پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا العاش بولىپ, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى تاتيانا ساۆەلەۆا «2009 جىلعى 9 ماۋسىمداعى ەۋرازيالىق تۇراقتاندىرۋ جانە دامۋ قورىن قۇرۋ تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قورىتىندى ازىرلەۋى جونىنەن قىسقاشا بايانداما جاسادى. قاۋلى قابىلدانىپ, ءماجىلىس قۇجاتتى جۇمىسقا الدى.
ودان كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى جەل ەلەكتر ستانتسياسى جوباسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا كوكشەتاۋ, سەمەي جانە وسكەمەن قالالارىندا كومىر جاعاتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن سالۋ جوبالارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىنىڭ قورىتىندى ازىرلەۋى ۇسىنىلدى. قۇجاتتاردىڭ ءمان-ماڭىزىن ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەدىل جاڭبىرشين ايتىپ بەردى.
سونداي-اق وتىرىستا زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى سنەجاننا يماشەۆا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن كيپر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قورىتىندى ازىرلەۋىن تانىستىردى. دەپۋتاتتاردىڭ باسىم بولىگى اتالعان زاڭ جوبالارىن قولداپ, وڭ شەشىم قابىلدادى.
جيىندا قارالعان كەلەسى ماسەلە – «2024–2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى. قۇجاتتى تانىستىرعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ ءسوز اراسىندا ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ۇلتتىق قورعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ تۇرعىسىندا ونەركاسىپتى دامىتۋعا ەرەكشە ەكپىن قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. ال قوسىمشا بايانداماشى قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ بيىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىمى مەن كىرىستەرىنە توقتالدى.
– بيىل بيۋدجەت تاپشىلىعى 3,7 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە ء(ىجو) 2,7% دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىر. بيۋدجەت شىعىستارى 24,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىشتەر كەپىلدىك بەرىلگەن ترانسفەرت, شىعىستاردىڭ ءوسۋ قارقىنى مەن بيۋدجەت تاپشىلىعى بويىنشا بيۋدجەتتىك قاعيدالارعا سايكەس كەلەدى, – دەدى مينيستر.
ءارى قاراي دەپۋتاتتار سۇراق قويىپ, تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. كەيىن زاڭ جوباسىن داۋىسقا سالدى. قاتىسىپ وتىرعان 95 دەپۋتاتتىڭ 85-ءى جاقتاپ, 12-ءسى قالىس قالىپ, ءبىر دەپۋتات قارسىلىق ءبىلدىرىپ, قۇجات قابىلداندى. ماسەلە توڭىرەگىندە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ ەل بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە, اسىرەسە كىرىس بولىگىندە ۇنەمى دۇرىس بولجام جاسالمايتىنىن ايتىپ, پىكىر ءبىلدىردى.
– الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارى ناقتى مۇمكىندىكتەرمەن قابىسا بەرمەيدى. ناتيجەسىندە, ەلدەگى جاعداي ناقتى ەكونوميكالىق جاعدايدان الشاق. مەملەكەتتىك ورگاندار جىل سايىن بيۋدجەتتى قاراۋ كەزىندە ءبىزدى مەملەكەتتىك قازىنانىڭ تەڭگەرىمدى ەكەنىنە سەندىرەدى, ال جىل سوڭىندا كىرىس جەتكىلىكسىز بولىپ ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىنا جۇگىنەمىز. ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتى ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىنسىز شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ۇكىمەت ىشكى جالپى ءونىمى ءوسىمىنىڭ وڭ ەكونوميكالىق قارقىنى تۋرالى ادەمى تسيفرلارمەن بەزەندىرىلگەن بايانداما جاسايدى. ال ءىس جۇزىندە ءبىز ونى كورىپ وتىرعان جوقپىز. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولۋى كەرەك. بىراق كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ قارقىنى مەن بەلسەندىلىگى ماردىمسىز. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا, وڭىرلەردى دامىتۋعا قوماقتى قارجى قۇيىپ وتىرمىز, بىراق كىرىس كوزگە كورىنبەيدى, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
بۇدان كەيىن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ دەپۋتاتتار قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ كودەكسىنىڭ جوباسى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارىنىڭ جوباسىن ۇسىندى. ورتاق بايانداما جاساعان ول قۇجات مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتىپ, حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە ساي ەكوجۇيەنى قورعاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى باسقارۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانى تۇراقتى دامىتۋعا جول اشاتىن زاڭدىق تەتىكتەر بارىنشا قامتىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– جاڭا زاڭنامانىڭ ماڭىزدى كومپونەنتى – قولدانىستاعى زاڭنامادا جوق, سۋ ۇنەمدەۋدى ىنتالاندىرۋ مەحانيزىمدەرىن ەنگىزۋ. جاڭا تالاپتارعا سايكەس سۋدى پايدالانۋعا رۇقسات سۋدى ۇنەمدەۋگە (سۋدى قايتا پايدالانۋ جابدىعىنىڭ بولۋى) كەزەڭ-كەزەڭىمەن (بەس جىلعا دەيىن) كوشۋ جوسپارى بولعان جاعدايدا عانا بەرىلەدى. سۋدى ۇنەمدەۋ ساياساتىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ جانە فەرمەرلەر مەن كاسىپورىنداردى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا كوشۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن زاڭناما دەڭگەيىندە دە, ناقتى پراكتيكالىق شارالار دەڭگەيىندە دە نەگىز قالاندى, – دەدى ن.نۇرجىگىتوۆ.
تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا ءماجىلىس قۇجاتتى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. بۇدان سوڭ دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ەكىنشى وقىلىمدا قاراپ, قابىلدادى. ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قىلمىستىق كودەكسكە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. بۇل رەتتە ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردى, سول تەكتەستەردى ءوندىرۋ مەن ولاردى, ونىڭ ىشىندە «ەسىرتكىنى جاسىرىپ كەتۋشىلەردى» پايدالانىپ وتكىزۋ اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ەسكەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردى, سول تەكتەستەردى وتكىزۋ ءۇشىن زاڭسىز دايىنداۋ, قايتا وڭدەۋ, ءوندىرۋ ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن قك-ءتىڭ جەكە جاڭا 297-1-بابى ەنگىزىلدى. وندا مۇلكى تاركىلەنىپ, 20 جىلعا دەيىن نەمەسە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان.
باس كوميتەتتەن وسى زاڭدى قابىلداپ, سەناتقا جولداۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. ءماجىلىس مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان قۇپتادى. ىزىنشە دەپۋتاتتار تاعى دا ءۇش قۇجاتتى قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ازيا دامۋ بانكى اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى اياسىندا 52,3 ملرد يەن الۋ ەسكەرىلگەن.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى 5 تامىزداعى جارلىعىنا سايكەس, 52,3 ملرد جاپون يەناسى كولەمىندەگى قارىز تۋرالى كەلىسىمگە 2024 جىلعى 23 تامىزدا قول قويىلدى. جاپون يەناسى ۆاليۋتاسىن تاڭداۋدىڭ نەگىزى سەبەبى – ول جاپونياداعى تاريحي تومەن بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەگە جانە قازاقستاندىق تەڭگە مەن جاپون يەنى اراسىنداعى تىعىز كوررەلياتسياعا بايلانىستى. بۇل قاراجات ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالارىن قولداۋعا, كولىك ينفراقۇرىلىمى, ونەركاسىپ, ءبىلىم بەرۋ جانە باسقا دا باسىم باعىتتاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان بانكتىڭ قارىزى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا 3 جىلدىق جەڭىلدىك كەزەڭىن قوسا العاندا 15 جىل وتەۋ مەرزىمىنە بەرىلەدى, – قارجى ءمينيسترى م.تاكيەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, تارتىلاتىن قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ جانە ونى وتەۋ, قارىز تۋرالى كەلىسىمدە بەلگiلەنگەن قارجىلىق شارتتارعا سايكەس, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى.
– وتكەن جىلداردىڭ ىشىندە قازاقستان مەن اتالعان بانك اراسىندا كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى قامتيتىن بەرىك جانە سىندارلى ىنتىماقتاستىق قالىپتاستى. قازاقستان ازيا دامۋ بانكىنە 1994 جىلى قوسىلدى. ەلىمىزدىڭ ۇلەسى 0,805%-دى قۇرايدى, – دەدى مينيستر.
سونىمەن قاتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكى اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى بويىنشا 52,7 ملرد يەن الۋ قاراستىرىلعان. قارىز تۋرالى كەلىسىمگە 2024 جىلعى 21 تامىزدا قول قويىلدى. بۇل قاراجات تا ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالارىن قولداۋعا, كولىك ينفراقۇرىلىمى, ونەركاسىپ, ءبىلىم بەرۋ جانە باسقا دا باسىم باعىتتاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالعان بانكتىڭ قارىزى قازاقستانعا 3 جىلدىق جەڭىلدىك كەزەڭىن قوسا العاندا, 15 جىل وتەۋ مەرزىمىنە بەرىلەدى. قازاقستان اتالعان بانككە 2017 جىلى قوسىلدى, ەلىمىزدىڭ ۇلەسى 0,754%-دى قۇرايدى.
بۇدان بولەك, ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى اياسىندا 84,9 ملرد يەن تارتىلادى. قارىز تۋرالى كەلىسىمگە 2024 جىلعى 11 قازاندا قول قويىلدى.
– بۇل قاراجات ەكونوميكامىزدىڭ ماڭىزدى سالالارىن قامتيتىن ۇكىمەتتىڭ بيىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە قاراستىرىلعان مىندەتتەمەلەرى مەن باسىم باعىتتارىن قارجىلاندىرۋعا جۇمسالادى. اتالعان بانكتىڭ قارىزى 5 جىلدىق جەڭىلدىك كەزەڭىن قوسا العاندا, 11 جىل وتەۋ مەرزىمىنە بەرىلەدى – دەدى م.تاكيەۆ.
وتىرىستا ءماجىلىس «2025–2027 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىستى.
– سەنات «2025–2027 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭىنا جالپى سوماسى 118,8 ملرد تەڭگەگە 135 تۇزەتۋ ەنگىزدى. ونىڭ ىشىندە 2025 جىلى – 60 ملرد تەڭگە, 2026 جىلى – 38,5 ملرد تەڭگە, سونداي-اق 2027 جىلى 20,3 ملرد تەڭگە قامتىلدى. بۇل شىعىستار وڭىرلەردى قولداۋعا, اتاپ ايتقاندا «اۋىل ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا, كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, سۋمەن جابدىقتاۋعا جانە سۋ بۇرۋعا, گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن دامىتۋعا جانە باسقا دا باعىتتارعا جىبەرىلدى. جالپى, سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسى پارامەترلەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزبايدى جانە ەكونوميكا مەن وڭىرلەردى ودان ءارى تۇراقتى دامىتۋعا باعىتتالعان, – دەدى دەپۋتات ەركىن ءابىل.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالعان سوڭ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلدى. كوتەرىلگەن پروبلەمالار قاتارىندا وڭىرلەردىڭ دامۋىندا اسا ۇلكەن الشاقتىقتارعا جول بەرمەۋ جانە وڭىرلەردىڭ ءوز الەۋەتىن, ۇلكەن ەكونوميكالىق دەربەستىگىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعى, كيبەرالاياقتىق, قارجىلىق پيراميدالاردىڭ ارەكەتى, يەسىز قالعان جان-جانۋارلار, استىق وڭدەۋ سىندى ماسەلەلەر بار.
دەپۋتات ماقسات تولىقباەۆ شارۋالاردىڭ پروبلەماسىن كوتەرىپ, استىق ەكسپورتتاۋعا بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ اشىقتىعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
– قازاقستان – «استىق دەرجاۆاسى» دەپ جاھانعا جار سالعاندا مىقتىمىز. بىراق سول استىقتى الا جازداي تابان ەت, ماڭداي تەرىمەن باعىپ-قاعاتىن جۇزدەگەن ديقان ناقتى قولداۋ كۇتىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ جاقىن كۇندەرى شىققان قاۋلىسىنا قاراساق, سۋبسيديا ەندى استىقتى قارا تەڭىز بەن بالتىق تەڭىزىندەگى پورتتارعا جەتكىزەتىن ساناۋلى ەكسپورتتاۋشىعا عانا بەرىلمەك. ەۋروپا, افريكاعا دەيىن جەتكىزەمىز دەپ الەكپىز. ناقتىراق ايتقاندا, ءار تونناعا – 20 مىڭ تەڭگەدەن. ارينە, بۇل دا قولداۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. الايدا تارازىنىڭ ءبىر باسىنداعى مىڭداعان شارۋانىڭ ءىسى شاتقاياقتاپ تۇرسا, ەكىنشى باسىنداعى ونداعان ادام تابىسقا كەنەلىپ جۇرمەي مە دەگەن كۇمان بار, – دەي كەلە ول استىق قويمالارىن سالۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى.
