سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
بەلگىلى ەتنوديزاينەر تىلەك سۇلتاننىڭ ەسىمىن ۇلت مادەنيەتىن ۇلىقتاپ جۇرگەن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. ول ۇلى دالانىڭ ۇلتتىق قولونەرىن زەرتتەۋشى عانا ەمەس, قالپىنا كەلتىرۋشى, دارىپتەۋشى. ەلوردا تورىندە اشىلعان كورمەدە اۆتور وتكەن كەزەڭدە ءۇش ءجۇزدىڭ حاسابا, كيمەشەك كيۋى مەن شىلاۋىش وراۋى ءتۇرلى بولعانىن, ءتىپتى ءار رۋ-تايپانىڭ كيمەشەك تىگۋ, كيۋ ۇلگىسى سان الۋان ەكەنىن ءتۇسىندىردى. انالارىمىزدىڭ باسكيىمدى كيۋ ءادىسى مەن ءتۇر-تۇسىنە قاراپ-اق ولاردىڭ جاسى مەن ەلىن تانىپ-ءبىلۋ مادەنيەتى تۋرالى قۇندى دەرەكتەرمەن ءبولىستى.
«كيمەشەك – كوشپەلى ورتادا قالىپتاسقان, ەكولوگيالىق جانە تازالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, ايەلدىڭ مورالدىق-ەتيكالىق تالاپتارىنا بايلانىستى پايدا بولعان قازاق ايەلدەرىنىڭ باسكيىمى. جالپى, حالقىمىزدا قىز بالا دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ ون رەت باسكيىم اۋىستىرادى. تۋعاندا قۇلاقشىن, بالا شاقتا بورىك, ۇزاتىلاردا ساۋكەلە كيسە, جاس كەلىن بالا تاپقانعا دەيىن قىزىل جەلەك تاققان. وسى قىزىل جەلەكپەن ءجۇرۋ ءۇردىسى بۇگىنگى كۇنى ساقتالماي وتىر. بايقاعانىم, وزبەك حالقى وسى سالتتى ءالى كۇنگە دارىپتەپ ءجۇر. ال كيمەشەكتى بالالى بولعان انالار كيگەن, ياعني كيمەشەك انا اتانعاننىڭ بەلگىسى. ءوڭىرىنىڭ كوكىرەكتى جاۋىپ تۇرۋى بالا ەمىزگەندە دە وتە قولايلى بولعان. ماسەلەن, بوكەي ورداسى قازاقتارىنىڭ تاريحي كونە سۋرەتتەرىن كورسەڭىزدەر, تۋرا وسىنداي جاۋلىقپەن تۇسكەن سۋرەتتەر وتە كوپ. كىشى ءجۇز قازاقتارىندا قوس جاۋلىق, بۇراما جاۋلىق دەپ اتالادى», دەيدى تىلەك سۇلتان.
سونداي-اق كورمە بارىسىندا ەتنوديزاينەردىڭ قولىنان شىققان ۇلتتىق كيىمدەر دەفيلەسى ءوتتى. كورسەتىلىم اياسىندا اۆتور توبەلىك, ويۋ-ورنەك سىندى كيمەشەك دەتالدارىن كيۋ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي تۇرلەنەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ماسەلەن, قىرىققا دەيىنگى ايەلدەردىڭ كيمەشەگى قىزىل جىپپەن ادىپتەلگەن. ول ادام ءومىرىنىڭ كوكتەمىن اڭعارتسا, ەلۋدەن اسقان انالارىمىزدىڭ باسكيىمى سارى, التىن جىپتەرمەن كومكەرىلەدى. بۇل, بىرىنشىدەن, ءومىردىڭ كۇزى سىندى بولسا, ەكىنشىدەن ايەلدەردىڭ بولىسقان-تولىسقان شاعىن, الەۋمەتتىك جاعدايىنان دا حابار بەرەدى. ال الپىستان اسقان انالارىمىزدىڭ كيمەشەگى اق جىپپەن زەرلەنەدى. ول ءومىردىڭ قىسى كەلگەنىن مەڭزەيدى. كيمەشەك دەفيلەسىن ەتنوديزاينەردىڭ اناسى جىبەك ادىلحانقىزى باستاپ شىقتى.
«تىلەك – ۇيدەگى ءۇشىنشى ۇل. ول بالا كەزىنەن تىگىنگە اۋەس بولىپ, اجەسى ەكەۋمىزدەن كوپ ۇيرەندى. وسە كەلە وسى ۇلتتىق باسكيىم كيمەشەكتى, ونىڭ كەستەسىن تىگىپ قانا قويماي, ءار رۋدىڭ كيمەشەكتەرىنىڭ تۇپنۇسقاسىن تاۋىپ, زەرتتەپ ءجۇر», دەيدى جىبەك ادىلحانقىزى.
تىلەك سۇلتان جينالعان قاۋىمعا كيمەشەك كيۋدىڭ فيلوسوفيالىق استارىن اقتارا وتىرىپ, ونى تاعۋ مەن شىلاۋىش وراۋدىڭ ۇلگىلەرىن دە كورسەتتى.
ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى دارىپتەپ جۇرگەن تىلەك سۇلتاننىڭ كيمەشەك كورمەلەرى ەلىمىزدەن بولەك تۇركيا, اقش, ءۇندىستان, وزبەكستان, قىرعىزستان سىندى الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى ءدۇبىرلى دودالاردا توپ جارىپ جۇرگەنى دە ءمالىم.
ايتا كەتەيىك, ۇلتتىق باسكيىمدى ۇلىقتاعان كورمەنى ۇيىمداستىرۋعا «قارا شاڭىراق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, تاريحشى-ەتنولوگ تۇرار شاكەن ۇيىتقى بولسا, كيمەشەك تاريحىمەن قاۋىشتىرعان ءىس-شاراعا استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى «رۋحانيات» كمم قولداۋ كورسەتكەن. كورمە ۇلتتىق مۋزەي تورىندە 5 قاڭتارعا دەيىن جالعاسادى.
