مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە بۇرالقى يتتەر ماسەلەسىن شەشۋدى ۇكىمەتكە شەگەلەپ تاپسىرعان ەدى.
«ارينە, بۇل پرەزيدەنتتىك دەڭگەيدەگى ماسەلە بولماۋى مۇمكىن, بىراق مەن بۇل تۋرالى ايتا كەتۋىم كەرەك. ماعان بارلىق وبلىستان قاڭعىباس يتتەر تۋرالى ارىز-شاعىمدار كەلىپ تۇسەدى. وندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەشقايسىسى ءتيىستى زاڭدى العا تارتىپ, ولارمەن اينالىسپايتىنىن ايتادى. بىراق ءبىز بۇلاي كەتە بەرسەك, جاعدايدى باقىلاۋدان شىعارىپ الۋىمىز مۇمكىن. ارا-تۇرا قاڭعىباس يتتەردىڭ ادامدار مەن بالالارعا شابۋىل جاساعانى تۋرالى اقپارات تاراپ جاتادى. ءيا, ءبىز جانۋارلارعا جاناشىرلىقپەن قاراۋىمىز كەرەك, بىراق ولاردىڭ ادامداردى, اسىرەسە بالالاردى قابۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار قاڭعىباس يتتەردىڭ شابۋىلىنان زارداپ شەككەندەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى مەكەمەلەرگە شارا قولدانۋدى تاپسىرعان ەدى.
ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ باسماسىمەن «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, بۇگىندە اتالعان قۇجات جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارىندا تالقىلانىپ جاتىر. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ باستاما كوتەرۋىمەن ازىرلەنگەن زاڭ جوباسىنىڭ كەم-كەتىگىن تۇزەپ, وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ەدىل جاڭبىرشين جەتەكشىلىك ەتىپ وتىر. سونداي-اق سامات مۇساباەۆ پەن نارتاي سارسەنعاليەۆ تا زاڭ جوباسىنىڭ اۆتورلارى رەتىندە احۋالدى بارىنشا زەردەلەپ جاتىر.
– بىلتىر ۇكىمەتتە وتكەن ۇلكەن جيىندا مەملەكەت باسشىسى قاڭعىباس يتتەر ماسەلەسى توڭىرەگىندە دەرەۋ شارا قابىلداۋدى تاپسىرعان. سەبەبى ولاردىڭ شابۋىلىنان زارداپ شەككەندەردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. جىل باسىنان 1 قاراشاعا دەيىنگى اقپارات بويىنشا ەلىمىزدە قاڭعىباس يتتەردىڭ ادامعا شابۋىل جاساۋىنىڭ 15 560 فاكتىسى تىركەلگەن. ال قوجايىنىنىڭ قولىنداعى يتتەردىڭ قاۋىپ الۋىنىڭ دا 10 750 دەرەگى تىركەلگەن. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ارەكەتسىزدىگىن دە ايتىپ وتۋگە بولادى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ءبىز جانۋارلارعا قامقورلىق جاساعانىمىز دۇرىس, بىراق ولاردىڭ قوعامعا توندىرگەن قاۋپىنە, بالالارعا شابۋىلىنا جول بەرمەۋدى زاڭ اياسىندا رەتتەۋىمىز كەرەك, – دەيدى ە.جاڭبىرشين.
بۇل رەتتە ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋدىڭ دا پىكىرىنە قۇلاق اسىپ كورسەك. ول وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا ءبىر توپ دەپۋتات ءماجىلىس قابىلداعان «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە باستاماشى بولعانىن, زاڭ جوباسى ءاۋ باستان-اق قوعامنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعانىن ايتتى.
– قازاقستاندا حالىقتىڭ 40%-دان استامى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. وندا اتالعان زاڭنىڭ قولدانىستاعى نورمالارى ءىس جۇزىندە ورىندالىپ جاتقان جوق. سوندىقتان تالقىلاۋلارعا قاتىسۋشىلاردى ەلىمىزدەگى بۇرالقى يتتەردىڭ نەمەسە قاراۋسىز قالعان جانۋارلاردىڭ سانىن رەتتەۋ, ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, سونداي-اق جانۋارلار يەلەرىنىڭ «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىن ورىنداۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرىن مۇقيات سارالاۋعا شاقىرامىن, – دەدى ا.راۋ.
زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى اننا حامچۋكوۆا قاڭعىباس جانۋارلاردىڭ سانىن رەتتەۋدىڭ گۋمانيستىك ءتاسىلى رەتىندە جانۋارلاردى قورعاۋ ۇيىمدارى «اۋلاۋ-ستەريليزاتسيا-ۆاكتسيناتسيا-بوساتۋ» (اسۆب) جۇيەسىن ەنگىزۋدى جاقتايتىنىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن بۇل ءتاسىلدى ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەسەڭ, ءبىر ۇشى داۋلى ماسەلەلەرگە بارىپ تىرەلەتىنىن ءارى اجەپتاۋىر تاۋەكەلدەردى كورسەتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– قىسقا مەرزىمدە قاڭعىباس جانۋارلاردىڭ پوپۋلياتسياسىن 100% ستەريليزاتسيامەن قامتۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, ءىرى ەلدى مەكەندەردە اسۆب ءادىسى پوپۋلياتسيانى بىرتىندەپ ازايتا المايدى. ويتكەنى كوبەيۋگە قابىلەتتى ستەريليزاتسيالانباعاندار ولاردىڭ قاتارىن ۇنەمى تولىقتىرىپ وتىرادى, – دەيدى ا.حامچۋكوۆا.
دەگەنمەن ۆەتەرينار ماماندار قۇتىرۋ جانە باسقا دا زوونوزدىق اۋرۋلاردى قاڭعىباس جانۋارلاردان, ءتىپتى «اۋلاۋ-ستەريليزاتسيا-ۆاكتسيناتسيا-بوساتۋ» ۇدەرىسىنەن وتكەندەرىنەن دە جۇقتىرۋ قاۋپى بار ەكەنى ايتىپ ءجۇر. ويتكەنى بۇل جۇيەدە ۆاكتسينا تەك ءبىر رەت قولدانىلادى جانە ونىڭ اسەرى ءبىر جىلدان اسپايدى. ال ادىستەمەنىڭ ءوزى ايتارلىقتاي عىلىمي نەگىزى جانە باعدارلامالىق قۇجاتى دا جوق. ەسەسىنە تالاپ ەتەتىن قارجىلىق شىعىنى از ەمەس.
وسى جازدا ەكى قاڭعىباس ءيتتىڭ ورتاسىندا قالعان قاراعاندىلىق لەيلا گويسا دا ءوز وقيعاسىمەن ءبولىستى. وقيعا سول يتتەر جۇرەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نىسانىنىڭ ماڭىندا بولعان. قىزدىڭ دەنەسىندەگى تىرتىق ىزدەرى سول كۇيى قالىپ كەتىپتى. ونىڭ شاعىمى بويىنشا ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرى قۇرىلىس جۇرگىزۋشىمەن عانا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. ال لەيلانىڭ ايتۋىنشا, ول يتتەر كەيىن ونىڭ تۋىستارىنا دا اركەز شابۋىل جاساعان.
جۋىردا ەلوردادا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ءماجىلىس دەپۋتاتى ارمان قالىقوۆ اسۆب جۇيەسى ەنگىزىلگەلى ناتيجە كۇتكەندەگىدەي ەمەس, كەرىسىنشە بۇرالقى يتتەر سانىنىڭ ارتا تۇسكەنىن, ونىڭ ىشىندە جاقىن «دوسىن» كوشەگە تاستاپ كەتەتىن ازاماتتاردىڭ دا كەسىرىنەن كوبەيگەنىن اشىپ ايتتى. وسى ورايدا ول سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ وكىلدەرىنە ەلدى جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ مادەنيەتىنە تاربيەلەۋگە جانە يتتەردى سەرۋەندەتۋ كەزىندە زاڭ تالاپتارىن بۇزعان ازاماتتارعا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە قاتىستى سۇراقتار قويدى.
ءبىرىنشى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يۋليا وۆەچكينا وسى وقۋ جىلىنان باستاپ مەكتەپتەردە جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ءىسى قامتىلعان «بىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋ» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, سونداي-اق بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا قاۋىپسىزدىك ساباقتارى قولعا الىنعانىن جەتكىزدى.
ءوز كەزەگىندە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى نۇركەن شاربيەۆ سەرۋەندەۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن يت يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ايىپپۇل 10 اەك-ءتى قۇرايدى. وسى جىلدىڭ 9 ايىندا 5 610 ازاماتقا ايىپپۇل سالىنىپتى. بۇل رەتتە ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسياسىنىڭ اعا ينسپەكتورى الىشەر جارماعامبەتوۆ تالاپتاردى بىرنەشە رەت بۇزعانى ءۇشىن مۇنداي ازاماتتاردى جازالاۋدى, سونداي-اق وزگەلەردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرگەن يت-مىسىقتاردىڭ يەلەرىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى ۇسىنىپ وتىر.
قىسقاسى, ەدىل جاڭبىرشين بيىلعى 10 ايدىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى بۇرالقى يتتەردەن نەمەسە قاراۋسىز قالعان جانە يەسى بار جانۋارلاردان زارداپ شەككەندەر سانى 26 310-عا جەتكەنىنىڭ از تسيفر ەمەس ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. وسىلايشا دەپۋتات زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە نەگىز بولعان بىرنەشە سەبەپتى اتاپ بەردى.
– راسىندا, بۇرالقى يتتەر مەن قاراۋسىز قالعان جانۋارلاردى رەتتەۋدە قولدانىستاعى زاڭ ناقتى ناتيجە بەرەر ەمەس. ونىڭ ىشىندە زاڭداعى قاراما-قايشىلىقتار, بۇرالقى يتتەر مەن قاراۋسىز قالعان جانۋارلاردى رەتتەۋدەگى كەمشىلىكتەر, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرا الماۋى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە تۇرتكى بولدى. وعان قوسا قوعامداعى رەزونانستى جاعدايلار, سايلاۋشىلاردىڭ دەپۋتاتتارمەن كەزدەسۋلەرىندە قولدانىستاعى زاڭدى قايتا قاراۋ تۋرالى تالاپتارى, باق بەتتەرىندە جانە الەۋمەتتىك جەلىدەگى قوعامنىڭ وسى ماسەلەنى ءجيى كوتەرۋى دە ۇلكەن سەپ بولىپ وتىر, – دەيدى ە.جاڭبىرشين.
