ۇلتقا قىزمەت ادالدىقتىڭ ايناسى بولۋى كەرەك

«مەملەكەتتىك قىزمەت ءمىن­سىز بولسىن دەسەك, ەڭ الدىمەن, حالىق­تىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا, تالاپ-تى­لەگىنە سەزىمتال بولۋى كەرەك», دەيدى استانا مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەت توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ. بۇل باعىتتا ءسوزسىز پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيدالارىن جۇزەگە اسىرىپ, ونى ءارى قاراي دامىتۋ قاجەت. وسىنى باسشىلىققا العان جاۋاپتىلار ەلدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىنە رەفورمالار ەنگىزىپ, بىرقاتار ءىس تىندىردى. ماسەلەن, 2021 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن شەنەۋنىكتەر قىزمەتتىك كولىكتەرىن تاپسىرىپ, وعان كەتەتىن شىعىندى ءبىرشاما ازايتتى. جىلىنا بيۋدجەتتەن ءبىر عانا اۆتوموبيلگە ورتاشا ەسەپپەن 6 ملن تەڭگەدەن اسا قارجى جۇمسالاتىن.

وسى ورايدا شەت ەلدەردىڭ تاجى­ري­بەلەرىن دە مىسالعا كەلتىرۋ­گە بولادى. قىتاي بيلىگى بيىل 21 پروۆينتسيانىڭ اكىمشىلىكتەرى قىزمەتتىك كولىكتەرگە بيۋدجەت­تەرىن قىسقارتاتىنىن مالىمدەدى. گۋيچجوۋ پروۆينتسياسىنىڭ گۋبەرناتورى ءوز اكىمشىلىگىنىڭ شى­عىن­دارىن 15 پايىزعا قىسقار­تۋ­عا ۋادە بەردى. سونداي-اق قحر قارجى مينيسترلىگى مەملەكەت­تىك ورگانداردى شىعىنداردى باقى­لاۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى قار­جىسىن مۇقيات باقىلاۋعا الاتىن نۇسقاۋلىق شىعارعان. مىسا­لى, شەنەۋنىكتەر شەتەلدىك ساپار­لارعا, اۆتوكولىكتەرگە جانە رەسمي قابىلداۋلارعا بايلانىس­تى شىعىنداردى شەكتەۋى ىسكەرلىك كەزدەسۋلەردى ونلاين رەجىمىندە وتكىزۋگە تىرىسۋ جانە جيىندار وتكىزۋگە كوممەرتسيالىق الاڭداردى ەمەس, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى پايدالانۋ كەرەك دەگەن قاعيدا شىعاردى.

گەرمانيادا مەملەكەتتىك قىزمەت ۇلكەن مارتەبە, قىزمەت­شىلەرى مەملەكەت پەن قوعامعا قىزمەت ەتەدى. ولار بەيتاراپ پوزيتسيانى, تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ, قوعامنىڭ دەموكراتيالىق نەگىز­دەرىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەر سوت-قۇقىق­تىق جۇيەدە, پوليتسيادا, مينيستر­لىكتەردە, مەكتەپتەردە جۇمىس ىستەيدى. ءبىر قىزىعى, سوڭعى زەرتتەۋلەرگە سايكەس, بۇل ەلدە مەملەكەتتىك قىزمەت جاستار اراسىندا سۇرانىسقا يە بولا باستاعان. ماسەلەن, ستۋدەنتتەردىڭ 40 پايىزدان استامى مەملەكەتكە جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىنىن ايت­قان. «Ernst&Young» حالىقارالىق كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ ساراپشىلارى مۇنى جاستاردىڭ تۇراقتىلىققا ۇمتىلۋىمەن بايلانىستىرادى. «Ernst&Young» زەرت­تەۋشىلەرى اتاپ وتكەندەي, نەمىس جاستارى بولاشاققا دەگەن سەنىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتپەن بايلا­نىستىرادى. گەرمانيادا مەملەكەت­تىك قىزمەتشىلەردىڭ باستاپقى جالاقىسى – ەكونوميكانىڭ بار­لىق سالاسى بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن تومەن, جىلىنا شامامەن 37,500 ەۋرو. ولاردىڭ جەكە سەكتور قىزمەتكەرلەرىنەن تاعى ءبىر ايىرماشىلىعى شەنەۋنىك­تەر جالاقى (Gehalt) المايدى, ولارعا تولەماقى (Besoldung) تولە­نەدى. بۇل – قىزمەتكەر ءوزىن تولى­عىمەن جۇمىسىنا ارناپ, الاڭ­سىز قىزمەت ەتۋىنە جاسالعان جاعداي. تولەماقىنىڭ مولشەرى ارنايى زاڭمەن رەتتەلەدى جانە قىزمەتكەردىڭ دارەجەسىنە بايلانىستى. ساناتى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, سوعۇرلىم كوپ تولەم الادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشى مارتەبەسىن الۋعا قىزمەتكەر ءۇش جىل سىناق مەرزىمىنەن وتۋگە ءتيىس. بىراق كەيبىر جاعدايلاردا مەملەكەتتىك قىزمەتشى تەڭ قۇقىلى قىزمەتتى ەسەپتەپ, سىناق مەرزىمىن ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارتا الادى. ال ەگەر بەرىلگەن ۋاقىت شەنەۋنىك مارتەبەسىنە يە بولۋعا جەتكىلىكسىز بولسا, سىناق مەرزىمى ۇزارتىلادى.

وسىنداي قاراپايىم قادام­دارمەن شەنەۋنىكتەر مەملەكەتتىك قىزمەتكە دەگەن ادالدىعىن كور­سەتسە كەرەك. جالپى, مەم­لەكەتتىك قىز­مەت­تەگى ادالدىق ادامي رەسۋرس­تار­دى دۇرىس قولدانۋ, ياعني مەم­لەكەت­تىك قىزمەتكە ىرىكتەۋ جانە لاۋازىم­مەن جوعارىلاتۋدى زاڭدا كور­سەتىل­گەن راسىمدەرمەن عانا اشىق وت­كىزۋمەن كورىنەدى دەگەن پىكىر­دى استانا مەملەكەتتىك قىز­مەت حابى باسقارۋشى كوميتەت تور­اعا­سى ءاليحان بايمەنوۆ العا تارتتى.

– كونكۋرستىق ىرىكتەۋگە سەنىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن جەڭىمپاز ادامدى الدىن الا انىقتاپ قويۋعا تىرى­ساتىن ارەكەتتەرمەن كۇرەسۋ قاجەت. مىسالى, زات نە قىزمەت ساتىپ الۋ كونكۋرسىنىڭ ناتيجەسىنە ىق­پال جاساعان لاۋازىم يەسى قالاي جاۋاپقا تارتىلسا, ودان دا ماڭىز­دى كونكۋرس سول قارجىنىڭ بارلى­عىنا يەلىك جاسايتىن مەملەكەت­تىك قىزمەتكە ىرىكتەۋ كونكۋرسى­نىڭ ناتيجەسىنە زاڭسىز ىقپال جاسا­عان باسشى دا سولاي جازاعا تار­تىلۋى كەرەك. بۇل رەتتە كون­كۋرس­­تىق ىرىكتەۋگە ارالاسۋدى قىل­مىس دەپ تانۋ قاجەت. كونكۋرس ناتي­جەسىن­ە ارالاساتىن باسشىلار قاتاڭ جازا­لانۋعا ءتيىس, – دەدى ءا.بايمەنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ورتا, كورپوراتيۆتىك مادەنيەت جانە كوشباسشىلىق قابىلەت تە ۇلكەن ءرول اتقارادى. بۇل باعىتتا بىر­نەشە فاكتور ماڭىزدى. مەم­لەكەتتىك قىزمەتكە كەلگەندە نە نارسەگە ءۇمىت ارتادى؟ بىرىنشىدەن, تۇراقتى جۇمىس ورنى. ەكىنشىدەن, اشىق كونكۋرس ارقىلى كىرىپ, ساتىلاپ جوعارىلاۋ. ۇشىنشىدەن, ءوزىنىڭ ءبىلىمى, بىلىگى, كۇش-قۋاتىن مەملەكەتىنىڭ دامۋىنا, ەلدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمساۋ مۇمكىندىگى. ەگەر وسى مۇمكىندىك­تەر شەكتەلسە, وندا مەملەكەت­تىك قىزمەتشى ەكى ۇداي سەزىمدە بولادى, كوڭىلى قالادى. كەرىسىنشە, قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى قاجەتكە جاراپ, ونى باسشىلار ەسكەرەتىن بولسا, وندا ولاردىڭ ىشكى قاناعاتتانۋ سەزىمى ارتىپ, ادالدىعى دا جوعارى بولادى.

سونداي-اق مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەردى پەندەلىكتەن ساقتان­دىرۋ جۇيەسى – ماڭىزدى نارسەنىڭ ءبىرى. بۇل ىستە ءا.بايمەنوۆ بىرقاتار ۇسىنىسىن ايتتى: اقپارات, قارجى اينالىمدارىنىڭ جاريالىعى, سالىق, ينۆەستيتسيا, ورتالىق يگىلىكتەردى (جەر تەلىمدەرى, پاتەر, ت.ب.) بولۋدە بلوكچەين پايدالانۋ, «مۇد­دەلەر قاقتىعىسى تۋرالى», «جەم­قورلىقتى اشكەرەلەۋشىلەردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ, شە­شىم قابىلداۋ راسىمدەرىن قاراپا­يىمداتۋ, ءار دەڭگەيدە وكىلەتتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك جانە رەسۋرستار بالانسىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.

قازىر الەمدە ۇكىمەتتەر مەم­لەكەتتىك قىزمەتتى تارتىمدى قىلۋعا نازار اۋدارىپ جاتىر. سەبەبى مەملەكەتتىك قىزمەت جۇمىس ورنى رەتىندە تارتىمدى بولسا, وعان جاقسى ماماندار كەلەتىنى ءسوزسىز. ال وعان بىرىنشىدەن, كونكۋرستىق ىرىكتەۋدىڭ جاريالىلىعىن جانە ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, لاۋازىممەن ساتىلاپ جوعارىلاعاندا ادىل­دىك­تى قام­تاماسىز ەتىپ, ىنتا­لان­دىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ماڭىز­دى. سونى­مەن قاتار ىشكى كورپورا­تيۆ­تىك مادەنيەتكە ءمان بەرىپ, اسىرەسە باسشىلاردىڭ جەكە ۇلگىسىنىڭ ماڭىزىن ەسكەرۋ قاجەت. ودان سوڭ مەملەكەتتىك كاسىبي قىزمەتشىلەردىڭ ۇزاقمەرزىمدى ۇلت مۇددەسىن قورعايتىنىن جانە ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋدا ارنايى جوعارى لاۋازىمدار توبىنىڭ (كەزىندە قازاقستاندا ا كورپۋسى دەپ اتالعان) ماڭىزىن ەسكەرۋ كەرەك. بۇل توپقا ىرىكتەۋدى ارنايى جولمەن جاريا جۇزەگە اسىرىپ, سول لاۋازىمعا تاعايىندالعاندارعا 4-5 جىل كەلىسىمشارتپەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋگە جاعداي جاساعان ءجون. سونداي-اق جاڭا بۋىننىڭ جۇمىسقا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقانىن ەسكەرىپ, ادامنىڭ حاقى, جەكە ۋاقىتى مەن جۇمىس اراسىنداعى تەپە-تەڭ­دىكتى, بالانستى ساقتاۋ قاجەت. تۇپ­تەپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك ورگان­داعى ءار باسشى قىزمەتشىنىڭ ۋاقى­تىن, ەڭبەگىن, ابىرويىن قۇر­مەتتەيتىن بولسا, مەملەكەتتىك قىزمەت تە ءتيىمدى بولادى. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ نەگىزىندە ادال ازامات قاعيداسى جاتىر.