىق­­پال ەتەدى.

«انتيكونترافاكت» فورۋمى – ەاەو اۋماعىندا كونترافاكت پەن جالعان ونىمدەرگە قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ەڭ ءىرى ءارى ماڭىزدى ىسكەرلىك ءىس-شارا. فورۋم 2012 جىلدان بەرى جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى جانە وسى ۋاقىت ىشىندە الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ديالوگ الاڭدارىنىڭ ءبىرى رە­تىن­دە تانىلدى. بۇل فورۋمدا بيلىك, بيزنەس, عىلىم جانە قوعام وكىلدەرى بىرى­گىپ, كونترا­فاكتىلىك جانە جالعان ونىم­دەردەن نارىقتى قورعاۋ, زياتكەرلىك مەنشىك وبەكتىلەرىنە قۇقىقتاردى قورعاۋ جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ وركەنيەت­تى نا­رىعىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا شە­شىم­دەر ازىرلەيدى. فورۋمنىڭ باستى ماقساتى – زاڭسىز ءونىم اينالىمىمەن كۇ­رەستە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ, تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ جانە ەاەو نارىقتارىندا اشىق ءارى ءادىل جاعداي جاساۋ.