ەڭ قىسقا اڭگىمە • 11 جەلتوقسان, 2024

الەۋمەتتىك جەلى: ادەپ پەن مادەنيەت

100 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

اعام امانداسۋ ماقساتىندا ۇسىنعان قو­لىمدى جوندەپ المادى. قولىن نەم­قۇرايدى سوزا سالدى. تەرىس قاراپ وتىرىپ الدى. ءتۇسى سۋىق كورىنەتىن, بىراق ءىشى جى­لى اعام­نىڭ كەيدە ءوستىپ قالاتىنى بار. ونى­سى – وتىرىك وكپەلەگەنسىگەنى, نازدانعا­نى, وزىمسىنگەنى. مۇنى ءبىلىپ تۇرسام دا جەڭ­گەمە قاراپ «تىنىشتىق پا؟» دەگەندەي يەك قاق­تىم. جەڭگەم وڭ كوزىن قىسىپ, جىميا باسىن شۇلعىدى. مۇنىسى «اعاڭدى ءوزىڭ تۇسى­نەسىڭ, الدەنەگە رەنجىپ وتىرعانىن ساعان ءوزىمسىنىپ سەزدىرىپ جاتقانى, ونىڭ ۇستىنە الدەبىر اڭگىمە باستاردا كىرىسپەسىن وسىنداي ارەكەتپەن ارلەيتىنىن بىلەسىڭ عوي» دەگەنى.

الەۋمەتتىك جەلى: ادەپ پەن مادەنيەت

– وۋ, اعاسى, تىنىشتىق پا, نە بولىپ قالدى سونشاما؟

– ناشارسىڭدار, وسالسىڭدار.

– نەگە؟

– مىقتى بولساڭدار, مىنا قوعام وسىنداي قويىرتپاققا تولىپ كەتەر مە ەدى؟

– ايتىپ تا, جازىپ تا جاتىرمىز. ودان كەندە بولعان جەرىمىز جوق. بىراق سونى ەستىر قۇلاق, ۇعار سانا از بولىپ تۇر عوي.

– مىنە, سەندەردىڭ وسالدىقتارىڭ – قۇلاق­تارعا ەستىرتە, سانالارعا ۇقتىرا الما­عان­دىق­تارىڭدا. ءداستۇرلى جۋرناليستيكانى ءوز دەڭگەيىندە ۇستاپ قالا المادىڭدار. ءتۇر­لى الەۋمەتتىك جەلىدە «وتتايتىندار» مەن دات­­تايتىنداردىڭ, جەڭىلتەك, ءارسىز دە ءنار­سىز ويىن ايقايلاپ ايتپاي ايىزى قان­باي­تىن جايداقتاردىڭ, بلوگەرلەر مەن «پيار­شيكتەردىڭ», ىشكەنى مەن جەگەنىن دارىپتەي­تىن داڭعويلاردىڭ داۋرىقپا ءۇنىنىڭ استىندا قالعان قوعامدى ساليقالى, سالماقتى, ءداس­تۇرلى جۋرناليستيكا قۇتقارۋعا ءتيىس.

مەن ويلانىپ قالدىم. ون جەردەن ويلانىپ, تولعانساڭ دا اعام ايتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ قيىن-اق. مۇنى شاراسىزدىق دەيمىز بە, قالاي؟..

اعام ءسوزىن جالعادى.

– ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ قادامىن اشىپ, العا وزدىرۋ كەرەك. وسىنىڭ امالىن تاپپاي وڭبايمىز. مىنا اقپاراتتىق كە­ڭىس­­تىگىمىزگە, اقپارات الماسۋ الاڭىمىزعا سىرت­­تان كەلىپ جاتقان نەشە ءتۇرلى بەيادەپ, جۇرتتى بۇزاتىن, اداستىراتىن, ەلىكتىرەتىن, جەلىكتىرەتىن كورسەتىلىمدەر مەن جاريالانىم­دار, ساياسي ءھام مادەني-تانىمدىق شابۋىلدار ءبىزدىڭ ءوز ىشىمىزدەگى الەۋمەتتىك جە­لىنى وڭدى-سولدى پايدالانۋشىلار تاراپىنان كورىپ جاتقان قۇقايىمىزدىڭ جانىندا ءجىپ ەسە الماي قالدى, – دەدى اعام.

اعامنىڭ ايتۋىنشا, اناعان دا, مىناعان دا ارالاسىپ ەدىرەڭدەگەن اپەرباقاندار ­مەن قولتىققا سۋ بۇركۋشىلەردىڭ, وتقا ماي قۇ­يىپ, ب ۇلىككە ۇندەۋشىلەردىڭ, تانىمى­مىز­عا جات دۇنيەلەردى ناسيحاتتاۋشىلار­دىڭ, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنەن حابارى از, بىراق ونىڭ جاناشىرى بولعانسىپ شالا ءبۇ­لىنىپ جۇرگەندەردىڭ, ۇلتىمىزعا, تىلى­مىز­­گە بولىسقان ءتۇر تانىتقانىمەن ءوز جازى­لۋشىلارىنىڭ كوپ بولۋىنان وزگە تىلەۋى جوق جويداسىزداردىڭ, جارتىكەش دەرەكتە­رىن تىق­پىشتاپ تاريح پەن ادەبيەتتىڭ توبە ءبيى بولۋعا ۇمتىلعان ايعايشىلاردىڭ, ىشكەنى مەن جەگەنىن, كيگەنى مەن شەشكەنىن ءمان-ماعىناسىز جاريالايتىنداردىڭ, نە ايتسا دا ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى بىلاپىت, بوقتىق سوزدەن تۇراتىن, اۋزىنان اق يت كىرىپ, كوك يت شىعا­تىن مادەنيەتسىز ماستەكتەردىڭ, قۇداي ءناسىپ ەتىپ ەسىمى ەل اۋزىنا ىلىككەن, كوپتىڭ كوز الدىن­دا ونەرىمەن ءجيى كورىنەتىن, دارىنى مەن تالانتى دارالاعان, جۇرتتان وسى ارتىقشىلى­عىن ىزگىلىك پەن يگىلىككە, قوعام تاربيەسىنە, وزىنەن كەيىنگىگە ۇلگى بولۋعا ارناۋدىڭ ورنىنا حالىق دەنساۋلىعىن ۋايىمداعانسىپ, ءتۇرلى ءدارى-دارمەك, جاقپامايدى ۇيات پەن ادەپتى سىرىپ قويىپ, ىڭعايسىز كەيىپتە جار­نامالاۋشىلاردىڭ قوعامنىڭ بەتىن وڭعا ەمەس, سولعا بۇرىپ, تىعىرىققا تىرەمەسى­نە ەشكىم كەپىل بولا المايدى. ەگەر ەشكىم كەپىل بولا الماسا, وندا وسى باستان باتىل تۇردە ءتيىستى شارالار قابىلدانعانى ءجون. اسىرەسە بۇگىندە نازىك تە سەزىمتال ما­نەردە جۇرگىزىلۋگە, سىرتقا بايقاتپاي ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس ساياسي-ەكونوميكالىق, ما­دەني-رۋحاني شارۋالاردى, قازاق قوعامى ىشىندەگى تىنىس-تىرشىلىك­تى, ءوز قازانىمىزدىڭ قالاي قايناپ جاتقا­نىن بۇكىل الەمگە پاش ەتۋدە وسى الەۋمەتتىك جەلىلەر الدىنا قارا سالماي كەلەدى. بۇل ءبىزدى ويلاندىرۋعا ءتيىس. ويتكەنى ماسەلەنىڭ تور­كىنى مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى.

ونىڭ ويىنشا, ەل بولىپ اقىلداسىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردى ءسوز بوستاندىعىنا نۇق­سان كەلتىرمەيتىندەي, پىكىر الۋاندىعىنا تۇساۋ سالىنبايتىنداي ەتىپ ءبىر جۇيەگە كەل­تىرۋ كەرەك. بۇل جۇيە «تارتىپكە باعىنعان قۇل بول­مايدى, ءتارتىپسىز ەل بولمايدى» شار­تى اياسىندا قالىپتاستىرىلۋعا ءتيىس. ەرەجە كەرەك. بۇل ەڭ قۇرىعاندا جەلى پايدالا­نۋ­شى­لار مادەنيەتىن كوتەرەتىندەي, جاۋاپ­كەر­شى­لىك جۇگىن سەزىندىرەتىندەي, ادەپتى بولۋعا ۇن­دەيتىندەي دەڭگەيدە بولعانى ابزال.

قاراپ وتىرسام, مەنىڭ اعام ەلگە شىن جانى اشيتىن تىلەۋلەس مىڭداعان اعايىننىڭ جيىنتىق بەينەسى سەكىلدى. 

سوڭعى جاڭالىقتار