XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى سىني رەاليزم وكىلى ۆسەۆولود ميحايلوۆيچ گارشين (1855–1888) نەبارى 33 جىل ءومىر كەشتى. ونىڭ شىعارماشىلىق دۇنيەتانىمىن ەرەكشەلەيتىن نە؟ نەمىس فيلوسوفى كارل ياسپەرستىڭ ويىنشا, «جەر بەتىندەگى ز ۇلىمدىق – ءبىر ادام بالاسى تىرشىلىگىنىڭ ەكىنشى بىرەۋگە ساڭىراۋ, كەرەڭ, مەڭىرەۋلىگى» بولىپ تابىلادى. ۆسەۆولود گارشيننىڭ تاڭدامالى پروزاسىنان ادام ناسىلىنە اسقان جاناشىرلىق, جاندى تىرشىلىك اتاۋلىعا دەگەن مەيىرىمگە تولى جۇرەك قۋاتى ايقىن بىلىنەدى. ونىڭ جاستاي كۇيرەپ كەتۋىنە ايرىقشا ادامشىلىق قاسيەتى سەبەپ بولعان سياقتى. جازۋشى تۋرالى ەستەلىك جازعانداردىڭ ءبارى گارشيندى اسا ادال, وتە مەيىرىمدى, جانى كىرشىكسىز تازا, كىسىلىگى شىنايى, اسقان ءبىلىمدى, وزگە دارىندى قىلداي كۇندەۋدى بىلمەيتىن بەكزات جان رەتىندە سيپاتتايدى. ونىڭ شىعارماشىلىعىن ەرەكشەلەيتىن رۋح – جات قايعىنى سەزىنىپ قان جىلايتىن جۇمساق جۇرەك, جانى نازىك مەيىرباندىق.
م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ IV كۋرسىندا ۆ.گارشيننىڭ «قىزىل گۇل» اتتى اڭگىمەسىن وقىماعاندىقتان, ەمتيحاننان قۇلاعانىم بار. وقىتۋشى س.ف.دميترەنكو مەنەن «وسى اڭگىمەنىڭ وقيعاسى قايدا وتەدى؟» دەپ سۇرادى. ءبىزدىڭ تاڭداۋلى تۆورچەستۆولىق ينستيتۋتتا وقىتۋشىلار تاراپىنان ستۋدەنت قاۋىمعا بەكەر قىسىم بولمايدى, كەرەك دەسە, شەتەلدەردە ءجيى ءدارىس وقيتىن ايتۋلى اكادەميك, پروفەسسورلارمەن داۋلاسىپ, پىكىر تالاستىرۋدى وزىنە مارتەبە سانايتىن ستۋدەنتتەر از بولمايتىن.
«قىزىل گۇل» اتتى اڭگىمە عۇمىرباياندىق سيپاتتا جازىلعان. اباي «ولەڭ شىركىن – وسەكشى, جۇرتقا جايار, سىرىمدى توقتاتايىن ايتا بەرمەي» دەسە دە, لەرمونتوۆتان اۋدارمادا ء«تىل ونەرى دەرتپەن تەڭ» دەپ ىشتەگى جالىن سىرتقا شىقپاي قويماسىن مويىندايدى. شىن ءسوز سانانى بيلەپ, جارىپ شىعادى.
اڭگىمەنىڭ سيمۆولىنا اينالعان گۇل (ورىسشا «ماك») كوكنار, اپيىن الاتىن, ەسىرتكىلىك ءنارى بار وسىمدىك. اۆتوردى ارباعان سيقىر گۇلدىڭ قىزىل تۇسىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن, سەبەبى بۇل تىرشىلىك كوزى – قاننىڭ ءتۇسى. ونىڭ دوسى ايگىلى سۋرەتشى يليا رەپين «يۆان گروزنىي» اتتى كارتيناسىندا دەسپوت اكە قولىنان ولگەن حانزادانىڭ كەسكىنىن سالۋعا گارشيندى مودەل ەتكەن.
توڭكەرىسكە دەيىنگى ەسكى رەسەيدە جىندىحانادا گۇل باقشانى ءباسوتى نىسان رەتىندە سۋرەتتەۋ يدەياسى وقىرماندى ارباپ الارى داۋسىز. نەلىكتەن گارشين باس كەيىپكەر الاستاۋعا اسىققان جاماندىق تۇسپالى دەپ گۇلدى تاڭداعان؟ گۇلشەشەك مۇلدەم باسقا سيپات, سۇلۋلىق نىشانى ەمەس پە ەدى؟ جازۋشى فيلوسوفيالىق ماندە ءدىن مەن ادەبيەت باسى ءبۇتىن ەلجىرەپ, مەنشىكتەپ العان راۋشان گ ۇلىن ەمەس, كوكناردى تاڭداۋىندا نە گاپ بولۋى مۇمكىن؟ مىسالى, رومانتيك اقىن, ميستيك نوۆاليس (1772–1801) «گەينريح فون وفتەردينگەن» اتتى روماندا گەينريح تۇسىندە كوگىلدىر گۇلدى كورىپ, عاشىق بولادى, ءسويتىپ سۇيگەن قالىڭدىعىن ىزدەپ تابادى. كوگىلدىر گۇل ماتيلدا بولىپ شىعادى. 29 جىل ءومىر كەشكەن نوۆاليس پەن گارشين ەكەۋى دە جۇيكە دەرتىنە شالدىعىپ, جاستاي قۇربان بولدى. قوس تۇلعانىڭ دۇنيەتانىم, پوەتيكالىق بولمىس-ءبىتىمى تىم ۇقساس. كەيبىر سۋرەتكەر دون كيحوت رۋحىنان جارالعاندار. گارشيندە جاۋىز, ز ۇلىم كەيىپكەر جوق, ونىڭ كەيىپكەرى وكسىپ-وكسىپ جىلايدى. سۋرەتكەر قاراسوزدى اق ولەڭ تۇرىندە توگىلتە جازادى.
كونە گرەك ميفتەرىندە كوكنار افروديتا, دەمەترا, پەرسەفونا, رەيا, سونداي-اق ۇيقى مەن قيال-ارمان قۇدايى مورفەيدىڭ گ ۇلى بولىپ سانالادى. كونە گرەك قۇدايلارى تابيعات قۇبىلىستارىن كەيىپتەيدى, جاراتىلىس ستيحيالارىن تۇلعالاندىرۋدان تۋعان. اپۋلەيدە كوكنار – Oniros, جابايى كوكنار, ەسەكتەردىڭ رايحانگ ۇلى. ەرتەدە اپيىن كوكناردىڭ گ ۇلىمەن ەپيلەپسيا-قويانشىق اۋرۋىن ەمدەگەن. گارشين ونى تەككە تاڭداماعان سياقتى. قىرعىن سوعىستا توگىلگەن قاننان دالانى تۇتاس كومكەرىپ كوكنار ءوسىپ شىقتى دەگەن ۇعىم بولعان. القىزىل ءتۇس ولىمنەن سوڭ قايتا جارالۋدى سيپاتتايدى.
بىرەسە ساناسى ايقىن قالىپتى كۇيگە تۇسەتىن, ءوزىنىڭ دەرتى قانداي ەكەنىن بىلەتىن, بىرەسە جانىن ەسىرىك بيلەيتىن باقىتسىز كەيىپكەر. ەسى اۋىسقاندارعا سالىنعان قازىنا ۇيىندە باقشادا وسكەن القىزىل كوكنار ونىڭ ەسىن الدى. ول القىزىل گۇلدى كۇللى الەمنىڭ ز ۇلىمدىق كۆينتەسسەنتسياسى, ياعني نەگىزى, شوعىرماعى دەپ قابىلدايدى. گۇل دەمى ۋلى, اجال شاشاتىنداي بولىپ سەزىندى, وسىمدىك ەمەس, جىلان سياقتى. ونىڭ سىرت سۇلۋلىعى الدامشى. ادامزاتتىڭ بەيكۇنا توگىلگەن قانى, بارشا كوز جاسى, اشۋ-ىزاسى جينالىپ قالعان ز ۇلىمدىق بەلگىسى, سۇمدىق قورقىنىشتى, قۇدايعا قارسى جاراتىلىس. ءبىر ءتۇپ كوكنار گ ۇلىن كۇزەتشىگە كورسەتپەي ج ۇلىپ, بىرەۋىن ونىڭ كوزىنشە ج ۇلىپ, كەۋدەسىنە جاسىرعان قاھارمان سولعان گۇلدى ورتەپ, ك ۇلىن تاپتاپ, ۇرلەپ ۇشىردى. باقشادا قالعان سوڭعى گۇلدى ءتۇن ىشىندە ۇلكەن كەدەرگىدەن ءوتىپ بارىپ جۇلدى. گۇلدى قۇرتۋ ول ءۇشىن ءومىر نە ءولىم, ناعىز كۇرەس. ز ۇلىمدىقتى جويدىم دەپ ۇققان سىرقات توسەگىندە جاتىپ ءولدى, ءجۇزى جادىراپ, ىزگى ءىس تىندىرىپ, جانى جاي تاۋىپ, مولاعا ۋىسىندا قاتىپ قالعان سوڭعى گۇلدى الا كەتتى. اۆتور اڭگىمەنى تۋرگەنەۆتىڭ رۋحىنا ارناعان. جازۋشى كەيىپكەرىن «ول» دەيدى, ەسىمىن اتامايتىن سەبەبى, جانى قينالسا دا ءدال ءوزىن كەيىپتەپ وتىر عوي. جىندىلار ۇيىنە العاش تۇسكەندە بۇل جەر ينكۆيزيتسيا, جاسىرىن ءولىم جازاسى ورىندالاتىن ورىن دەپ ويلايدى. باقتا وسكەن ءارتۇرلى گۇلدى سۋرەتتەۋى ەرەكشە تاتىمدى.
«ايۋلار» اتتى قۇنارلى اڭگىمەگە جازۋشى جاسىرىن ماعىنا سالعان, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەن دارعا اسىلعانداردى جازۋعا رۇقسات جوق, سوندىقتان ايۋلاردى قالاي اتقاندارىن جازامىن دەپ ايتقان ەكەن. اڭگىمەدە ايۋلار ادامداردى بەينەلەۋدى استارلايدى, سونىمەن قوسا سىعان تابورلارىندا قولعا ۇيرەتىلگەن ايۋلاردىڭ شىن تاعدىرى سۋرەتتەلگەن. سىعان شال قاسكوي اجالعا قيماي زار ەڭىرەيتىن كارى ايۋىنىڭ اتى پوتاپ. راسىندا ەڭ العاشقى تسيركتەر قاڭباقتاي سىرعىپ كوشە بەرەتىن سىعان جۇرتىنا تيەسىلى ءتارىزدى. اڭگىمەنىڭ درامالىق تۇڭعيىعى تەرەڭ, قوعامدىق كونفليكت جان تەبىرەنتەدى, جازۋشى سىعان جۇرتىنىڭ باقىتسىزدىعىنا كۇيىنىپ, دەتالداردى مەيلىنشە ايقىن, وبرازداردى قانىق سۋرەتتەيدى.
بودەنەنى قازاق قايدا بارسا بىتپىلدىق دەيدى. بودەنەنىڭ دىبىسىن قازاقتىڭ قۇلاعى سولاي ەستيدى. گارشين سۋرەتتەۋىندە: «...تو پەرەپەلى ناچنۋت كريچات سۆوە «پيت پويدەم! پيت پويدەم!», مۇقيات تىڭداسا ەكى تىلدە دە بىردەي ەستىلە مە, قالاي, بودەنە قۇس ۇنىنە ەلىكتەپ باستىرمالاتا ايتىلعان سوزدەردىڭ ءوزارا ۇقساستىعى بىلىنەر ەدى.
ايۋ بەينەسى الەمدىك پروزادا ميستيكالىق سارىندا ەلىتە بەرىلگەن. پروسپەر مەريمەنىڭ «لوكيس» اتتى تاڭعاجايىپ پوۆەسىندە, يۆان ءبۋنيننىڭ «جەلەزنايا شەرست» اتتى اڭگىمەسىندە ايۋ ميستيكالىق-يرراتسيونالدىق سارىنىمەن باۋرايدى. بۋنين جازعان ويماقتاي اڭگىمەنىڭ كوركەمدىك قۋاتى جويقىن, قاراسوزبەن توگىلگەن ميفتىك سارىن, اتاۋىن قازاقشالاسا «تەمىردەي تۇك» نەمەسە «شويىن قىلشىق» دەۋگە كونە قويار ما ەكەن... زەينوللا سانىكتە «ايۋ اتقاننىڭ اڭگىمەسى» رەاليستىك سيپاتتا جازىلسا, اسقار التاي ايۋ تۋرالى ميستيكالىق-رەاليستىك رەڭكتى ارالاس جازدى. لەسسينگتە ء«بيشى ايۋ» ساتيرا.
قادىر مىرزا ءالي «جازمىش» كىتابىن تۇتاس جازۋشىلاردىڭ قيلى-قيلى قايعىلى تاعدىرىنا ارناعان. ول قىرۋار ءومىربايان, ەستەلىكتەردى ينەمەن قۇدىق قازعانداي مۇقيات وقىپ زەرتتەپ, ەڭ عاجابى, ءوزى سول شىعارماشىلىق تۇلعالارمەن تۇتاسىپ, ەسىل-دەرتىمەن ەلجىرەپ, جانى كۇيىپ جازعان. قادىر اعانىڭ نازارىنان ايتۋلى اقىن-جازۋشى سىرت قالماعان سياقتى.
«بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن شىنايى ورىس تالانتتارىنىڭ ءبىرى – ۆسەۆولود گارشين. سول تۋرالى «جزل» سەرياسىنا ارناپ جازعان كىتابىنىڭ سوڭعى جاعىندا ۆ.پورۋمودينسكي بىلاي دەيدى: «18 ناۋرىزدا گارشين ايەلى ەكەۋى دارىگەر فرەيدىڭ قابىلداۋىندا بولادى. گارشين ودان اۋرۋحاناعا جاتقىزۋىن وتىنەدى. «ونىڭ قاجەتى نە؟ ونىڭ قاجەتى نە؟ ودان دا سول كاۆكازىڭا جۇرە بەر!» دەپ زار قاعادى فرەي. ولار كەتكەننەن كەيىن اسسيستەنت ايەل: – گارشيندى اۋرۋحانادا قالدىرعانىڭىز دۇرىس بولار ەدى عوي, – دەيدى.
فرەي قولىن ءبىر سىلتەپ: – و نە دەگەنىڭ؟ و نە دەگەنىڭ؟ كوپ كەشىكپەي ول ءوزىن ءولتىرىپ تىنادى!
– وندا تىپتەن جىبەرۋگە بولمايتىن ەدى عوي!
– مەنىڭ اۋرۋحانامدا بىرەۋ-مىرەۋدىڭ ولگەنىن قالامايمىن! ودان دا سول كيسلوۆودسكىسىنە بارا بەرسىن!
اۆتور دارىندى جازۋشىنىڭ سوڭعى كۇندەردەگى كوڭىل كۇيىن دوكتور فرەيدىڭ ءىس-ارەكەتى ارقىلى وتە ءدال بەرگەن. سودان بەس-التى كۇن وتەر-وتپەستە جۇيكەسى توزعان گارشين ءۇيدىڭ جوعارى قاباتىنا كوتەرىلەتىن اينالما باسپالداقتىڭ ۇشار باسىنان قۇلاپ ءولدى.
بۇل ءسوزىمدى دەمە مەنىڭ بالالىق,
تاعدىر مەنى ايامايدى – بۇل انىق! – دەپ تەگىن ايتپاعان ەكەن ءوزى» (قادىر مىرزا ءالي. «جازمىش». 137-138 بەت).
ا.ي.لەمان گارشين تۋرالى ماقالاسىندا «...گارشيندەر اۋلەتىندە تاتار قانى بار» دەپ جازادى. جازۋشىنىڭ باباسى التىن وردادان شىققان, گارشا يا گورشا ەسىمدى كىسى بولعان. بۇل قىسقارعان ەسىم نەمەسە وزگە تىلگە لايىق بۇرمالانعان بولۋى دا مۇمكىن. بۇرىن قىپشاقتاردى تاتار دەپ اتاي بەرگەن عوي. ونوماستيكا ەتنيكالىق تەكتى تانىتادى. قازاقتا «شا» جۇرناعىمەن جاسالاتىن ەسىمدەر كوپ: جيرەنشە, جاھانشا-جانشا, نارشا, سارشا, ورىنشا, امانشا, حانشا, قالاۋشا. «قازاق سوزدىگىنەن» ۇقساس سوزدەر ىزدەدىم. «قارىنسا – ەتن. اتتىڭ باۋىرىن ماسا, سونا شاقپاۋ ءۇشىن اۋ تورىنان جاسالاتىن قاپ»; گارشوك, دالىرەگى گورشوك, ورىسشا ءسوز – تۇبەك (بەسىككە بولەگەندە جايالىقتارى بىلعانباس ءۇشىن بەسىكتىڭ استىن تەسىپ ورناتاتىن دارەت ىدىسى). تۇبەك – كوشپەلى تۇرمىس ءۇشىن تەڭدەسى جوق زات, بىلايشا ۋنيتازدىڭ اتاسى دەۋگە بولار. تۇبەك بايقوشقار ۇلى ابايعا اسەر ەتكەن ايتىس اقىنى.
ادەبيەت – باۋىرمالدىق سەزىمدەردى وياتاتىن قۇدىرەت.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى
