ادىلەتتى قوعام قايتسە ورنايدى؟

قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىنە كىرىسكەلى بەرى ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى مەملەكەتتىك ساياساتتاعى نەگىزگى باسىمدىقتىڭ ءبىرى دەپ زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتىپ, ناعىز قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن اتالعان ىندەتتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتتا بىرقاتار ماڭىزدى قادام جاسالىپ جاتىر. اسىرەسە قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ەل ىشىنە ىرىتكى سالعان جەمقورلىق جاعدايلارىن ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ­عا, سونىمەن قاتار الدەكىمدەردىڭ قال­تاسىندا كەتكەن زاڭسىز اكتيۆتەردىڭ مەملەكەتكە قايتارىلۋىنا باعىتتالعان ىلكىمدى قادامدار قولعا الىندى. سو­نىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قابىلدانعان 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ساياسات تۇجى­رىم­داماسى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى – سىباي­لاس جەمقورلىقتان تازا قوعام قالىپتاستىرۋ.

بىراق العا قويعان ماقساتىمىزعا جەتتىك دەپ ايتۋعا ءالى دە ەرتە. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەت مۇلكىن, حا­­لىق قازىناسىن زاڭسىز تۇردە جەكە­شە­لەندىرىپ الۋدى ويلامايتىن ادال ازاماتتاردى تاربيەلەپ الۋى­مىز كەرەك. جەمقورلىقسىز قوعام قا­لىپ­تاستىرۋ ءۇشىن تاعى نە ىستەۋ كەرەك؟ مەملەكەت باسشىسى ءبىر سوزىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بارلىق باعىتىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا شاقىرىپ, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ الدىنا بىرقاتار مىندەت قويعانى بەلگىلى. ونىڭ پىكىرىنشە, كاسىپكەرلەر مەن جۇرتشىلىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى بويىنشا بەرگەن وتىنىشتەرى نەگىزىندە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت.

«كەدەن, قۇرىلىس, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەم­­قورلىقپەن كۇرەسۋگە باسا ءمان بە­رۋ كەرەك. قۇزىرلى ورگاندارداعى ءبى­رىن­شى باسشىلاردىڭ جۇمىسىن جەم­قورلىقپەن كۇرەس كورسەتكىشى ارقىلى دا باعالايمىن», دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىق اراسىندا اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى كۇشەيتۋگە شاقىردى.

بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ بىرنەشە ءىس-شارا, جينالىس وتكىزۋمەن شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس, بۇل ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى توقتاۋسىز جۇرگىزىلەتىن جۇيەلى تۇردەگى كۇرەس شارالارى قاجەت.

«بۇل – ۇزاق جىلدان بەرى قوعامعا تەرەڭنەن تامىرىن جىبەرگەن ىندەت. سوندىقتان وعان قارسى باعىتتالعان شارالارىمىز ناۋقاندىق سيپاتتاعى ءىس-ارەكەت بولماعانى دۇرىس. بۇنى ىندەت قانا ەمەس, قوعام باسىنا تۇسكەن قاسىرەت دەسەك تە ارتىق ەمەس. ويتكەنى قازىر ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزگە, تاۋەلسىزدىگىمىزگە تونگەن ەڭ باستى قاۋىپ قانداي دەسە, سىبايلاس جەمقورلىق دەپ ويلانباستان-اق ايتۋعا بولادى. اقپارات قۇرالدارىنان ءتۇرلى باس­شى­لاردىڭ پارامەن ۇستالىپ جات­قانىن كۇندە ەستيتىن بولدىق. بالاباقشادان باستاپ مينيسترلىككە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدەگى مەكەمەنىڭ باسشىلارى قۇرىقتالىپ جاتىر. بۇل جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە, جاڭاشا قارقىنمەن ىسكە كىرىسۋگە يتەرمەلەيتىن سەبەپ بولسا كەرەك», دەيدى ول.

«باتپانداپ كىرگەن اۋرۋ مىس­قىلداپ شىعادى» دەيدى قازاق. سى­بايلاس جەمقورلىق سىندى ىندەتتى دە بىر­دەن ەمدەپ جازۋ مۇمكىن ەمەس. و.اب­دىكارىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ ساناسىمەن جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك. ارينە, پاراقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن جازانى كۇشەيتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرعان ورىندى. دەگەنمەن ەڭ ءبىرىنشى بۇل كەسەلگە ادامنىڭ ىشكى قارسىلىعى ماڭىزدىراق.

«قازىر ەل كولەمىندە «تازا قازاق­ستان» اكتسياسى جاپپاي ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ ماقساتى – ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ, كوشەنى, اۋلانى, قوعامدى, تابيعاتتى تازا ۇستاۋ. ءدال سول سەكىلدى ەندى ادامداردىڭ ساناسىن دا «پارا بەرۋ ارقىلى ماسەلەمدى شەشەمىن, جەمقورلىقپەن بايىپ كەتەمىن» دەيتىن كەساپات تۇسىنىكتەردەن تازالاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ تۇر. ياعني سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە بىزگە ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتۋ كەرەك», دەيدى ول.

مەملەكەت قايراتكەرى كوپ جىلدان بەرى جەمقورلىق تاقىرىبىندا ايتىس وتكىزۋدى ۇسىنىپ كەلەدى. الايدا ءالى كۇنگە بۇل ۇسىنىس مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تابا قويعان جوق. ونىڭ ايتۋىنشا, پاراقورلار ەلدىڭ كوزىنەن جاسىرىلماۋى كەرەك, بۇل قىلمىسقا بارعاندار جونىندە بۇكىل ەل بىلگەنى دۇرىس. سوندا زاڭسىز دۇنيە-م ۇلىك پەن قاراجاتتى قالتاسىنا باسۋدان تايسال­مايتىن كەيبىر «بولاشاق» پاراقور­لار جۇرت الدىندا «اتاعى» شىعىپ, قارابەت بولۋدان قايمىعىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارمايتىن بولادى. ال شىن قىلمىسكەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ەلگە ايگىلەۋدىڭ ءتيىمدى ءبىر جولى – ايتىس.

«قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرى ارقىلى جەمقورلاردىڭ اتىن اشكەرەلەپ, ەلگە تانىتىپ وتىرساق, بۇل باسقالارعا اياق تارتتىراتىن جاقسى ساباق بولار ەدى. ماسەلەن, الدىمەن اۋدان كولەمىندە, سوسىن وبلىستىق دەڭگەيدە, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق كولەمدەگى ايتىستار ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت. ول جەردە حالىق قازىناسىنا قول سالعان قىلمىسكەرلەردىڭ اتتارى اشىق ايتىلىپ, نە ۇرلاعانى, نەنى جەگەنى تۇگەل جاسىرماي جاھانعا جار سالىنسا, بۇل قوعامدى جەمقورلاردان تازالاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. ءبىز بۇل ۇسىنىسىمىزدى «Amanat» پارتيا­سىنا دا, پارلامەنتكە دە بىرنەشە رەت ۇسىندىق. ازىرگە بۇعان قولداۋ بىلدىرگەن ەشكىم جوق», دەيدى و.ابدىكارىم ۇلى.

«جاڭارۋ» سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جالپىۇلتتىق قوزعالىس باسشىسى مەلس سەمعاليەۆ ەلىمىزدە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ءۇشىن زاڭنامالىق تۇرعىدا قاجەتتى شارالاردىڭ ءبارى دە جاسالىپ جاتقانىن, الايدا سونىڭ ورىندالۋى بارىسىندا كەزدەسەتىن كەدەرگى كوپ ەكەنىن ايتادى.

«ەشتەڭە جاسالمايدى دەپ اۋىز­دى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى. ات­قارىلىپ جاتقان شارۋا از ەمەس. مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇجى­رىمداماسى بار. حالىقارالىق كون­ۆەن­تسيالارعا قوسىلدىق. دەگەنمەن ءالى دە الدا تۇرعان مىندەتتەر شاش ەتەك­تەن. جاقىن ارادا ماجىلىستە جەم­قورلىققا قارسى كۇرەسكە قاتىستى زاڭ جوباسى قارالادى. ءبىز وعان ءوز ۇسىنىس­تارىمىزدى بەردىك», دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭ جوباسىندا سىبايلاس جەمقورلىق بابىمەن سوتتالعانداردىڭ ءتىزىمىن جاريالاۋ تۋرالى نورما ەنگىزىلگەن. الايدا ول جەردە تەك اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساعانداردىڭ عانا ەسىمدەرىن جاريالاۋ قاراستىرىلعان ەكەن.

ء«بىزدىڭ ۇسىنىسىمىز – جەمقورلىق بابىمەن سوتتالعان بارلىق ادامنىڭ ەسىمى حالىقتىڭ كوز الدىندا بولۋعا ءتيىس. مەيلى ۇلكەن نە كىشى قىلمىس جاساعان بولسىن, ەگەر پاراقورلاردىڭ اتى-جوندەرى حالىققا قولجەتىمدى بولسا, مۇنداي «جازا» تۇرىنەن بولا­شاق قىلمىسكەرلەر قايمىعادى. قوعام­دا قۇدايدان قورىقپاسا دا, ادام­نىڭ سوزىنەن قورقاتىندار كوپ. بۇل سولارعا جاقسى توقتام بولماق. ءبىز قازىر «جاڭارۋ» ۇيىمى تاراپىنان جەم­قورلىقپەن سوتتالعانداردىڭ ءتىزىمىن جاسايمىز. الايدا بۇل ءىس تەك قوعامدىق ۇيىم ەمەس, مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعانى جاقسى», دەيدى م.سەمعاليەۆ.

جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە, سونداي-اق كۆا­زيمەملەكەتتىك سەكتوردا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋىنا رۇقسات بەرىلمەك ەكەن. بۇل مۇلدەم جول بەرۋگە بولمايتىن ءىس ەكەنىن ايتادى ول.

ء«بىز بۇعان دەيىن مۇنداي جولدان وتتىك جانە ونىڭ زياندى جاقتارىن كورگەنبىز. مەكتەپ ديرەكتورلارى بۋفەتتەرىنە «تەك مەنىڭ ادامدارىمنان ازىق-ت ۇلىك الاسىڭدار» دەپ تالاپ قويىپ, لاۋازىمىن پايدالانىپ ءوز بيزنەسىن جۇرگىزگەن كەزدەرى كوپ بولعان. قولىندا بيلىگى بار ادامداردىڭ بيزنەس­پەن قاتار شۇعىلدانۋىنا تۇبەگەيلى قارسىمىز. ودان دا ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جاعدايىن جاسايىق. ەڭبەكاقىلارىن كوتەرەيىك. ءبىز بۇل ۇسىنىسىمىزدى دا جوعارى جاققا ايتىپ كەلەمىز. قازىر پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى مەن مەنشىك يەلەرى بىرلەستىكتەرى وزدەرى قىزمەت ەتەتىن ءۇيدىڭ حالقى الدىندا ەسەپ بەرمەيدى. تۇرعىنداردان قانشا قاراجات ءتۇستى, ولار قانداي جۇمىسقا جۇمسالدى دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە ەسەپ بەرۋگە ءتيىس. وسىنى زاڭ تۇرعىسىنان رەتتەيتىن كەز كەلدى», دەيدى م.سەمعاليەۆ.

ءيا, ادال ازاماتتاردان قۇرالعان ءادىل قوعام قۇرۋ ءۇشىن ءالى تالاي تەر توگۋگە تۋرا كەلەدى. جوعارىدا ايتىل­عانداي, ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا تەك زاڭدىق تەتىكتەردى عانا پايدالانباي, رۋحاني تۇرعىدا تاربيە-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ دە پايداسى مول. حالىقتىڭ مۇلكىن زاڭسىز جولمەن جەمەۋ حاقىندا اتا-بابامىزدان قالعان وسيەت كوپ. ماسەلەن, اقىن شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ (1808–1881) مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە وزەكتىلىگىن جويماعانىن بايقاۋعا بولادى.

«بيلەر, پارا جەمەڭدەر,

جانعا بەينەت كەزبەڭدەر.

كىسى حاقىن الماڭدار,

اۋزىڭا پارا سالماڭدار.

دۇنيە جيناپ وتكەن جوق,

ءبىزدىڭ بۇرىنعى پايعامبار» دەپ جىرلايدى ول.

مەملەكەت مۇلكى مەن حالىق قا­زى­ناسىنا قول سالۋدىڭ سوڭى زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار ار الدىنداعى جازاعا الىپ كەلەتىنىن وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا قۇيا بەرسەك, ەلدىڭ گۇلدەنۋى مەن تۇرلەنۋىنە تۇساۋ سالاتىن سىبايلاس جەمقورلىق اتتى ىندەتتەن دە قۇتىلىپ, ءادىل قوعام ورنا­تۋعا قولىمىز جەتەرى ايدان انىق. ەڭ باس­تىسى, قولعا العان ىستە تابان­دى­لىقتان تايماعان ابزال.