1941 جىلى رەسەي جەرىنەن شىققان پاروم ەدىلمەن قۇلديلاپ كاسپيگە كەلدى. تەڭىزدى جاعالاي جۇزگەن كەمە تۇرىكمەنستاننىڭ باتىسىنداعى كراسنوۆودسك قالاسىنا جەتىپ ءبىر-اق تىنىستادى. بۇيرىق بويىنشا ادامدار تاۋار تاسيتىن ۆاگوندارعا وتىرىپ, قازاقتىڭ بايتاق دالاسىن بەتكە الدى. پويىزدا ىلعي جاس بالالار مەن انالار عانا ەدى. ەر-ازامات مايدان مەن تىلدا. ءتىپتى, ەسەيىپ قالعان جەتكىنشەكتەر مەن ولاردىڭ شەشەلەرىن دە ەڭبەك ارمياسىن تولىقتىرۋعا الىپ كەتىپ جاتتى. سوڭىندا جىلاپ قالعان سابيلەر بالالار ۇيىنە جىبەرىلدى.
مىنە, سول ۆاگوننىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ليديا اندرەەۆنا دا كەلە جاتتى. اكەسى اندرەي – ەڭبەك ارمياسىندا. شەشەسىنىڭ شالعايىنا وراتىلىپ كەلە جاتقان قارشاداي قىزدىڭ كەلەشەگى بۇلدىر, الدا قانداي ءومىر كۇتىپ تۇرعانى بەلگىسىز-ءتىن. ليديانىڭ جاسى كىشىلىگىنە قارايلاپ قانا شەشەسىن تىلعا الماعان. ال رەسەيدە قالدىرماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – تەگىنىڭ نەمىسشە جازىلۋى. اناسى كاتالينا سۋحوۆا كۇيەۋىنىڭ كۆينت دەگەن فاميلياسىنا اۋىسقان ەدى. ونىڭ ۇستىنە كەڭەستىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى نەمىستەرگە سەنىمسىزدىگى كۇشەيدى. لىقا تولى سوستاۆ ۇزاق جۇرىستەن سوڭ قازاقستاننىڭ كۇنشىعىسىنداعى شار ستانساسىنا كەلىپ توقتادى. ستالينگراد وڭىرىندەگى رۋدنيانسكي اۋدانى رۋسسكايا بۋدنەۆكا كەنتىنەن كەلگەن التى جاستاعى نەمىس قىزى ليديانىڭ قازاق اۋىلىنداعى جاڭا ءومىرى وسى تۇستان باستالدى.
– ەسىمدە, ءبىز كاسپي ارقىلى ءجۇرىپ, ەكى تەڭىزدەن وتتىك. ۆاگونداردى ستانساعا توقتاتپاي, ايدالاعا تۇرعىزىپ قويادى. سول كەزدە بۋ جىبەرەدى. سويتسەك, ۆاگوندار اۋەدەن كورىنىپ قالماۋى ءۇشىن جاسايتىن ايلا ەكەن. ايتپەسە, جاۋ ۇشاقتارى بومبىلاپ, استاڭ-كەستەڭىن شىعارۋى مۇمكىن. ستانسادان ءبىزدى ات اربامەن الىپ كەتتى. ارباعا جەگىلگەن بەيشارا جانۋاردىڭ تەرىسى سىدىرىلىپ, كۇيىسى كەتىپ قالعانىن بايقادىم. اينالامىزدا توسەك-ورنىن ارقالاعان, قول جۇكتەرى بار, قۇر ءوزى جۇرگەن ادامدار كوپ بولدى. شەشەم ەكەۋمىزدە ءبىر ساندىق كيىم بار ەدى. سونىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. ارىپ-اشىپ جەتكەنىمىزدە سۇتكە, ايرانعا, نانعا ايىرباستاپ ءال جالعادىق, – دەدى جادىندا سۇراپىل جىلداردىڭ سارعايعان بەتتەرىن جاڭعىرتقان ليديا اجە. اناسىن ەل-جۇرت «كاتيا» دەيتىن. قىستىڭ ايازدى كۇندەرىندە شاردىڭ جانىنداعى كوشەك اۋىلىنا كەلگەنىمەن, تۇراتىن باسپانا تابىلماي, سۋىرلى تەمىرجول بەكەتىنە كەلەدى.
– ءبىز بارعاندا كوشەكتە قازاقتار عانا تۇراتىن. ءار ۇيگە ءبىر-ەكى وتباسىدان ءبولىپ بەردى. قۋىقتاي بولمەدە وزدەرى جارتىقۇرساق وتىرعان قازاقتارعا تاعى ءبىر-ەكى وتباسىنى قوسىپ قويۋ وڭاي تيگەن جوق. قازاق – كەرەمەت حالىق. سوناۋ جەر تۇبىنەن كەلگەن ءبىزدى جاتسىنباي سىيلاپ, شىدامدىلىق تانىتىپ, قولىنداعى ازعانتاي ازىعىمەن ءبولىستى. قيىن ۋاقىتتا قول ۇشىن سوزعان ادامداردىڭ ءبارى بۇگىندە ومىردەن ءوتىپ كەتتى, – دەدى اجە كۇرسىنىپ.
سۋىرلىدا ءشوپ بازاسى بار ەدى. كولحوزشىلار ءشوپتى باۋلاپ, ۆاگونعا تيەپ, مايدانعا جونەلتەتىن. شەشەسى كاتيا بازاعا باۋشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستى. 1943 جىلى ەڭبەك ارمياسىنداعى اۋىر جۇمىستان اكەسى اندرەي قايتىس بولدى. اكەسىنىڭ ءىنىسى لەۆا ۇزبەي حات جازىسىپ تۇراتىندىقتان, اعاسىنىڭ وتباسىن تەز تاۋىپ الدى. ول جاقىن جەردەگى پوكروۆكا اۋىلىنا مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. بۇل – شار مەن قالباتاۋ اراسىنداعى جولدىڭ بويىندا تۇرعان ەلدى مەكەن. ليديا اعاسىنىڭ ۇيىندە تۇرىپ, پوكروۆكا اۋىلىنداعى مەكتەپتە ورىسشا ءبىلىم الادى.
– 1947 جىلى شەشەم قاتتى اۋىردى. مەن 12 جاستا بولسام دا, ءۇش اي بويى ات ايداپ, باۋ شىعاردىم. شەشەم تاماق ءىشۋى كەرەك قوي. ول جازىلعان سوڭ وقۋىمدى قايتا جالعاستىردىم. 1953 جىلى 18 جاسقا تولماسام دا شويىن جولدا ىستەپ جۇرگەن شەشەمنىڭ جانىنا جۇمىسقا تۇردىم. ول 1957 جىلى بار-جوعى 49 جاسىندا قايتىس بولدى. جاستىق شاعى سوعىسقا تاپ كەلىپ, ءومىر كورگەن جوق. وكىمەت ايىنا شەشەمە 5 كيلو, ماعان 2 كيلو س ۇلى جارماسىن پاەك قىلىپ بەرەتىن. وعان كۇن كورە الاسىڭ با؟ ساتىپ الاتىن ازىق-ت ۇلىك جوق. ءبارى ءوزىمىز سياقتى. ءبىر سيىرىمىز بولدى. سونىڭ ءسۇتىن ايران, ىرىمشىك, قۇرت قىلىپ كۇن كوردىك. ەسىمدە, ەڭگەزەردەي ەلۋدەن اسقان ءبىر قارا كىسى ءوزىنىڭ ون بالاسى بولسا دا ءبىزدى پانالاتتى. ءبارىن قازاقستانعا اكەلىپ تىعىزداپ قويدى ەمەس پە؟! ۋكرايندار دا, پولياكتار دا وسىندا بولدى. بارلىعىنا تاماق كەرەك. ءبىر ۋىس بيداي قاجەت. 1944 جىلى چەشەندەر كەلدى. كوبى قىرىلىپ قالدى. ولاردى قازاقستانعا يتەرە سالعانداي ەدى. اش-جالاڭاش ادامداردىڭ جەردە ءشوپ جەپ جاتقاندارىن كوردىم. شاردا سول كەزدە قايتىس بولعان چەشەندەردىڭ قورىمى بار, – دەدى اجە قيىن-قىستاۋ جىلدار جونىندە.
ليديا اندرەەۆنا 1956 جىلى يمانبازارعا تۇرمىسقا شىعادى. نەمىس قىزىنىڭ قازاق جىگىتىمەن وتباسى قۇرۋىنىڭ دا وزىندىك تاريحى بار. بۇل جونىندە بالاسى مەيرام قىدىرباەۆ بىزبەن اڭگىمەلەسكەندە بىلاي دەگەن بولاتىن: «اجەم ايجامال شەشەمدى اناسىمەن سۋىرلى تەمىرجول بەكەتىنە تۇسىرگەندە ەرسىلى-قارسىلى سالىنعان تام ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپتى. كەيىن شەشەسى قايتىس بولعان نەمىس قىزىن ءوز قىزى سياقتى ءوسىرىپ, ءوز ۇلىنا قوسقان ەكەن».
وسى وقيعا تۋرالى ليديا اجەدەن تارقاتىپ ايتۋىن وتىنگەن ەدىك, بالا كۇنىنەن قانعا سىڭگەن قازاقى تاربيەنىڭ ۇشقىنى بولار, قاريا شەشىلە قويمادى. يمانبازارمەن سۋىرلىدا كورشى تۇرىپ, بالا كۇنىنەن بىرگە وسكەنىن, الايدا, وعان كۇيەۋگە شىعۋعا ءوز شەشەسىنىڭ قارسى بولعانىن جەتكىزدى. ازىلدەپ, قازاق جىگىتىن ۇناتقانى جونىندە سىر تارتتىق.
– اعالارىڭ قوياردا-قويماي الدى عوي. رەسەيگە كەتپەك بولعانىمدا جىبەرمەي قويدى. كەلگەننەن كورشى بولدىق قوي. ارامىزدا ءۇي جوق ەدى, وگورود قانا بار. كەي ۋاقىتتا توبەلەسىپ تە قالاتىنبىز. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ويىن بولعان جوق. بالالاردىڭ ءبارى جۇمىس ىستەيتىن. جاقسى كورسەك تە, كورمەسەك تە بىرگە ءومىر وتكىزدىك, – دەدى اپامىز ك ۇلىپ. وسى كەزدە قىزى روزا البوم اكەلىپ, اتا-اناسىنىڭ جاس كەزدەگى سۋرەتتەرىن كورسەتتى. ءبىر جاپىراق سۋرەت كەيۋانانىڭ اشاڭ ءجۇزدى سۇلۋ, جايناعان جاس كەزىنىڭ كۋاسى ىسپەتتى. كاتالينانىڭ جالعىز قىزىن قىزعانىپ, جاس جىگىتتى ايىرمەن قۋالاعان قىزىقتارى دا بار ەكەن.
– كەمپىرىمنىڭ مەنەن التى اي ۇلكەندىگى بار. شەشەم شايعا شاقىرىپ ءجۇرىپ, اقىرىنداپ اينالدىراتىن. پوكروۆكادا اعاسى بولدى. ول قارىنداسىمدى بەرمەيمىن دەدى. شەشەم ۇناتتى عوي. ليديا ۇيگە كەلىپ بولىسىپ جۇرەتىن. اكە جاعىنان مەن دە, ول دا جەتىم. شىقپايمىن دەيدى. مەنەن كۇشتى جىگىت تابا المايسىڭ دەيمىن, – دەپ ەسكە الدى جاستىق شاعىن يمانبازار اقساقال.
«كەلىن – ەنەنىڭ توپىراعىنان», دەيدى. ەكى جاستىڭ قوسىلۋىنا ءبىر جاعىنان تالايلى تاعدىر سەپ بولسا, ەكىنشىدەن ۇلكەندى تىڭداۋ اسەر ەتكەن سىڭايلى. يمانبازاردىڭ اناسى ايجامال 1887 جىلى تۋعان, 1990 جىلى 103 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپتى. كەڭەس كەزىندە ناماز وقىپ, يمانىن بەرىك ۇستاعان, قىدىرباەۆتار اۋلەتىنىڭ قازىعى بولعان جانعا ليديا اجە قىرىق جىل كەلىن بولدى. عاسىر جاساعان انا ۇلى مەن كەلىنى ۇنەمى تۇزدە جۇرگەندىكتەن, نەمەرەلەردى باعۋعا كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن ەكەن.
بيىل ليديا اجە مەن يمانبازار قاريانىڭ وتاسقانىنا – 60 جىل. ليديا قىدىرباەۆا ءومىر بويى شويىن جولدا ەڭبەك ەتتى. تەمىرجول بويىندا قاسقىر قاماعان كۇندەرى قورىمعا پانالاپ, امان قالعان كەزدەرى دە بولىپتى. ءبىر مەكەمەدە تابان اۋدارماي 33 جىل جۇمىس ىستەگەن ول شار قالالىق كەڭەسى مەن اۋداندىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. 1985 جىلى كوپبالالى انا رەتىندە 50 جاسىندا زەينەتكە شىقتى. «قازاق تەمىر جولىنىڭ» قۇرمەت گراموتالارىمەن, «انا داڭقى» مەدالدارىنىڭ بىرنەشە دارەجەسىمەن جانە «كۇمىس القامەن» ماراپاتتالدى. توعىز قۇرساق كوتەرگەن انا بۇگىندە 18 نەمەرە, 12 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. ۇلدارى مەن قىزدارى, نەمەرەلەرى ءار سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. جان جارى يمانبازار قىدىرباەۆ تەمىرجول سالاسىندا 40 جىل جۇمىس ىستەدى. بالالارى دا جازعى دەمالىسقا شىققاندا تەمىرجولدا جۇمىس ىستەپ, اقشا تاباتىن.
ليديا اجە اۋىل اراسىندا ەڭبەكقورلىعىمەن سىيلى بولدى. شەشەسىنەن العان ءتالىمى بويىنشا جايقالتىپ باۋ-باقشا سالىپ, جەمىس-جيدەك, كوكونىس ءوسىردى. سوعىسقا دەيىنگى جىلدارى تەك باتەر نان پىسىرەتىن قازاق اۋىلىنا اشىتقىمەن نان, ءبالىش ءپىسىرۋدى ۇيرەتتى. ۆەتەرينارلىق قابىلەتى مال تولدەتۋدە كوپ كومەگىن تيگىزدى. ول دايىنداعان اششى كوجە جاز بويى تەمىرجولشىلاردىڭ ءشول قاندىرار سۋسىنى بولدى. ىرگەلەس كورشىسى زاقان بايداۋلەتوۆا قولى قاپ-قارا ماي بولىپ جۇمىستان ورالعاندا, ليديانىڭ كىشىپەيىلدىك تانىتىپ, قولىن تاپ-تازا قىلىپ جۋىپ بەرەتىنىن بەرتىنگە دەيىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ ءجۇرىپتى.
قازاق دالاسىنا ورىسشا شۇلدىرلەپ كەلگەن قارشاداي نەمىس قىزى ءوزىنىڭ قازاق تىلىندە قالاي سويلەپ كەتكەنىن بايقاماي دا قالعانىن ايتادى. مۇسىلمان سالتىنا جەتىك, جادى تاستاي تىل ارداگەرى ءسوزىنىڭ سوڭىندا: «قارعام, ءومىر دەگەن اققان سۋداي تەز ەكەن. مىنە, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە دە كەلدىك. بۇل ومىردە قانداي جەتىستىككە جەتىپ, قيىندىق كورسەك تە, حالقىمىزدىڭ ءبىر اۋىز سوزىمەن تۇيىندەلەدى. «باي بولىپ كورگەنىمىز جوق, كەدەي بولىپ ولگەنىمىز جوق». تاۋبە, قازىر كيىم كوك, قارىن توق زامان عوي. بىراق تەلەديداردان باسقا ەلدەردە قان توگىلىپ جاتقانىن كورەمىن. ولارعا نە جەتپەيدى دەپ ويلانامىن. سوندىقتان ەلدىڭ اماندىعىن تىلەپ وتىرامىن. بەيبىت بولساق, باقۋاتتى بولامىز», – دەدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
جارما اۋدانى.
