اقپاراتقا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى
سەنات وتىرىسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرى, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعالارى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
2024 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ تۋرالى زاڭ ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى تومەندەگەن جاعدايدا وڭىرلىك ءوسۋ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ, سونداي-اق وسى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شۇعىل شىعىستارىن قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كورسەتكىشتەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى دايىندالدى.
«بۇل قۇجات قازىرگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىن جانە قازىرگى سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەندى. اتالعان زاڭدى ماقۇلداۋ مەملەكەتتىڭ ازاماتتار الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداۋدى, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدى جانە نەگىزگى ستراتەگيالىق باستامالاردى ودان ءارى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا ءبارىمىز بىرلەسىپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايقىنداپ بەرگەن مىندەتتەردى ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى ىسكە اسىرامىز دەپ سەنەمىن», دەدى سەنات توراعاسى.
زاڭ نورمالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ تومەندەۋىنە, ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىككە, ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەردى. اسىرەسە ولار ۇلتتىق قور قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا توقتالدى. سەناتورلار سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ, شارۋا قوجالىقتارى مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قولداۋ ماسەلەلەرىن دە قارادى.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ, قوعامدىق قاتىسۋ, مەملەكەتتىك ناگرادالار جانە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قارالدى. بۇل زاڭ ازاماتتاردىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىنداعى قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا ارنالعان.
ناقتى ايتقاندا, زاڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا وسى ماسەلەگە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ قۇزىرەتىن بەرۋدى كوزدەيدى. بۇل ۋاكىلەتتى ورگان باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردى قاداعالايدى. سونداي-اق «اقپاراتتى پرواكتيۆتى تاراتۋ» جانە «قوعامدىق ماڭىزى بار اقپارات» دەگەن جاڭا ۇعىمداردى ەنگىزۋ, قوعامدىق ماڭىزى بار اقپاراتقا قول جەتكىزۋدى شەكتەۋگە تىيىم سالۋ ۇسىنىلىپ وتىر. زاڭداعى تاعى ءبىر جاڭالىق – «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭعا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرۋ قاعيداتىن جانە اتالعان ساناتتاعى ادامداردىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان جەكە باپ ەنگىزۋ كوزدەلگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارى تۋرالى» زاڭعا مەملەكەتتىك ناگرادالاردى الۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرۋعا جانە جەتىلدىرۋگە ارنالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. ودان بولەك, ء«تىل تۋرالى» زاڭعا كورنەكى اقپاراتتى ورنالاستىرعانعا دەيىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن كەلىسۋ بويىنشا نورما ەنگىزۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلدى.
«قارالعان زاڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن. وسىلايشا, زاڭ ارقىلى اقپاراتقا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارى, مىندەتتەرى مەن قاعيداتتارى ناقتىلاندى. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل نورمالار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازاماتتارعا اقپاراتتى ۋاقتىلى بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى», دەدى م.اشىمباەۆ.
سەناتورلار زاڭنىڭ جاڭا نورمالارىن كونتسەپتۋالدى تۇرعىدان قولداي وتىرىپ, ونىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىنە بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزدى. ولار – جوسپاردان تىس تەكسەرۋدى تاعايىنداۋ نەگىزدەرىنە جانە تەكسەرۋشى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگىلەۋگە قاتىستى ماسەلەلەر. بۇل زاڭ نورمالارىن قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. جاڭا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن زاڭ ماجىلىسكە جىبەرىلدى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى.
ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتادى
ولگا بۋلاۆكينا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەكولوگيالىق جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ۇكىمەتتى جەدەل شارالار قابىلداۋعا شاقىردى. وسىعان بايلانىستى سەناتور ونەركاسىپتىك جانە وندىرىستىك نىسانداردىڭ يەلەرىنە قاتىستى اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن اۆتوماتتى باقىلاۋ ستانسالارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تالاپتاردى كۇشەيتۋدى, سونداي-اق لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋىنا كەدەرگى كەلتىرگەنى ءۇشىن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭداتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر وبلىستاعى 400 مىڭنان اسا تۇرعىننىڭ دەنساۋلىعىنا لاستانعان اۋا قاۋىپ ءتوندىرىپ جاتىر.
– وسى جىلدىڭ 27-29 قاراشاسىندا «قازگيدرومەتتىڭ» وسكەمەن قالاسىنداعى اۋانىڭ جاي-كۇيى بويىنشا كۇندەلىكتى بيۋللەتەنىندە ءۇش زياندى جانە قاۋىپتى زات بويىنشا شەكتى رۇقسات ەتىلگەن كونتسەنتراتسياسىنىڭ اسىپ كەتكەنى تىركەلگەن. حلورسۋتەگىنىڭ ءبىر رەتتىك شەكتى رۇقسات ەتىلگەن كونتسەنتراتسياسى 9 ەسە جوعارى ەكەنى انىقتالدى. جەرگىلىكتى بيلىك 53 مىڭ وقۋشىنى قاشىقتان وقىتۋعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 2024 جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شقو-دا وكپە قاتەرلى ىسىگىنىڭ 29 جاڭا جاعدايى تىركەلدى, بۇل 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 12%-عا كوپ. تەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى – ەڭ كوپ كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ قاتارىندا. بۇل اۋرۋلار, اسىرەسە, وسكەمەن, ريددەر, گلۋبوكوە, شەمونايحا اۋداندارى مەن التاي وڭىرىندەگى ونەركاسىپتى ايماقتاردا ءجيى تىركەلەدى. مۇنداي جاعداي شىعىس قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىن ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ناشارلاعانىن كورسەتپەي مە؟ – دەدى و.بۋلاۆكينا.
سەناتور ءساۋىر ايىنداعى دەپۋتاتتىق ساۋالدا وڭىردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنى ايتىلعانىن ەسكە سالدى. وسكەمەن قالاسىنىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنىڭ ۇلەسىنە جىلىنا شامامەن 47 مىڭ توننا نەمەسە جالپى شىعارىندىنىڭ 29%-ى تيەسىلى. سونىمەن قاتار اۋانى جوعارى دالدىكتە تالداۋ قۇرالدارى بار جىلجىمالى زەرتحانالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى بۇكىل ونەركاسىپتىك ايماقتا لاستانۋ كوزىن ناقتى انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى كەيبىر كاسىپورىندار پايدالانىپ, ەكولوگتاردىڭ شاعىمدارىن سوتتا جوققا شىعارىپ وتىر.
شيكىزات ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىك باسىم
قازىر ۇكىمەتتە ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋىنا قاتىستى بىرىڭعاي ستراتەگيالىق كوزقاراس ازىرگە قالىپتاسقان جوق, شيكىزات رەسۋرسىنىڭ ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىك ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە, وڭىرلەردىڭ دامۋى بىركەلكى ەمەس. سەناتور بەكبول ورىنباساروۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى جانە وزگە دە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر تۋرالى ايتتى.
– كەيىنگى ون جىلدا قازاقستان ەكونوميكاسىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولدى. ءابسوليۋتتى ماندەگى ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە قاراماستان, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو تومەندەۋى جانە ەڭبەك ونىمدىلىگى, سونداي-اق شيكىزات رەسۋرسىنىڭ ەكسپورتىنا تاۋەلدى بولۋدىڭ ارتۋى سياقتى جاعىمسىز تەندەنتسيا بايقالىپ وتىر. ماڭعىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىنداعى ەكسپورت دوللارمەن ەسەپتەگەندە تيىسىنشە 2,2 جانە 8 ەسەگە قىسقاردى. شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتىڭ جالعاسۋى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەدى, – دەدى دەپۋتات.
سەناتور ۇزاقمەرزىمدى كەڭىستىكتەگى دامۋ ستراتەگياسىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بۇل قۇجات وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋماقتاردىڭ تەپە-تەڭ تۇردە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. ول سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ تاسىلدەرىن جاڭعىرتۋ, ۇدەرىستە تسيفرلىق تەحنولوگيانى كەڭىنەن پايدالانۋ جانە ورتالىق پەن وڭىرلەر اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.
– ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ قاجەت. بۇل قۇجات وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, جۇيەلى جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن بولۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق ماقساتتاردى ءتيىمدى جانە ۇيلەسىمدى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىم كۇندەلىكتى پايدالاناتىن تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋ كەرەك. سونداي-اق اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋدى زەرتتەۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرىلۋعا ءتيىس. بۇل شارالار قازاقستانعا قازىرگى سىن قاتەرلەردى ەڭسەرۋگە جانە ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ورنىقتى ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ب.ورىنباساروۆ.
دەپۋتات ۇسىنعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋگە, وڭىرلەر اراسىنداعى دامۋ تەڭسىزدىگىن جويۋعا جانە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى وسۋىنە نەگىز قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جۇمىسشى ماماندار تاپشى
ال تالعات ءجۇنىسوۆ تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قادام كادر تاپشىلىعىن جويۋ جانە وتاندىق مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا قاجەت. بۇل سالادا جالاقى 600 مىڭعا دەيىن جەتەدى, بىراق جۇمىس ىستەۋگە ىنتالى ادامدار از.
– توكار, فرەزەرشى, سلەسار جانە باسقا دا ماماندىقتار بويىنشا كاسىبي بىلىكتى جۇمىسشىلار تاپشى. جالاقى 600 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتكەنىمەن, جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ادامداردىڭ سانى بوس ورىنداردان الدەقايدا از. كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم العان ماماندارعا سۇرانىس جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەرگە قاراعاندا 70%-عا كوپ. ورتا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى قازىرگى تالاپقا سايكەس كەلمەۋ ماسەلەسى انىق بايقالىپ وتىر, – دەپ اتاپ ءوتتى ت.ءجۇنىسوۆ.
سەناتور امانگەلدى نۇعمانوۆ قارجى مينيسترلىگىنىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن سىنعا الدى. ەلىمىزدىڭ بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس, ءاربىر دەڭگەيدەگى بيۋدجەت دەربەس بولۋى كەرەك. الايدا سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ءىس جۇزىندە بۇل قاعيدا ءجيى بۇزىلادى. ول ورتالىق ورگانداردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن جەرگىلىكتى مەكەمەلەرگە عيماراتتار سالىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىپ, قىزمەتتىك كولىك ساتىپ الاتىنىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار نىسانداردى تاپسىرۋ ۇدەرىستەرىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە بيۋدجەت ءتارتىبىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا نىسانداردى ءجيى بەرۋ جاعدايىندا مىندەتتى اۋديت جۇرگىزىپ, مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ كەرەك.
جاننا اسانوۆا ەلدەگى قانت ديابەتىنە شالدىققان ناۋقاستاردىڭ تەڭ جارتىسى انىقتالماعان كۇيدە قالىپ وتىرعانى مالىمدەدى.
– بۇگىندە ەلىمىزدە بۇل دەرتپەن اۋىراتىن 500 مىڭنان اسا ناۋقاس تىركەلگەن جانە ونىڭ دەڭگەيى ءوسىپ بارادى. ناۋقاستاردىڭ 50%-عا جۋىعى انىقتالماعان كۇيدە قالىپ, ۇلتتىق تىركەلىمگە ەنبەگەن. اۋرۋدى باقىلاۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى – گليكوزيلدەنگەن گەموگلوبين دەڭگەيىن مونيتورينگتەۋ تەك ديسپانسەرلىك ناۋقاستاردىڭ 22%-ىن عانا قامتيدى. بۇل اۋرۋدى ءتيىمدى باقىلاۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. شىعىنداردىڭ 70%-دان استامى رەتينوپاتيا مەن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى سياقتى اسقىنۋلاردى ەمدەۋگە جۇمسالادى. بۇل پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن كورسەتەدى, – دەدى دەپۋتات.
دەپۋتات قانت ديابەتىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۇلتتىق باعدارلاما مەن ءتيىستى عىلىمي ورتالىق قۇرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.
