وتاندىق ءونىمنىڭ ورنىن ويسىراتپايىق!

«جوق قىزمەت» قايدان شىققان؟

وتاندىق وندىرۋشىلەر تەك ساۋدا جەلىلەرىندە عانا كەزدەسەتىن قىزمەت ءتۇرىن «جوق قىزمەت» دەپ اتايدى. ويت­كەنى مۇنداي قىزمەت باسقا ساۋ­دا فورماتتارىندا, ماسەلەن, ءۇي جانىن­داعى شاعىن دۇكەندە, بازاردا, جانارماي بەكەتىندە, كافە مەن قوناقۇيدە كەزدەسپەيدى. نەلىكتەن ولار «جوق قىزمەت» دەپ اتالادى؟ سەبەبى ساۋدا جەلىلەرى بۇل قىزمەتتى كورسەتپەسە دە, وندىرۋشىدەن اقشا الادى. «جوق قىزمەتتىڭ» اۋىرتپا­لىعى, ياعني كوپشىلىكتىڭ سىنىنا ۇشىرا­عان رەتروبونۋستار, تاۋارلاردى سورەگە ورنالاستىرۋ, جارناما كورسەتۋ, اكتسيا وتكىزۋ, ساۋدا جەلىسىنە كىرۋگە تولەنەتىن بونۋس جانە باسقا دا قىزمەت ءوندىرۋشىنىڭ موينىنا جۇكتەلەدى. سونىمەن قاتار مونو­­پولياعا قارسى ورگان ساۋدا جەلى­لەر­ىنىڭ جىلىنا ءۇش رەت – توقسان, جارتى جىل جانە جىل قورىتىندىسىندا قان­داي دا ءبىر اقپاراتتىق قىزمەت­كە وندىرۋ­شىلەردەن سىياقى الاتى­­نىن انىقتا­دى. ازىق-ت ۇلىك سەكتورىن­داعى سالالىق قاۋىم­داستىقتار بۇل جاعدايدى بۇرىن­نان ايتىپ, دابىل قاعىپ كەلەدى. بىراق مونو­پوليست ساۋدا جەلىلەرىنىڭ وتاندىق وندىرۋ­شىلەر ءۇشىن وسىنداي قيىن جانە تاۋەل­دى شارتتار جاساعانىن ەشكىم كۇتكەن جوق ەدى.

بقدا جاريالاعان تالداۋ ناتيجەلەرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ەلدەگى باسىم ساۋدا فور­ماسى رەتىندە ءوز جاعدايىن پايدالا­نىپ, وندىرۋشىلەرگە ءونىمىن ساتۋ ءۇشىن ءتيىم­سىز شارتتاردى قالاي ماجبۇرلەيتىنىن كورسەت­تى. اگەنتتىك ەسەبىنە سايكەس, وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ريتەيلى كەز كەلگەن زاڭبۇزۋشىلىققا جانە تەرىس پايدالانۋعا ەركىن قول جەتكىزىپ وتىر. ال ساۋدا جەلىلەرىنىڭ مۇددەسى وتان­دىق ءوندىرۋشى مەن تۇتىنۋشىنىڭ قۇقى­عىنان عانا ەمەس, ءتىپتى ۇلتتىق ەكونومي­كانىڭ مۇددەسىنەن دە جوعارى قويىلادى.

ەسەپ ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىنىڭ 125-تەن ­استام ءىرى ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرىندە 2021–2022 جىلدار كەزەڭىندەگى ازىق-ت ۇلىك ريتەيلىنىڭ جۇمىسىن قامتىدى. وندا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ريتەيل نارىعىندا ساۋدا جەلىلەرى مەن ءونىم جەتكىزۋشىلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا پروبلەمالار بار ەكەنى كور­سەتىلگەن. بۇل ماسەلە ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءوندىرۋشى مەن جەتكىزۋشىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيتىن شارتتاردى تاڭۋىمەن بايلانىستى.

ءىرى ساۋدا جەلىلەرى «جوق قىزمەت» ارقىلى شا­مامەن 70% كىرىس, ال ساۋدا ۇستە­مە­سى­نەن تەك 30%-دان استامىن تاباتىنى انىق­تالدى. نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ ايتۋىن­شا, بۇل جەردە ەكونوميكا تۋرا­لى ەمەس, وندىرۋشىدەن قاراجاتتى ماجبۇرلەپ الۋعا باعىتتالعان استىرتىن ۇستەمدىك تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. جىلدار بويى جال­عاسىپ كەلە جاتقان ادىلەتسىز الىمنىڭ نا­تيجەسىندە وتاندىق ءونىم ءوندىرىسى قىسقارىپ كەتتى, ويتكەنى ءوندىرۋشى ءوز ءونىمىن ءادىل باعامەن ساتا المايتىن جاعدايعا جەتتى. 

«جوق قىزمەتكە» ارتىق شىعىندالعان سوڭ ءوندىرۋشى ءونىمىن قىمباتتاتۋعا ءماجبۇر بولادى دا, يمپورتپەن سالىستىرعاندا باسەكەگە قابىلەتىن تومەندەتەدى. تۇپتەپ كەلگەندە ءبىز وتاندىق ءونىمدى تورگە وزدىرۋدىڭ ورنىنا, ونىڭ جولىن قولدان قيىنداتىپ, بوگەپ تۇرعان بولامىز.

كورشى ەلدەر ءوندىرۋشىسىن قالاي قولدايدى؟

ءبىزدىڭ ەلگە قاراعاندا رەسەي ءوز فەرمەرلەرىن قولداۋعا 5 ەسە كوپ قاراجات بولەتىنىن, ال سالالىق وداقتاردىڭ مالىمەتى بويىنشا بەلارۋستە بۇل كورسەتكىش ءتىپتى 8-9 ەسە كوپ ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇعان قوسا, بەلارۋس مەملەكەتتىك دەڭگەيدە وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ساۋدا سورەلەرىندە 70-80% ورىندى الۋى ءتيىس دەگەن تالاپتى بەكىتكەن. رەسەيدە ساۋدا جەلىلەرى ءوز تابىسىن رەتروبونۋستار نەمەسە باسقا دا ويدان شىعارىلعان «قىزمەت» ارقىلى ەمەس, ادەتتەگىدەي, ساۋدا ۇستەمەلەرى ەسەبىنەن تابادى.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

وتاندىق سالالىق وداقتاردىڭ ايتۋىنشا, ساۋدا جەلىلەرى بيزنەستىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق قاعيدالارىن ءجيى بۇزادى. ريتەيل ءوز تابىسىن تاۋاردى ساتۋدان الىنعان ساۋدا ۇستەمەسى ارقىلى تابۋى ءتيىس. ول الەمدىك تاجىريبەدە وسىلاي جاسالادى. الايدا, وتاندىق مونوپوليسكە ساۋدا جەلىلەرى ءۇشىن ساۋدا ۇستەمەسى ارقىلى تابىس تابۋ جەتكىلىكسىز سياقتى. ولارعا زاڭ جۇرمەيتىندىكتەن, ارانى شامادان تىس اشىلىپ كەتكەن. ەندى ولار ءوندىرۋشىنى نە بولسا, سوعان تولەۋگە ماجبۇرلەپ, قيناي باستادى. ال تولەۋدەن باس تارتقان نەمەسە تولەۋگە شاماسى كەلمەيتىن وندىرۋشىگە «تالاپ ۇناماسا, ءبىزدىڭ ساۋدا جەلىمىزدەن كەتەسىڭ» دەپ دوق كورسەتەدى.

اگەنتتىك مالىمەتى بويىنشا, ەلدەگى ەڭ ءىرى Magnum ساۋدا جەلىسى 34 ءتۇرلى قىزمەت كورسەتەدى. ودان كەيىنگى ورىندا Metro – 16, SMALL – 11 قىزمەت كورسەتەدى. ناتيجەسىندە, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارى ارالىعىنداعى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قوسىمشا قىزمەت كورسەتۋ تابىسىنىڭ ۇلەسى Magnum جەلىسىندە 62%-دى قۇراعان, ال تاۋارلاردى بولشەك ساتۋدان تۇسكەن تابىس – 38%. ەڭ جاقىن باسەكەلەستەرىنىڭ بۇل كورسەتكىشى – سايكەسىنشە 65% جانە 35%.

«ناتيجەسىندە جەتكىزۋشى تاۋار قۇنىنا ونىڭ العا جىلجۋىن قامتاماسىز ەتۋگە با­عىتتالعان قىزمەتتىڭ پايىزدىق سىي­اقىسىن قوسۋعا ءماجبۇر. بۇل ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ باعاسىنا اسەر ەتەدى. سونى­مەن­ قاتار, ساۋدا جەلىلەرى الەۋمەتتىك ما­ڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ء(امات) ارنالعان ساۋدا ۇستەمەسىنىڭ زاڭمەن بەل­گىلەنگەن 15% مولشەرىن اسىرىپ وتىر, بۇل دا تاۋاردىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىنا اسەر ەتەدى»,  دەيدى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى وكىلدەرى.

كەيبىر زاڭ نورماسىن جەتىلدىرۋ كەرەك

وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ساۋدا جەلى­لەرىنىڭ تالابى قاتاڭ بولعانىنا قارا­ماس­تان, ولار تەك الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ء(امات) قا­تىس­تى ساۋدا ۇستەمەسىنىڭ مولشەرىن بۇ­زىپ­ قانا قويماي, ساتىلعان تاۋار ءۇشىن تولەمدەرىن دە كەشىكتىرەدى. بۇل رەتتە, ەلىمىزدە تاۋارعا ۋاقىتىلى تولەمەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك نورمالارى جوق. ال الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي كىدىرىستەرگە اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.

«قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ» ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەتكىزىلگەن جانە ساتىلعان ءونىم ءۇشىن تولەم ءبىر-ەكى اي, كەيدە ءتىپتى بىرنەشە ايعا كەشىكتىرىلۋى مۇمكىن. ەڭ سوراقىسى, ءبىر ساۋ­دا جەلىسى جەتكىزۋشىگە ساتىلعان تاۋارعا تولەمدى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى جاساماي, شامامەن ءبىر ميلليارد تەڭگە قارىز بولعان.

«ساۋدا جەلىلەرىنىڭ بىزگە مۇلدەم قو­لايسىز تالاپتار قوياتىنى تۋرالى ماسەلەنى كوپتەن بەرى كوتەرىپ كەلەمىز. سوندىقتان بقدا-نىڭ تالداۋ ەسەبىنىڭ جاريالانۋىن قولدايمىز. ەسەپتە ساۋدا جەلىلەرى قالىپتى ەكونوميكالىق مودەلگە قايشى, ساۋدا ۇستەمەسى ارقىلى ەمەس, وتاندىق وندىرۋشىگە قاجەتسىز قىزمەتتى تاڭۋ ارقىلى پايدا تاباتىنى اشىق جازىلعان. بۇل جاعدايدى تەز ارادا وزگەرتۋ كەرەك. ويتكەنى ماسەلە وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ بولاشاعى مەن ونىڭ يمپورتقا تولىق جول بەرۋ-بەرمەيتىنىنە بايلانىستى», دەيدى ۆ.كوجەۆنيكوۆ.

ال «قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعى­نىڭ» پرەزيدەنتى رۋسلان ءشارىپوۆتىڭ پىكىرىن­شە, بۇل ماسەلە تەك ازىق-ت ۇلىك وندىرى­سى­نە عانا ەمەس, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. اي­تۋىنشا, ساتۋشى مەن ءوندىرۋشى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەشقاشان «جابايى» نا­رىقتىڭ نەمەسە ساۋدا جەلىسىنىڭ ءوز كۇشىنە سەنىپ, ۇستەمدىك ەتىپ وتىرعان ەرەجەسىمەن رەتتەلمەۋگە ءتيىس.

«بقدا تالداۋ ەسەبىندەگى دەرەكتەر جاعامىزدى ۇستاتتى. ساۋدا جەلىلەرى ءبىزدى قىسپاققا العانى تۋرالى بۇرىننان ايتىپ ءجۇر ەدىك. بىراق اگەنتتىك انىقتاعان دەرەكتەر ماسەلەنىڭ قانشالىقتى تەرەڭ ەكەنىن كور­سەتتى. ەسەپتە بۇل نارىقتى قاتاڭ رەتتەۋ كەرەك ەكەنى جانە ساۋدا جەلىلەرىنىڭ وتاندىق وندىرۋشىگە زاڭسىز تالاپ قويىپ, ارتىق تولەم جاساۋدى ماجبۇرلەۋگە قۇقى­عى جوق ەكەنى انىق جازىلعان. ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ قىسىمىمەن تولىق تۇنشىققان. قازىر جاۋاپتى زاڭنامالىق شەشىم قابىلداپ, ساۋدا ورنىنىڭ تەرىس ارەكەتىنە توسقاۋىل قويىپ, وتاندىق وندىرۋشىگە ءوز ەلىندە باسىمدىق جاساۋ ماڭىزدى», دەدى ر.ءشارىپوۆ.

نارىقتى ىلگەرىلەتسە يگى

قازىر وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر, ساۋ­دا جەلىلەرىمەن قارىم-قاتىناستى رەتتەۋگە باعىتتالعان «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا سەنىم ارتىپ وتىر.

«ەلىمىزدە قالىپتى نارىقتىق ەكونوميكا جۇمىس ىستەۋى كەرەك جانە ول ادال جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ساۋدا قىزمەتىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى تەڭ قۇقىلى بولىپ, زاڭداردى ساقتاۋى قاجەت. ەگەر قازىرگى زاڭدار بۇل ۇدەرىستەردى تولىق رەتتەمەيتىن بولسا, وندا ولاردى جەتىلدىرەتىن ۋاقىت كەلدى. سوندىقتان زاڭنامانى وزگەرتۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس وتە وزەكتى. اتالعان زاڭ جوباسى ارقىلى ەلدەگى وسىنداي نارىققا قايشى ارەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋعا دايىنبىز», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ.

بقدا ەسەبىندە اگەنتتىك ءوز قۇزىرەتى شەڭ­بەرىندە ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە باسەكەلەس­تىكتى قورعاۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋ بەل­گى­لەرى بويىنشا 4 حابارلاما جولداعانى ايتىلعان. سونداي-اق الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا 15%-دىق ساۋ­دا ۇستەمەسىن ساقتاماۋ جانە الەۋ­مەت­تىك ونىمدەرگە 5%-دان جوعارى ساۋدا سىياقى­سىن قوسۋ بويىنشا 27 فاكتىنى تىركەپ, بۇل دەرەكتەردى ساۋدا جانە يندۋستريا مي­نيسترلىگىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگانىنا جىبەرگەن.

اگەنتتىك ۇسىنعان ساراپتامالىق شولۋ بۇل ماسەلەنى شۇعىل ءارى قاتاڭ تۇردە شەشۋ قا­جەت ەكە­نىن ايقىن كورسەتەدى. قازىرگى­دەي كۇر­دەلى ەكونوميكالىق جاعدايدا مەملەكەت ساۋ­دا جە­لىلەرى­نىڭ وتان­دىق ءوندىرۋشىنى «قىسپاق­قا الۋى­­نا» كوز جۇما قاراماي, بۇل ماسەلە­نى­ قۇ­قىق­­­­تىق تۇر­­عىدا شەشەدى دەگەن سەنىم بار.