ادەتتە «جاۋىردى جابا توقيتىن» جۇمساقتىعىمەن تانىلعان ستاتيستيكا كوميتەتى بۇل جولى اششى شىندىقتى مو-يىنداۋعا ءماجبۇر بولعان سىڭايلى. رەسمي تسيفرلاردان انىق بەلگىلى بولعانىنداي, ەلىمىزدە وتكەن جىلدىڭ اقپان ايى مەن بيىلعى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ ارالىعىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى نەگىزىنەن 10 پايىزعا, جەكەلەگەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى بويىنشا 30 پايىزعا دەيىن قىمباتتاپتى. ءماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىنان بەرى كوفە مەن شايدىڭ باعاسى 29,3 پايىزعا وسسە, جارما ونىمدەرىنىڭ باعاسى 26,2 پايىزعا قىمباتتاعان. ەڭ وكىنىشتىسى, كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ تىرشىلىك تىرەگى – نان باعاسى 13,1 پايىزعا قىمباتتاپ, كادىمگى ءبىرىنشى سورتتى بيداي ۇنىنان ءپىسىرىلگەن ءبىر بولكە ناننىڭ باعاسى 125 تەڭگەدەن اسىپ جىعىلىپتى.
جاقىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا ەلىمىزدەگى ازىق-ءتۇلىك جانە ءدارى-دارمەك باعاسىنىڭ نەگىزسىز قىمباتتاۋىنا توسقاۋىل قويۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. اگرارلىق سەكتورعا مەملەكەت تاراپىنان ۇنەمى اسا قوماقتى قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باعاسى ءۇستى-ۇستىنە قىمباتتاۋدا. قۇيىلعان قارجىنىڭ ەشبىر قايتارىمى جوق. فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى جاعداي دا وسىنداي, دەگەن وكىنىشىن ءبىلدىردى سەناتور.
ءيا, ەلىمىزدە نارىقتىق قاتىناستاردىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا شيرەك عاسىردان اسسا دا, وركەنيەتتى ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتار جۇمىس ىستەمەيدى. بارلىق دەڭگەيدەگى ساۋدا ورىندارى الىپساتار دەلدالداردىڭ يەلىگىنە بەرىلگەن. ءباسەكەلەستىك ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا جاساندى كەدەرگىلەر جول بەرمەيدى. تاۋار ءوندىرۋشى تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىنان دا, ءوز تاۋارىنىڭ بازارداعى نارقىنان دا بەيحابار. ەكونوميكانىڭ تىنىسىن تارىلتاتىن «جابايى كاپيتاليزمنىڭ» وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعاندا, ەشقاشان باعا ارزاندامايدى. «اشىنعاننان شىعادى اششى داۋىسىڭ» دەگەندەي, مۇنداي ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇجىرىم جاساۋىمىزعا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنداعى بارلىق قاتىناستاردى «اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا» ۇستاپ وتىرعان لوببيستەردىڭ جىمىسقىلىعى سەبەپ بولىپ وتىر. جاقىندا گازەتىمىزدە جارىق كورگەن ءبىر ماقالادا تەجەۋسىز كەتكەن باعانى باعىندىرۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە «ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءوز تاۋارلارىن تۇتىنۋشىعا تىكەلەي جەتكىزۋى ءۇشىن جان-جاقتى جاعداي جاسالۋى كەرەكتىگى» تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. ارينە, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەگىنشىلەر, باعباندار, مال ءوسىرۋشىلەر ءوز ونىمدەرىن تۇتىنۋشىعا تىكەلەي ساتاتىن بولسا, باعا دا ادىلەتتى, ساپا دا جوعارى بولار ەدى. اتتەڭ, وعان ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە وتىرعان لوببيستەر جول بەرمەيدى. بىرەر مىسال…
وسىدان تۋرا 10-15 جىل بۇرىن دا ناق وسى ماسەلە كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ ءوز ونىمدەرىن قالاداعى تۇتىنۋشىعا ەشبىر دەلدالسىز تىكەلەي ءوتكىزۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قولعا الىندى. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا, ونىڭ ءىشىندە استانا قالاسىندا «شاپاعات», «اسەم» سياقتى كوممۋنالدىق ساۋدا ورتالىقتارى اشىلدى. العاشقى كەزەڭدە شىندىعىندا دا, اۋىلدان كەلگەن قاراپايىم تاۋار وندىرۋشىلەر وسى كوممۋنالدىق ورتالىقتاردان ساۋدا ءسورەلەرى مەن ورىنداردى ارزان باعاعا جالعا الىپ, ءوز تاۋارلارىن وتكىزە باستادى. وزدەرى بەلگىلەگەن باعاعا ونىمدەرىن ساتىپ, اۋىلدىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءماز بولسا, ارزان ءارى ساپالى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا قولى جەتكەن قالالىق تۇتىنۋشىلار دا ريزا بولدى. بىراق بۇل «باتپان قۇيرىقتىڭ» ءومىرى ۇزاققا بارمادى. باسەكەلەستىك ورتادا باعانىڭ ۋىستارىنان شىعىپ كەتەتىنىن تۇسىنگەن الىپساتارلار جەرگىلىكتى بيلىكتەگى «كرىشالارىنا» شاعىمداندى. ولار ءارتۇرلى كەدەرگىلەردى ويلاپ تاۋىپ, اۋىلدىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءوز ءونىمدەرىن تۇتىنۋشىعا تىكەلەي ساتاتىن ءمۇمكىندىكتەرىن شەكتەدى. قازىر بۇل كوممۋنالدىق ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ اتى دا, زاتى دا ءوزگەرگەن.
ەكىنشى ءبىر مىسال. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەل ۇكىمەتى «2009-2015 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن» قابىلداعان بولاتىن. قىرۋار قارجى ءبولىنىپ, ناقتى زەرتتەۋلەر ءناتيجەسىندە بەلگىلەنگەن بۇل جوسپار بويىنشا, 2015 جىلى ەلىمىزدە مۇناي وڭدەۋ كولەمى 18 ملن تونناعا جەتكىزىلىپ, «ەۋرو-4» جانە «ەۋرو-5» ستاندارتىنا سايكەس كەلەتىن ساپالى بەنزينمەن ەلىمىزدىڭ سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىراتىن بولعان. مىنە, قازىر 2017 جىلدىڭ العاشقى توقسانى دا اياقتالىپ قالدى, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس». ەلىمىزدەگى جانار-جاعارماي تاپشىلىعى دا جويىلار ەمەس, شارىقتاعان باعاسى دا توقتار ەمەس. وسى رەتتە كوپتەن بەرى تالاس تۋدىرىپ كەلە جاتقان ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالماعان كۇننىڭ وزىندە, وسى اتالمىش جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋعا نە كەدەرگى بولدى؟ جاۋاپ – بىرەۋ. ەلىمىزدە «جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي» قاپتاعان جانار-جاعارماي ستانسالارىنىڭ مول تابىسىنان «جونىپ جەپ» وتىرعان بيلىك تارماقتارىنداعى «كوكەلەر» بۇل جوسپاردى ءجۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى ەمەس. ەندەشە, قولدان جاسالعان قىمباتشىلىقتى اۋىزدىقتاۋدىڭ دا اۋىلى الىستاۋ سياقتى…
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
