بايكەن مەشىتىنىڭ كيەسى

قىمباتىن جوعالتقان ادام عانا باردىڭ قادىر-قاسيەتىن باجايلاي الماق. وتكەن جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا الماتىداعى جاندوسوۆ جانە روزىباقيەۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا جاڭا مەشىت اشىلۋىنىڭ سالتاناتتى ءراسىمى بولىپ وتكەن ەدى. ول مەشىت ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىقىلاستى باستاماسىمەن سالىنىپ, اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بايكەن ءاشىموۆتىڭ ارداقتى ەسىمىمەن اتالدى. ءبىزدىڭ وتباسى مۇشەلەرى تۋىس-تۋعاندار, ب.ءاشىموۆتىڭ كوپتەن-كوپ دوس-جولداستارى مەن سەرىكتەرى ءۇشىن بۇل وتە-موتە كۇتپەگەن وقيعا بولدى. تەك ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا ءبىز بولعان جايدىڭ ءمان-ماعىناسى مەن ماڭىزىنا تەرەڭدەپ بويلاي العان سياقتىمىز. جاڭا مەشىتتىڭ تابالدىرىعىندا العاشقى دۇعانى وقىعان باس ءمۇفتي, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى بۇل مەشىتتىڭ حاق دىندەگىلەر ناماز وقيتىن جەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە رۋحاني-ىزگىلىكتى ورتالىق بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. دەمەك, مەملەكەت باسشىسى ءاردايىم ەسكە سالىپ وتىراتىنداي, ول جاستاردىڭ يسلام قۇندىلىقتارىنا ويشا جاناسۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك. «بايكەن» مەشىتى اشىلعاننان كەيىن يسلام تۋرالى, ونىڭ قازاقستان اۋماعىندا تارالۋ تاريحى تۋرالى كوبىرەك بىلۋگە ىنتا-ىقىلاسىم وياندى. مەن كوپ ويلانىپ, تەرەڭ تولعانىپ, ارابتانۋشى جانە يسلامتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن زەردەلەي وقىدىم. كەڭەس زامانىندا مەشىتتەردىڭ قيراتىلىپ نەمەسە مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرىنە بەرىلگەندىگى بەلگىلى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە الماتىدا مەشىت اشۋعا رۇقسات ەتىلىپتى. 1943 جىلى تاشكەنتتە ورنالاسقان ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى قالپىنا كەلتىرىلدى. تەك 1990 جىلى عانا قازاقستان مۇسىلماندارى دەربەس ءدىني باسقارما قۇردى. 1999 جىلى الماتىدا سول كەزدەگى تمد ەلدەرى بويىنشا ەڭ ءىرى بولىپ تابىلاتىن ورتالىق مەشىت اشىلعان ەدى... ءاربىر ادام ەرتە مە, كەش پە, ءومىردىڭ ماڭگىلىك باستاۋلارى جايىندا ويلانادى دەپ تەگىن ايتىلماسا كەرەك. ءومىردىڭ ءمانى, شىنايى ماعىناسى شىنىندا دا ارقايسىمىز ءۇشىن قىمبات. قىمباتىن جوعالتقان ادام عانا باردىڭ قادىرىن بىلەدى. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شايان اۋىلىندا سوناۋ 1840 جىلى بۇحار ساۋلەتشىلەرىنىڭ جوباسى بويىنشا قاسىم يشان سالدىرعان مەشىتتى قايتا قالپىنا كەلتىرگەننەن كەيىن اشىلعانىنا ەل-جۇرتتىڭ قۋانعانىن كورۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەدى. بۇل مەشىت 1928 جىلعا دەيىن يماندىلىققا قىزمەت ەتىپ تۇرعان ەكەن. بۇگىندە قالپىنا كەلتىرىلگەن ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارى, وبلىستىڭ بايدىبەك اۋدانىنداعى مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى ورىندارى دومالاق انا جانە بايدىبەك بي كەسەنەلەرى سياقتى, تۋريستىك مارشرۋتقا قوسىلعان. بۇلارعا جىل سايىن مىڭداعان زياراتشىلار كەلىپ ءتاۋ ەتەدى. «بايكەن» مەشىتى اشىلعان كەزدە دە كوپ ادامداردىڭ كوزدەرىنە جاس العانىنا كۋاگەر بولدىم. ءۇش مىڭ ورىنعا ورايلاستىرىلعان تاماشا عيمارات, ساۋلەتتىك ۇستىنداردىڭ بايسالدى بەكزاتتىعى, مۇنارالاردىڭ التىندى كۇمبەزدەرى, قۇران سۇرەلەرىنىڭ ورنەكتەرى, ىشكى ءسان-سالتاناتى «بايكەن» مەشىتىنىڭ قاسيەت كيەسىن تانىتقانداي. وسىناۋ كۇنى ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ جان-دۇنيەمىز نۇرلانا تۇسكەندەي كۇي كەشتىك. قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق جەرىنىڭ ۇلى قاسيەتتەرى توعىسقان ۇلىتاۋ تورىندە تولعانا وتىرىپ «حابار» اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءدىننىڭ قوعامداعى ءرولى تۋرالى: «قاراپ وتىرساڭ, قازاق ەشقاشان دىنىنەن ايىرىلىپ كورگەن ەمەس. ەشقانداي ۋاقىت ءۇزىلىسى بولماعانداي, دىنىمەن قايتا قاۋىشتى دا, ءارى قاراي جالعاستىرىپ جۇرە بەردى. بۇرىنعىداي قورىقپاي, جاسقانباي, دىنگە باس ءيىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ, مەشىتتەر سالىپ جاتىرمىز», دەپ وتە ورىندى ايتتى. «بايكەن» مەشىتى ەلىمىزدە ەلباسى باستاماسى بويىنشا سالىنعان ءبىرىنشى مەشىت ەمەس. الماتى ىرگەسىندەگى شا­مال­عان اۋىلىندا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ قارجىسىنا 1500 كەلۋشىگە ارنالعان كەرەمەت مەشىت بوي كوتەرگەنى بەلگىلى. 2005 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا استانادا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە دەگەن تەرەڭ قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە كاتار مەملەكەتىنىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلعان «نۇر-استانا» مەشىتى اشىلدى. ال بۇگىنگى تاڭدا پەتروپاۆل حالقى ماقتان ەتەتىن مەشىت قابىرعاسىندا مىناداي جازۋ بار: «بۇل مەشىت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن ساۋد ارابياسىنىڭ مۇراگەر حانزاداسى سۇلتان بەن ابدەل ءازيزدىڭ قارجىسىنا سالىندى». تۇپنۇسقا دەرەكنامالارمەن تىڭعىلىقتى تانىسقاننان كەيىن-اق مەشىتكە اكەم بايكەن ءاشىموۆتىڭ ەسىمى كەزدەيسوق بەرىلمەگەنىن ءتۇسىندىم. ونىڭ ءوز ومىرىندە باسشىلىققا العان ىزگىلىكتى باعدارلار يسلام تاعىلىمدارىمەن كەرەمەتتەي ۇيلەسىپ, ۇندەستىك تاپقان. سۇننەت دەگەنىمىز نە؟ ارابشا ماعىناسى, جول, ۇلگى, ونەگە. سۇننەت حاديستەر تۇرىندە كەلتىرىلگەن. ول ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىك وسيەتتەرىنىڭ قۇراننان كەيىنگى قۇرمەتتەلەتىن ۋاعىزدار جيناعى. مۇحاممەد (عالايھي ءۋاسسالام) پايعامبار حاديستەرىنىڭ كەيبىرىنە جۇگىنىپ كورەيىك. ءدىن تۋرالى بىلاي دەيدى: «بىردە ءبىر ادام مۇحاممەدتەن (ع.س.) «يسلام دەگەنىمىز نە؟» دەپ سۇراپتى. سوندا پايعامبار وعان: «بۇل ءسوزىڭنىڭ تازالىعى جانە كوڭىلدىڭ اردايىمعى رياسىزدىعى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. «ال, ءدىن دەگەنىمىز نە؟» دەپ تاعى سۇراپتى ودان. «ءدىن دەگەنىمىز سابىر جانە ىزگىلىكتى عامال» دەپ جاۋاپ بەرەدى اللانىڭ ەلشىسى». حاديستەردە ىزگىلىك تۋرالى بىلاي ايتىلادى: «ادامدارعا قايىرىمدى بولماعاندارعا اللانىڭ راقىمى تۇسپەيدى». «بالالارىنا مەيىرىمدى بولماعاندار, قارتتاردى قۇرمەتتەمەيتىندەر, جاقسىلىق جاساۋعا پارمەن ەتپەيتىندەر جانە ز ۇلىمدىققا تىيىم سالمايتىندار بىزبەن بىرگە ەمەس». حاديستەردە ۇلتارالىق قاتىناستار جايىندا دا ايتىلادى: «سەندەردىڭ قانداي دا ءبىر حالىققا قاتىستىلىقتارىڭ سەندەردى بالاعاتتاۋعا نەمەسە ءتىل تيگىزۋگە قۇقىق بەرمەيدى. سەندەردىڭ بارلىعىڭ ادامنىڭ بالالارىسىڭدار. حاق دىنگە ءتاۋ ەتىپ اللاعا يمان كەلتىرۋدەن باسقا ەشكىمنىڭ وزگەلەردەن ارتىقشىلىعى جوق». وتانشىلدىق تۋرالى: «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان!». بايكەن ءاشىم ۇلى عادەلەتتى عۇمىر كەشتى. پەتروپاۆلداعى دەپو ستانساسى سلەسارىنىڭ كومەكشىسىنەن رەسپۋب­ليكا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسىنا دەيىنگى قيىن دا ساليقالى جولدان ءوتتى. ول ارقاشان, كۇندەلىكتى ومىردە بولسىن, جۇمىستا بولسىن, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىندا بولسىن, ءوزىنىڭ ار-ۇياتىنىڭ ولشەمىنەن جاڭىلعان ەمەس. وتانىنا ادال قىزمەت ەتتى. سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قايىڭدى ورماندارىنىڭ تۇكپىرىندەگى شاباقباي اۋىلىنداعى بالالىق شاعىندا-اق ونىڭ بويىندا ادالدىق, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ادامدارعا دەگەن قۇرمەت سەزىمدەرى ويانىپ, بىرتە-بىرتە قاناتتانىپ, نىعايا بەرگەن بولاتىن. ول ءسوزدىڭ شىن ماعىناسىنداعى ناعىز تۇلعا, ازامات, ءوزىن ادامداردىڭ, ءوز ەلىنىڭ مۇددەسىنە بەيىمدەپ باعىندىرا بىلگەن ناعىز قوعامدىق سيپاتتاعى مەملەكەتتىك ادام بولدى. ب.ءاشىموۆ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مايداندارىندا شايقاستى. ەكى رەت جارالاندى. رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىندە ساقتالعان بۇيرىقتار مەن ماراپات پاراقتارىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, ساياسي ءبولىم نۇسقاۋشىسى كاپيتان ب.ءاشىموۆ ءوزىن ەرجۇرەك تە باتىل جاۋىنگەر رەتىندە كورسەتىپ ۇرىس قيمىلدارىنىڭ قيىن ساتتەرىندە ادامداردى ءوزى باستاپ شابۋىلعا كوتەرگەن. ءبىر ۇرىستا ول اۋىر جارالانعان كومانديرى – ديۆيزيا ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى ۆ.ۋتكيندى شايقاس دالاسىنان پلاشش-پالاتكاعا سالىپ الىپ شىعادى. «ەگەمەن قازاقستان» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ب.ءاشىموۆ بىلاي دەگەن: «سوعىستا قازاق سولداتىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەدىم, قانىم مەن جانىمدى اياپ قالمادىم دەپ ويلايمىن. سول ءۇشىن ءستاليننىڭ اتىنان ەكى العىس حات الدىم, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, ەكى مارتە ءى جانە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, پولشانىڭ «ۆەرتۋتي ميليتاري» وردەنىمەن ماراپاتتالدىم. پولياك مەملەكەتىنىڭ وسىناۋ جوعارى جاۋىنگەرلىك ماراپاتىنا ولاردىڭ استاناسى – ۆارشاۆا قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىسقانىم ءۇشىن لايىقتى دەپ تانىلدىم». ول ءبىزدىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتى­مىز­گە اسقان سابىرلىقپەن ءمىنسىز قىز­مەت ەتتى, – دەپ جازدى ءاشىموۆ تۋرالى ءوزىنىڭ «ۇستاز» اتتى وچەركىندە ولجاس سۇلەيمەنوۆ. – قازاقستاننان باسقا جەرلەردە دە وسىنداي ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساي ءجۇرىپ مەن ناعىز مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەن جالعان مەملەكەتتىك قايراتكەردىڭ ايىرماشىلىعى نەدە ەكەنىن ءتۇسىندىم. ولاردى, ەڭ الدىمەن, مىندەتتىلىك يندەكسى اجىراتىپ تۇرادى. ءسوز بەردىڭ بە – سەرتتە تۇر. ۋادە ەتتىڭ بە – ورىندا... مەنىڭ ەڭ تالاپشىل جانە مەيىربان ۇستازدارىمنىڭ ءبىرى بايكەن ءاشىم ۇلى وسىنداي ادام بولاتىن». ونىڭ جەكە قاسيەتتەرىن سيپاتتاعاندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ «بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ بايىپتى دانالىعى» دەگەن ءسوز تىركەسىن قولدانۋى دا ءبىر عانيبەت. بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ سەرىكتەرىنىڭ, دوستارىنىڭ جازعان پىكىر-پايىمدارىن ءاردايىم وقىپ جۇرەمىن. ولار اكەمىز­دىڭ جارقىن اقىلىن ىشكى بەكزاتتىعىن, تابيعي دەگدارلىعىن ءوز قادىر-قاسيەتىن تەرەڭ سەزىنگەندىگىن جانە ريا­سىز ادالدىعىن, سىپايى ىزەتتىلىگىن ۇنەمى قاداپ ايتادى. جۇرتتى ونىڭ سويلەسۋ مانەرى, قارىم-قاتىناستاعى قاراپايىمدىعى, ادامدارعا دەگەن تىلەكتەستىگى مەن قامقورشىلدىعى باۋ­راپ الاتىن. ول تىڭداي بىلەتىن. كوزىنەن ءبىر جىلىلىق شۋاعى ەسەتىن. كەيدە مازا­سىزدىق بىلىنەتىن. كەي ساتتەردە ويلانا, كىنا تاعا قارايتىن. ءبىر قاراعاندا وپ-وڭاي كورىنەتىن ماسەلەنىڭ استارىنان كۇردەلى, شەشىلۋى قيىن پروب­لەمالاردى اڭعارا بىلەتىن. ءوزى سول قيىن مىندەتتەردىڭ شەشىلۋىن ەشقاشان كەيىنگە قالدىرمايتىن. سول ساتىندە بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلدايتىن. قاجەت كەزىندە «جوق» دەپ تە ايتا الاتىن. رەسپۋبليكا مۇددەلەرىن ورتالىقتا قايسارلىقپەن قورعادى. پرەمەر ءاشىموۆتىڭ قۇپياسى سوندا, رەسپۋبليكا مەن ورتالىقتىڭ مۇددەلەرىن توعىستىرعان كەزدە ءاردايىم قازاقستان بارىنشا ۇتىپ شىعاتىن. ويتكەنى, ءاربىر تسيفردىڭ سىرتىندا ماتەريالدىق رەسۋرستار, اقشا كوزى جاتاتىن. ياعني, بۇل دەگەنىڭىز, ادامداردىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىنە اينالاتىن. ب.ءاشىموۆ قازاقستاننىڭ جوعارى باسشىلىعى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ 1981 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا قوي شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسىندە قازاق تىلىندە بايانداما جاسادى. ول انا ءتىلىن جەتىك ءبىلدى. بىراق ءارتۇرلى وڭىرلەر ديالەكتىلەرىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن, سوزدەردىڭ ىشكى ەكپىن ىرعاقتارىن, ولاردىڭ دىبىستالۋىن ەسكەرە وتىرىپ بايانداما ءماتىنىن شۇقشيا قارادى. ابايعا جۇگىنە وتىرىپ, قازاقتىڭ ءار ءسوزى «سامارودنىي سارى التىن» دەپ وتىراتىن. ءوز حالقىنىڭ مادەنيەتىنە, تاريحىنا اسقان جىلىلىقپەن قارادى. قاراعاندىدا جۇمىس ىستەگەن جەتى جىلدا ورتالىق قازاقستاننىڭ بارلىق ەجەلگى كورنەكتى ورىندارىن, سونىڭ ىشىندە ۇلىتاۋدى دا جاقسى ءبىلىپ شىقتى. اسىرەسە, تاريحي تۇرعىداعى كىتاپتاردى كوپ وقيتىن, قازاقستاندىق اقىن-جازۋشىلاردىڭ جاڭا ادەبي تۋىندىلارى جايلى ءبىلىپ وتىراتىن. ولاردىڭ كوبىمەن دوس-جار ەدى. حالىق شىعارماشىلىعىنا اركەز قامقورلىق, قولداۋ كورسەتەتىن. بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندەگى جۇمىس كەزەڭى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ قىزمەتىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە تۇسپا-تۇس سايكەس كەلدى. ول كەزدە بۇكىل ەلدەگى قوناەۆ ءسوزىنىڭ سالماعى ەرەكشە زور ەدى. ال پرەمەر بولسا ونىڭ تولىق قولداۋىنا يە بولدى. وسىناۋ ەكى اسا كورنەكتى باسشىنىڭ ىنتىماقتى, ىرعاقتى جۇمىسى وتكەن عاسىردىڭ سول ءبىر جىلدارىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى قاناتتى قارقىنمەن ءوسىپ, ۇلتتىق سانا مەن ابىروي-بەدەلى اسقاقتاپ, تاريحقا تولاعاي ادامدارمەن كىرۋگە ىقپال ەتكەنى انىق. بايكەن ءاشىموۆ كسرو سياقتى ۇلان-بايتاق ەلدە جانە ودان تىسقارى جەرلەردە دە ەڭبەكپەن كەلگەن ەرەن بەدەل ەنشىلەدى. وعان وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ مينيسترلەر كەڭەسى توراعالارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى. ب.ءاشىموۆتى 1984 جىلى جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلاعاننان كەيىن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىن باسقارۋ تىزگىنى جاڭا فورماتسياداعى دارىندى ءارى كورەگەن جاس باسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كوشۋى تەگىن ەمەس. ءبىراز ۋاقىت كەيىنىرەك, بايكەن ءاشىموۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك سالتاناتتا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ونى ايتۋلى داتامەن قۇتتىقتاي وتىرىپ بۇل كۇندى قازاقستاننىڭ ومىرىندەگى جارقىن وقيعا رەتىندە سيپاتتادى, ودان ءارى اكەمىزدىڭ ومىردە ادال ءجۇرىپ, اق تۇرىپ, ارقاشان تۋعان ەلىنە ايانباي قىزمەت ەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى سوناۋ قيلى كەزەڭدەردەگى قيىندىقتاردى ەسكە الا كەلە, مەرەيتوي يەسىن ءوز زامانىنىڭ ار-ۇياتى, ­دارحان جۇرەكتى ناعىز ­پاتريوت دەپ اتادى. زەينەتكە شىققاننان كەيىن بايكەن ءاشىم ۇلى ەلدى, قاسيەتتى جەرلەردى كوپ ارالادى, ادامدارمەن كەزدەسىپ, جۇزدەسۋدەن ءبىر جالىقپايتىن. ول ءوز اينالاسىندا شىنايى تىلەكتەستىك اۋانىن, رۋحاني ۇندەستىك شاتتىعىن ەرەكشە باۋراپ تۇراتىن جايدارى احۋال, تەرەڭ ماعىنالى ۇلتتىق ءورىس قالىپتاستىردى. جۇرت ونىڭ جاسى ۇلعايعان شاعىنداعى اقىل-ويىنىڭ ايقىندىعىنا, پىكىر-پايىمىنىڭ قيسىندىلىعىنا, رەسپۋب­ليكادا بولىپ جاتاتىن وقيعالاردىڭ بارلىعىنان حاباردارلىعىنا جانە سولارعا سونشالىقتى ىنتا-ىقىلاس قوياتىندىعىنا تاڭ قالاتىن. سونىمەن بىرگە ول ءوزىنىڭ ۇزاق ءومىرىنىڭ دە بارلىق وقيعالارىن, ايتۋلى كۇندەرى مەن ىستەرىن ۇمىتپاي ايتىپ وتىراتىن. ول كوپ سويلەمەيتىن. ءاربىر ءسوزى سالماقتى, ساليقالى, تەرەڭ ماعىنالى بولاتىن. ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنا شەكسىز سەندى, ەل ەكونوميكاسىن, تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ورايىنداعى بارلىق ىزگىلىكتى باعىتتارىندا پرەزيدەنتتى ارقاشان قولداپ وتىردى. بايكەن ءاشىموۆ ءوز ءومىرىنىڭ ءتۇيىندى بەلەسىندە: «كوڭىلىم جاي, جانىم تىنىش, قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدىم...» دەپ ايتۋعا قۇقىلى بولاتىن. 64 جىل بويى ءبىزدىڭ انامىز باقىت اسەتقىزى اكەمىزدىڭ جان سەرىگى, ادال جارى جانە ۇلكەن جۇرەكتى سەنىمدى دوسى بولىپ قيىندىقتا دا, قۋانىشتا دا قاتار تۇزەپ بىرگە ءجۇردى. انامىز بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ باقىتى, ونىڭ تاعدىرى ەدى. 92 جاسىندا بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا ءومىر بويى وتاسقان جار قوساعى تۋرالى ول بىلاي دەيدى: «ءبىر-ءبىرىمىزدى ءسۇيىپ قوسىلعاننان بەرى مەن «باقىت – مەنىڭ باقىتىم!» دەپ تالماي قايتالاپ كەلەمىن. ول – مەنىڭ ءومىرىمنىڭ باستى بايلىعى, مەنىڭ سەنىمدى تىرەگىم جانە جەلەپ-جەبەۋشىم. ونىڭ قاسىمدا ءجۇرۋى مەنى ۇنەمى قاناتتاندىرىپ, بيىككە سامعاتا تۇسەدى. ەر-ازامات ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت جوق». اكەمىزدىڭ باقىت اسەتقىزىنا دەگەن اردايىمعى جۇرەك ەلجىرەتەرلىك مەيىر ماحابباتى, ءىلتيپاتى اينالاسىنداعى ادامدارعا اركەز ەرەكشە اسەر ەتۋشى ەدى. ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جان جارىنىڭ ادال دوسى بولىپ قالدى. قاي كەزدە بولسىن ازىلدەپ, قالجىڭداپ, جاستىق شاقتارىن ەسكە الىپ اتا-انامىز جايدارى قالىپتا شاتتانا شۇيىركەلەسىپ وتىرۋشى ەدى. انامىزدىڭ ارقاسىندا ۇيىمىزدە ەرەكشە ءبىر مەيماندوس جايلىلىق ورناپ, كوپتەگەن تۋىستارىمىز بەن دوستارىمىز ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ كوڭىل شۋاعىنا جىلىناتىن. ءوزى قايتىس بولاردان ءۇش اپتا بۇرىن وتباسىنىڭ دوسى ماقتاي ساعديەۆ جۋرناليست قورعانبەك امانجولعا ءاشىموۆتىڭ 95 جىلدىعىنا وراي ءوز ەستەلىكتەرىن بىلايشا ايتىپ تارقاتقان بولاتىن: «باقىت اسەتقىزى ءاردايىم وسىناۋ قاستەرلى وتباسىنىڭ, ءيسى قازاقتىڭ قادىرلى ۇلكەن قارا شاڭى­راعىنىڭ قىدىرى, انالاردىڭ اناسى, نەمەرە-شوبەرەلەردىڭ ءاز-اجەسى, سىيلاستىقتىڭ جىبەك ءجىبى بولىپ, اينالاسىن جايدارى دا جادىرا كوڭىلىنىڭ, مولدىرەگەن تازا جۇرەگىنىڭ كۇن شۋاعى­مەن ايالاۋدان تىنباي ءوتتى. تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىنىڭ ءبارىن ورىن-ورنىنا كەلتىرىپ, قاباق شىتىس پەن كىربىڭگە ەشقاشان ەشبىر ساڭىلاۋ قالدىرماي, جۇرتتىڭ بارلىعىن باۋىرلاستىرىپ, ازاماتتاردى باۋىرعا تارتىپ, اعانىڭ جولداستارىن بىرگە تۋعاننان ارتىق سىيلاپ, اعايىن مەن تۋىستىڭ اراسىندا سىيلاستىقتىڭ دارەجەسىن ارتتىرىپ, دانەكەرى بولىپ, بىرەۋدىڭ قۋانىشىن, ەندى بىرەۋدىڭ رەنىشىن ءبولىسىپ, تىلەكشى ءازيز انا بولىپ جۇرەتىن دە وسى ءبىزدىڭ اسىل, اياۋلى جەڭگەمىز باقىت اسەتقىزى ەدى. سودان دا بولار, بايكەن اعا ەكەۋىنىڭ وسى بەرەكەلى بەيىل, اق نيەت, كەڭ مىنەزدەرىنە قۇدايدىڭ بەرگەنى دە راس. وسى ىرىس-باق ەندى كەيىنگى ۇرپاعىنا جۇعىستى بولسىن دەيمىز». لايىم, اسىل اعا ماقتاي رامازان ۇلىنىڭ ايتقانى كەلسىن. اكەمىز اسقاق تا اسەم ءومىر كەشتى. ومىردەن كەتۋىنىڭ ءوزى ءبىر عيبرات. ونىڭ ءومىرى باسقالارعا ۇلگى-ونەگە بولارلىق, اسا تاعىلىمدى, باي دا بايتاق ءومىر ەدى. ءوزىنىڭ تۋا ءبىتتى العىرلىق جانە ادامدىق قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ول ساياسات پەن بيلىكتىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلدى. سولاي بولا تۇرا كىشىپەيىلدىلىگىن, قاراپايىمدىعىن جانە ادامدارعا دەگەن مەيىرلى تىلەكتەستىگىن ساقتاپ قالدى. ونىڭ ءومىرى ماقساتكەرلىكتىڭ, تولاعاي ەرىك-جىگەردىڭ, تاباندىلىق پەن قايسارلىقتىڭ ۇلگىسى دەر ەدىم. ونىڭ ءىس-ارەكەتىندە, ءومىرىنىڭ ۇلگىسىندە, ادامدارعا دەگەن قارىم-قاتىناسىندا ارقاشان ءبىر قيسىندى زاڭدىلىق جاتاتىن. وتانىنا ادالدىق قانىنا بىتكەن قاسيەت ەدى. تۋعان جەرىن قورعاپ ونىڭ گۇلدەنۋى جولىندا ەڭبەك ەتتى. ءومىرىنىڭ سەرىگى, سۇيىكتى جارى باقىت اسەتقىزىنا ارقاشان ادال بولىپ ءوتتى. ۇلىلاردىڭ ءبىرى ايەل جايىندا: «ايەل بىزگە اۋەلى ءومىر سىيلايدى, ودان كەيىن ونى ءمان-ماعىناعا تولتىرادى» دەپ ايتقان ەكەن. مامامىز قايتقاننان كەيىن ول ءۇشىن دە ءومىردىڭ ءمانى جوعالدى. سۇيىكتىسىن ماڭگىلىك مەكەنىنە جايعاستىرىپ, سوڭعى ساپارعا اتتاندىرعاننان كەيىن 19 كۇن وتكەندە ول ءفاني دۇنيەنى تارك ەتىپ, ءوزىنىڭ باقىتىنىڭ سوڭىنان اتتاندى. ومىردەن وتەرىندە دە ول ناعىز كەمەڭگەرلەرگە ءتان كەمەل اقىلىن, نۇرلى ديدارىن, سابىرلى قالپىن ساقتاي ءبىلدى... ءبىر جەردەن ەستىپ كوكەيىمدە ءتۇيىپ قالىپ ەدىم. جاراتۋشى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ پەشەنەمىزگە قۋانىش پەن باقىتتى, كۇيىنىش پەن قايعىنى ۇلەستىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ادامدى و دۇنيەگە بارعاننان كەيىن دە ومىردەگى ىزگىلىكتى عامالدارىنا قاراي اسقاقتاتىپ كوتەرەدى ەكەن. بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ دا ماڭگىلىك ءومىرى وسىنداي نۇرلى شاپاعاتقا بولەنگەنىنە كۇماندانبايتىن سياقتىمىن. ەلباسى وسىناۋ ءىرى تۇلعانىڭ وتكەندەگى ونەگەسىنە, ىزگىلىكتى ادامي جانە يماني مۇراتتارىنا دەن قويا وتىرىپ مەشىتكە بايكەن ءاشىموۆ اتىن بەرۋ تۋرالى باتىل دا دانا شەشىم قابىلداۋ ارقىلى اشىموۆكە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن قيىن كەشۋلى جولىنا دەگەن قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ وتىرعانى انىق. ولاي بولسا, بايكەن مەشىتى حالقىمىزعا, حاق مۇسىلمان ۇمبەتىنە قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز. الماتى.