اقىنعا ارنالعان جىر ءمۇشايراسى
اقىن, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەر, «بارىس», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ مەرەيتويى شىمكەنتتە ەكى كۇن قاتارىنان كەڭ كولەمدە تويلاندى. مەيرويتويدىڭ العاشقى شىمىلدىعى جىر مۇشايراسىمەن ءتۇرىلىپ, وڭتۇستىك اسپانىنا ولەڭ-ءسوز مونشاعى شاشىلدى. ء«حانبيبىنىڭ بيىگى» اتتى جازبا اقىندار جىر ءمۇشايراسىنا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن ۇزدىك اقىندار قاتىستى. قارىمدى بايگە ءۇش اي بۇرىن جاريالانىپ, ولەڭدەر ونلاين تۇردە قابىلدانعان. 50-گە جۋىق اقىن قاتىسقان الاماندا, جىرلارى توپتان سۋىرىلىپ شىققاندار عانا ارنايى كەشكە شاقىرىلعان. جۇلدەگەرلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ەلگە ەسىمى ءمالىم اقىندار قازىلىق ەتتى. اتاپ ايتساق, اقىن, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى عالىم جايلىباي, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قازىبەك يسا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اقىن وڭايگۇل تۇرجان, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان جاقىپ, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى باقىتجان الديار دارا شاپقان جەڭىمپازداردى انىقتادى.
– ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى, بۇل – كۇللى الاشتىڭ جۇرەگىنە ەسىمىن جازعان ساناۋلى اقىنداردىڭ ءبىرى. ءحانبيبىنىڭ العاشقى ولەڭدەرىنەن باستاپ وقىپ وستىك. بۇگىنگى توي ەڭ الدىمەن – ولەڭنىڭ مەيرامى. قازاقتىڭ بيىككە جەتكەن قىزىنىڭ مەيرامى. وسى مەيرامعا جان-جاقتان جينالىپ كەلىپ تۇرمىز. بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ وسىلاي باستالۋىنا ءوز باسىم اقىن رەتىندە, ازامات رەتىندە قاتتى قۋانىپ تۇرمىن, – دەدى قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى عالىم جايلىباي.
ءىس-شارا بارىسىندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن اقىندار ولەڭدەرىن وقىپ, حان قىزىنداي حانبيبىسىنە ءىلتيپاتىن ءبىلدىردى. «اقىندى اقىن سۇيەمەسە بولمايدى» دەپ مۇقاعالي جىرلاعانداي, ءحانبيبى اقىننىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن تۋعان جەرگە سۇيىسپەنشىلىگىن, قازاق ايەلىنىڭ قايسار رۋحى مەن نازىكتىگىن ورنەكتەۋدە اقىندار بارىن سالدى. مۇشايراعا ارنايى قاتىسقان كورنەكتى اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى يران-عايىپ ءسوز الىپ, سيرەپ قالعان بۋىننىڭ دارا جۇلدىزى اتانعان ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ كەلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا كەڭشىلىك, جاراسقان, ءداۋىتالى بار ەدى, ءبارىمىز بىرگە ءجۇرۋشى ەدىك. بۇگىندە قاتارىمىز سيرەگەن. سول قاتارداعى كوزى ءتىرى, كۇللى قازاقتىڭ حانبيبىسىنە اينالعان اقىننىڭ ءمۇشايراسىنا قاتىسىپ وتىرمىن. ءحانبيبى, سەن قايسار اقىنسىڭ, شىنشىل اقىنسىڭ, – دەگەن ول زامانداسىنا ارناۋ جىرلارىن وقىدى.
جىر ءمۇشايراسىنىڭ باس جۇلدەسى يران عايىپ اقىنعا بۇيىرسا, تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۋماسى, جاس اقىن سابىرجان احان ءبىرىنشى, استانا قالاسىنان كەلگەن ايجان تاباراكقىزى مەن الماتىلىق ماعيزا قۇناپياقىزى ەكىنشى ورىندى ءوزارا ءبولىستى.
«سەندەگى مەنى وشىرمە...»
كەشقۇرىم ج.شانين اتىنداعى قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى «سەندەگى مەنى وشىرمە» پوەتيكالىق تولعاۋىنىڭ پرەمەراسىن ۇسىندى. ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ ولەڭدەرى وقىلىپ, ساحنالىق قويىلىمدارمەن استاسقان تۋىندىلار كورەرمەن جۇرەگىنە جەتتى. جاستار اراسىندا اجىراسۋدىڭ كوبەيۋى مەن قوعامداعى ءتۇرلى وزگەرىس, قازىرگى جاس وتباسىلاردىڭ قيىندىعى مەن كۇرەسى, ماحاببات پەن ساتقىندىق, سەزىم تاقىرىپتارى قوزعالىپ, پوەزيا مەن مۋزىكا تىلىندە سويلەدى.
سانقيلى وقيعالارىمەن شەبەر ءوربىپ وتىرعان ساحنالىق قويىلىمنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى ءمولدىر ايدارقىزى ەلەۋلى جۇمىس بارىسىن ايتىپ ءوتتى.
– دايىندىققا بىرنەشە اي ۋاقىت جۇمسادىق. اقىننىڭ «نۇريكامال» انىنە كينو ءتۇسىرىلىپ, سپەكتاكلدەر قويىلىپ جاتىر. ءبىز باسقاشا فورماتتا, ەرەكشەلىكپەن, جاستاردىڭ تالعامىنا ساي تۋىندى ازىرلەدىك. عۇمىرلى بولادى دەگەن سەنىم مول, – دەدى قويۋشى رەجيسسەر.
قويىلىم ارقىلى كورەرمەندەر اقىننىڭ رۋحاني الەمىمەن تانىسىپ, شىعارماشىلىعىن تەرەڭىرەك ۇعۋعا جول اشتى. ءىس-شارا سوڭىندا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ىقىلاس گ ۇلىن تابىستاپ, ءحانبيبى ەسەنقارازىنىڭ اقىندىق, ادامدىق, ازاماتتىق قىرلارىنا توقتالدى.
الاش جولىنداعى اقىن
مەرەيتويدىڭ كەلەسى لەگى شىمكەنت قالاسىنداعى وزبەكالى جانىبەكوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستى. «الاش اماناتىن ارقالاعان «اق جول» جانە ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيانى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى گۇلجان سۇگىرباەۆا اشىپ, اقىننىڭ الاش جولىن زەرتتەۋدەگى ەڭبەگىنە توقتالدى. شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك, اكادەميك ورازالى سابدەنوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى باۋىرجان جاقىپ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ, تۇركياداعى گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇسا يىلدىز قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ تۇلعالىق قىرلارىنا توقتالدى.
مۇنان كەيىن اكادەميك حانكەلدى ءابجانوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان-حان اققۇل ۇلى باستاعان عالىمدار بايانداما جاساپ, الاش قايراتكەرلەرى مەن «اق جول» گازەتىنىڭ ەل تاريحىندا الاتىن ورنى مەن ونى زەرتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندە ءسوز قوزعادى.
– ايتا كەتەيىك, 1920–1922 جىلدارى سەگىز ءنومىرى عانا شىعىپ, كەيىن جابىلىپ قالعان «شولپان» ادەبي-ساياسي جۋرنالىن وزبەكستانداعى مۇراعاتتان الىپ, ونى اراب گرافيكاسى نەگىزىندەگى توتە جازۋدان كيريلليتساعا اۋدارتقان, سول فورماتپەن كىتاپ ەتىپ شىعارعان ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. سول ساپارىندا «اق جول» گازەتىنىڭ 5-6 ءنومىرىن وزبەكستاننان تاپقان ح.ەسەنقاراقىزى باسىلىمنىڭ 1920–1926 جىلدارى ارالىعىندا شىققان 613 ءنومىرىن تاشكەنت, ماسكەۋ, ورىنبور, سانك-پەتەربۋرگ پەن الماتىنىڭ بۇكىل ءارحيۆى مەن كىتاپ پالاتاسىن, مەملەكەتتىك مۇراجاي, ورتالىق كىتاپحانا مەن ءتىل اكادەمياسىنىڭ ارحيۆتەرىنەن ىزدەپ تابادى. ءبارىن جيىپ-تەرىپ, «اق جولدى» باسپادان 25 توم كىتاپ ەتىپ شىعارۋى ەلىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلعان مول بايلىق دەپ بىلەمىز, – دەدى سۇلتان-حان اقق ۇلى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا بارلىعى 50 شاقتى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەك كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە كورشى قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەي عالىمدارى دا بار. ايتا كەتەيىك, كونفەرەنتسيادا ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ «كوكتەممەن قوشتاسپاعان جاز» كىتابىنىڭ تۇساۋى دا كەسىلىپ, اقىنعا ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعى بەرىلدى.
«حان قىزىنداي ءحانبيبى»
كونفەرەنتسيادان سوڭ, كەشكە شىمكەنت قالاسىنداعى «تۇركىستان» سارايىندا «حان قىزىنداي ءحانبيبى» اتتى شىعارماشىلىق كەش ءوتتى. كەشكە قالا حالقىمەن بىرگە قۇرمەتتى مەيماندار, تالانتتى جاستار, مايتالمان ونەرپازدار قاتىسىپ اقىنعا قۇرمەت كورسەتتى.
شاراعا ارنايى كەلگەن قالا اكىمى عابيت سىزدىقبەكوۆ ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ اقىندىق, ازاماتتىق تۇلعاسىنا توقتالدى.
– پوەزيا الەمىندە قايسارلىق پەن ادالدىقتىڭ ءرامىزى بولعان ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى قازاق ايەلىنىڭ بەينەسىن ايقىنداعان «جىبەك» پوۆەسى ارقىلى پروزا جانرىندا دا ايرىقشا ءىز قالدىردى. قالامىڭىزدان شىققان «التىناي», «نۇريكامال», «قاديشا» سىندى اندەر حالىق اراسىندا كەڭ تارالدى. ءسىز ۇلت مۇراسىن دامىتۋ جولىندا ايانباي تەر توكتىڭىز. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا ۇزدىكسىز قىزمەت ەتتىڭىز. «قازاق ءتىلى» قوعامىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭ اۋقىمدا قولدانىسقا ەنۋىنە ۇلەس قوستىڭىز. بۇل رۋحاني تۇتاستىق پەن ۇلت بولمىسىن ساقتاۋداعى ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىن, – دەدى قالا اكىمى عابيت سىزدىقبەكوۆ.
كەش سوڭىندا ءحانبيبى اقىن ۋاقىت پەن زامان, ادام مەن قوعام تۋرالى جاڭا جىرلارىن وقىپ, كورەرمەنمەن كوكەيدەگى ويلارىن ءبولىستى. ەكى كۇنگە سوزىلعان جىر مەرەكەسىنەن تولاعاي اسەر العان وڭتۇستىك جۇرتشىلىعى اقىنعا قۇرمەت كورسەتىپ, ساحناعا شىعىپ تولاسسىز ىقىلاسىن ءبىلدىردى.
