– ەلدە ءبىرىنشى بولىپ قۇلاققا ەندوسكوپيالىق ترانسكانالدى وپەراتسيا جاسادىڭىز. جاڭا ءادىستىڭ ميكروسكوپپەن جاسالاتىن ءداستۇرلى وپەراتسيالاردان ارتىقشىلىعى نەدە؟ مۇنداي تاۋەكەلگە قالاي باردىڭىز؟
– ليتۆادان وقۋدان كەلگەندە قۇلاقتىڭ دابىلى زاقىمدانعان پاتسيەنتتەردى ەمدەۋ بارىسىندا ۇلكەن تىلىك جاساۋدىڭ قاجەتى جوعىن ءتۇسىندىم. سودان بىلتىر بۇرىنىراقتا ميكروسكوپپەن جاسالعان وپەراتسيالاردى ەندوسكوپيالىق ادىسپەن جاساۋعا كىرىستىم. نەگىزى بۇل ءتاسىل العاش 10 جىل بۇرىن يتاليادا قولدانىلعان. ارتىقشىلىعى كوپ. باستىسى پاتسيەنتكە جايلى. ميكروسكوپ ۇلكەن بولسا, ەندوسكوپ وتە شاعىن قۇرىلعى. زامانعا قاراي شىعىپ جاتقان جاڭا قۇرىلعىلاردىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ قاجەت. مەن بۇل ءادىستى تەك كىتاپتان ىزدەنىپ, وقىپ, زەرتتەپ بىلگەنىم بولماسا, كوزبەن كورگەنىم جوق. قولدان كەلەتىنىنە سەنىمدى بولعان سوڭ بارىپ پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعىنداعى ءوزىمىزدىڭ پروفەسسوردىڭ رۇقساتىن الىپ, وپەراتسياعا كىرىستىم. ليتۆادان پروفەسسور ەۆگەنيۋس لەسينسكاس تا ءوزى بۇل وپەراتسيانى جاساماعان, ماعان جاساۋعا بولاتىنىن ايتىپ, سەنىم ءبىلدىردى. پروفەسسور تالاپبەك اجەنوۆ تە كەلىسىپ, بىرەر وپەراتسيانى ءوزى باقىلادى. بىلتىر ءبىز وسى ءادىستى ەنگىزگەن الەمدەگى التىنشى ەل ەدىك. قازىر وزبەكستان, رەسەي مەن ليتۆاداعى ارىپتەستەر دە قولعا الا باستاپتى. ويتكەنى جاڭا ءادىس بارلىق جاعىنان جەڭىل وتەدى. ارينە, حيرۋرگتىڭ ەپتى, بىلىكتى بولعانى دۇرىس. قازىر ءبىز عانا ەمەس, مەديتسينانىڭ وزگە باعىتىنداعى دارىگەرلەر دە ەندوسكوپپەن وپەراتسيا جاساۋعا داعدىلانىپ جاتىر. ءبىز دە كوپ سوزباي باستاپ كەتتىك. ءوز باسىم ءبىر جارىم جىلدا 120 وپەراتسيا جاساپ ۇلگەردىم.
– پاتسيەنتتەردىڭ پىكىرى قانداي؟ اۋىرسىنۋ, اسقىنۋ بەلگىلەرى بايقالعان جوق پا؟
– ەندوسكوپپەن جاساعان ءبىرىنشى وپەراتسيانىڭ ۋاقىتى 2,5 ساعاتقا سوزىلدى. شامامەن 50 وپەراتسيادان كەيىن مۇنداي وپەراتسيالاردى 40 مينۋتتا جاساي باستادىق. وپەراتسيادان كەيىن ناۋقاستار ء«سىز ماعان انىق وپەراتسيا جاسادىڭىز با» دەپ تاڭىرقايدى. تىلىكتىڭ, الىنعان شەمىرشەكتىڭ ورنى كىشكەنتاي بولعان سوڭ پاتسەنتتەر اۋىرسىنبايدى. قازىر جاسى ۇلعايۋىنا بايلانىستى نەمەسە جۇرە كەلە ەستۋ قابىلەتى ناشارلاۋ فاكتىسى كوبەيىپ كەلەدى. اقش عالىمدارى جۇرگىزگەن ستاتيستيكاعا سايكەس, 2035 جىلعا قاراي ەستۋ قابىلەتى تومەن ادامدار سانى 2 ملردقا جۋىقتايدى. ەستىمەيتىن ادام قوعامنان, الەۋمەتتەن الىستاپ كەتەدى. كەيىن پسيحولوگيالىق قيىندىققا تاپ بولىپ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەندەيدى. مۇنداي ادامداردىڭ ءومىرى قىسقا بولۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. قازىر ەلدە قۇلاق اۋرۋلارىنىڭ بارلىق ءتۇرىن ەمدەۋگە مۇمكىندىك بار. ساڭىراۋ بوپ تۋعان بالالارعا دا ءساتتى وپەراتسيا جاسالىپ جاتىر. مەديتسيناعا جاڭاشىلدىق اكەلسەك, ەلگە پايدامىز ءتيىپ جاتسا, بىزگە ۇلكەن مارتەبە. ءبىزدىڭ بولىمشەدەگى دارىگەرلەر وپەراتسيا جاساعان ناۋقاستى ءوزى قاداعالايدى. ارينە, ناۋقاستاردى جەرگىلىكتى ەمحانا دەڭگەيىندە قاراۋعا جىبەرۋگە بولار ەدى. بۇل – ارىپتەستەرگە سەنبەگەننەن ەمەس, وزىمىزگە جاۋاپكەرشىلىك العاننان.
– ەندى وسى تاجىريبەنى ەلدەگى ارىپتەستەرگە ۇيرەتۋ ويدا بار ما؟
– ارينە, بار. وڭىرلەردەن وپەراتسياعا قاتىسىپ, كورىپ, بىلسەك دەيتىن دارىگەرلەردەن ۇسىنىس ءتۇسىپ جاتىر. قاسىمدا جۇرگەن ءۇش رەزيدەنت ەندوسكوپيالىق وپەراتسيانى جاقسى بىلەدى. جوق دەگەندە 50 وپەراتسيادا قاسىمدا تۇردى. كەلەشەكتە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋ دە ويدا بار. ويتكەنى وتورينولارينگولوگيا باعىتىندا ءالى دە بولسا ىسكە اسىراتىن جۇمىس كوپ.
نەگە ەكەنى بەلگىسىز, قازىر ەلىمىزدە وتاندىق مەديتسيناعا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىندار بار. بۇگىندە كۆوتا ارقىلى ءتۇرلى اۋرۋلار تەگىن ەمدەلەدى. مەيلى, كەزەك ءبىر جىلدا كەلەر, بىراق 40 جىل دۇرىس ەستىمەي شىداپ كەلىپ, وپەراتسيانى لەزدە شەتەلدە جاساتۋعا نە تۇرتكى بولدى ەكەن دەيسىڭ كەيدە. شەتەلدە باعا قىمبات ءارى ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. ونى كورىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىز. ەلدە كەزەك كۇتكىسى كەلمەسە, اقىلى جاساتار بولسا, شەتەلدەگىدەن ءۇش ەسە ارزان شىعادى. كورەياعا بارىپ, وزىمىزگە قايتىپ كەلگەن تالاي ازاماتتى كوردىم. باسقاسىن بىلمەدىم, قۇلاققا وپەراتسيا جاساتقاندار باعانىڭ قىمبات ەكەنىن, ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيتىنىن ايتادى. وسىعان قاراعاندا شەتەلدىڭ جارنامالارى ءبىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىككە سالقىنىن تيگىزىپ وتىر. ءوز تاجىريبەمنەن ءتورت پاتسيەنتتى السام, ونىڭ ەكەۋى رەسەيدە وپەراتسيا جاساتىپتى. ناتيجە شىقپاي, بىزگە كەلدى. سول سەكىلدى كورەيادا, وزبەكستاندا وپەراتسيا جاساتقان پاتسيەنتتەر جۇگىندى. شەتەلدەگى ناتيجەسىز وپەراتسيالاردى ءوزىمىز قايتا جاسادىق.
مەن قانداي ورتادا دا ءبىزدىڭ دارىگەرلەردىڭ دەڭگەيى شەتەل دارىگەرلەرىنەن ەش كەم ەمەس دەپ ايتىپ جۇرەمىن. ارينە, مىڭ جاعدايدىڭ بىرىندە پاتسيەنتكە جاسالعان وپەراتسيا, ەمشارا قونباۋى مۇمكىن. بىراق مۇنداي جاعدايدىڭ كوبىندە ناتيجە پاتسيەنتتىڭ وزىنە, اعزاسىنا بايلانىستى. ايتپەسە حيرۋرگ كۇندە جاساپ جۇرگەن وپەراتسيادان جاڭىلۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىردى-ەكىلى «شۋلى» اقپاراتتار ەل مەديتسيناسىنىڭ يميدجىنە تەرىس اسەر ەتەدى. وپەراتسيادان كەيىنگى اسقىنۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. تەك قايتقان ادامدى كەرى قايتارا المايسىڭ. باسقا جاعدايدىڭ بارىندە دارىگەرلەر قولدان كەلەتىن شارانى جاساپ باعادى. سوندىقتان مەديتسينانىڭ قاي سالاسىندا بولسىن ەمدەۋگە كەلەتىن اۋرۋلاردى شەتەلدە ەمەس, ەلدە ەمدەگەن دۇرىس. دارىگەرلەردى پاتسيەنتتەردىڭ العىسى, ءىلتيپاتى جىگەرلەندىرەدى.
– قوعامنىڭ قاي سالاسىندا دا بىلىكتى مامانعا سۇرانىس جوعارى. ادام جانىنىڭ اراشاشىسى دارىگەردىڭ ۇنەمى ىزدەنىستە بولۋى كەرەك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بىرەر جىل بۇرىن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ليتۆاداعى سانتاريشكەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلينيكاسىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپسىز. ونىڭ ءساتى قالاي ءتۇستى؟
– «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگى تۋعالى ونىڭ شاراپاتىن ءتۇرلى سالادا ءبىز قۇرالپى جاستار كورە باستادى. اشىق اقپاراتتان تاعىلىمدامانىڭ باستى تالابى تۋرالى بىلگەن سوڭ, استانادا مەديتسيناعا قاتىستى وتكەن شەبەرلىك ساباقتارىنىڭ بىرىندە ليتۆانىڭ پروفەسسورى ەۆگەنيۋس لەسينسكاسپەن تانىسقانىمدى ەسىمە الدىم. ونىمەن استانادا بىرگە وپەراتسيا جاساپ, كوزىنە تۇسكەنىم بار. وپەراتسيادان كەيىن دە سالاعا قاتىستى ءبىراز ماسەلەنى كەڭەستىك. سودان تەلەفون ءنومىرىن قالدىرىپ, مازالاعان سۇراق تۋسا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا حابارلاسساڭ بولادى دەپ ءىلتيپات بىلدىرگەن. پروفەسسورعا حابارلاسىپ, باعدارلاما تۋرالى ايتقانىمدا سوزگە كەلمەي, كەلىسىمىن بەردى. كوپ ۇزاماي قۇجاتتاردى تۇگەندەپ تاپسىردىم. ەمتيحاننىڭ بارلىق بەس كەزەڭىنەن سۇرىنبەي ءوتتىم. وقۋ بارىسىندا مەملەكەت تولەپ وتىرعان ستيپەنديا وزىمە تولىق جەتتى. ەۆگەنيۋس لەسينسكاسقا تاعى ءبىر ريزا بولعانىم, ول ماعان زور سەنىم ارتتى. جىل ىشىندە 50 شاقتى قۇلاق وپەراتسياسىنا قاتىستىم. كەتەرىمدە سول ەلدە قالىپ جۇمىس ىستەۋىمدى قولقالادى. ىشتەي قۋانىم قالدىم. دەگەنمەن ۇستازىما العىس ءبىلدىرىپ, ەلىمنىڭ الدىندا قارىزدار ەكەنىمدى ايتىپ جەتكىزدىم. ول دا مەنىڭ نيەت-تىلەگىمدى ءتۇسىندى.
– شەتەلگە شىعا قالساق, ءوز ەلىمىزبەن سالىستىراتىن ادەتىمىز بار عوي. ونداعى ماقسات, ۇلگى الاتىن تۇسى بولسا ۇيرەنىپ, ولقى تۇسىنان جيرەنۋ بولسا كەرەك. شەتەلدە تۇرىپ, وقىپ كەلگەن مامان رەتىندە قانداي ارتىقشىلىعىن بايقادىڭىز؟
– ۆيلنيۋس قالاسىنداعى سانتاريشكەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلينيكاسى ليتۆاداعى ەڭ وزىق مەديتسينالىق ورتالىق سانالادى. ورتالىقتىڭ قۇرال-جابدىقتارى, تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى, جاراقتاندىرىلۋى, مۇمكىندىكتەرى پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىمەن دەڭگەيلەس. ارتىقشىلىعىمىز بولماسا, قالىس قالعان جەرىمىز جوق. ءبىز دە سوڭعى ۇلگىدەگى شەتەلدىك تەحنولوگيالاردى پايدالانامىز. دارىگەرلەر دە كىل مىقتى, دەڭگەيلەرى وتە جوعارى. ايتالىق, وتورينولارينگولوگيا حيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ارمان كاكىمجان ۇلى – امبەباپ دارىگەر. قۇلاق, تاماق, مۇرىننىڭ وپەراتسياسى دەپ ءبولىپ-جارماي, ءبارىن جاساي بەرەدى. سول سەكىلدى تاماققا جاسالاتىن وپەراتسيالارعا ماماندانعان دميتري كوگايدى جۇرت جاقسى تانيدى. مۇرىن قۋىستارىنا جاسالاتىن وپەراتسيالاردى جەتىك بىلەتىن ءاليا مۇحامەدجانقىزى بار. ءوزىم دە مۇرىن, تاماق, قۇلاق وپەراتسيالارىن جاساي بەرەمىن. بىراق مۇرىن مەن قۇلاققا كوبىرەك وپەراتسيا جاساپ, سول باعىتتا ىزدەنەمىن. ارينە, وزگە وڭىرلەردە دە مىقتى لور دارىگەرلەر جەتەرلىك. بىراق قالاي دەگەندە دە, تەحنولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋ جاعىنان پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى اۋرۋحاناسىنىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى. مۇندا بارلىعى دەرلىك شەتەلدە ءبىلىمىن شىڭداپ, مەديتسياناعا جاڭالىق اكەلسەم, كوپكە پايدام تيسە دەپ جۇرگەن دارىگەرلەر.
– جالپى, حيرۋرگيانىڭ تارماقتارى كوپ قوي. ناق وسى وتورينولارينگولوگيا باعىتىن تاڭداۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
– ءبارى دە 2004 جىلى استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسكەننەن باستالدى. وعان دەيىن انامنىڭ بالا جاستان «قولىڭنىڭ ەبى بار, ءتۇبى حيرۋرگ بولاسىڭ-اۋ» دەگەن ءسوزى قۇلاققا سىڭگەن. مەكتەپتە سپورتپەن شۇعىلدانىپ, ستۋدەنتتىك شاقتا دا ءتاۋىر ناتيجە كورسەتىپ ءجۇردىم. 4-كۋرستا ساباق كەستەسىنە ساي لوردىڭ قىسقا تسيكلدى كۋرستارى باستالدى. ءبىر قىزىعى, ءدال سول لوردىڭ اپتالىعىندا دجي-دجيتسۋدان الماتىعا جارىسقا كەتىپ, ساباقتان قالىپ قويدىم. سپورتتىڭ وسى تۇرىنەن ەل چەمپيوناتىن جەڭىپ, الەم بىرىنشىلىگىندە كۇمىس مەدال ولجالاعانىم بار. الماتىداعى تۋرنيردە دە باعىم جانىپ, ءبىرىنشى ورىن الىپ كەلگەندە ۇستازىمىز, پروفەسسور تالاپبەك اجەنوۆ «مىنە, جىگىت! جارايسىڭ! ءبىرىنشى ورىن العانىڭ ءۇشىن ساعان لوردىڭ ەمتيحانىنان جاقسى باعا قويىپ بەرەيىن» دەپ ارقامنان قاقتى. وقىتۋشىنىڭ مەيىرىمىن كورىپ, ماقتاۋىن ەستىپ, ءبىرىنشى رەت «وڭاي باعا» العان قۋانىشىمدا شەك بولمادى. سپورتپەن نە قوعامدىق جۇمىسپەن وقىتۋشى ءۇشىن ەمەس, ءوزىڭ ءۇشىن اينالىساسىڭ عوي. ونىڭ ۇستىنە تالابى جوعارى ۇستازدان جەڭىلدىك كۇتپەگەنىم راس.
تاعى ەكى جىلدى ارتقا تاستاپ, 6-كۋرسقا كەلگەندە دارىستەردى تۇگەل №1 قالالىق اۋرۋحانادا ءوتىپ جۇردىك. وپەراتسيا بولىمشەلەرىن ارالاپ, كوزبەن كورگەن سوڭ, جالپى حيرۋرگياعا, تراۆموتولوگياعا بارعىم كەلمەدى. كەنەت تاعى ءبىر وپەراتسيا بولمەسىنىڭ ەسىگى ايقارا اشىق تۇرعانىن اڭدادىم. ويىمدا دانەڭە جوق, الگى بولمەگە كىرىپ بارىپ ەدىم, بۇرىننان تانىس لور پروفەسسورمەن ۇشىراسا كەتتىم. «سەن ءبىزدىڭ ستۋدەنت ەمەسپىسىڭ» دەپ سۇرادى. ء«يا», دەدىم. «سەن بالا لور بولاسىڭ, كەل, وپەراتسيا جاساپ جاتىرمىز. قازىردەن كورىپ-ءبىل, كوزىڭ ۇيرەنە بەرسىن», دەدى جىلى شىرايمەن. سول كەزدە مەديتسينانىڭ باسقا باعىتتارىنا شاقىرعان دارىگەرلەر بولدى. بىراق ءوزىم الگى وپەرتسيادان شىققان سوڭ لور بولامىن دەپ شەشتىم. دارىگەر بولاتىنىم انىق ەدى, بىراق وتورينولارينگولوگيا باعىتىن تاڭداۋعا ۇستازدار سەبەپشى بولدى.
رەزيدەنتۋرانى ءتامامداپ, ەلورداداعى انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىندا ەڭبەك جولىمدى باستاعاندا بولىمشە مەڭگەرۋشىسى المات بەكماننىڭ شاپاعاتىن كوردىك, ءتالىمىن الدىق. سالادا ۇلگى تۇتاتىن, ارداقتايتىن كىسىلەردىڭ ءبىرى دەپ سول المات جاقسىلىق ۇلىن ايتار ەدىم. ال تالاپبەك اجەنوۆ ۇستازىمىز قازىر پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينا ورتالىعىنىڭ باس لور دارىگەرى, استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە لور كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. جۇمىسىنا ادال حۋرۋرگ-دارىگەر وپەراتسيا جاساۋدان دا قول ۇزگەن جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ساندىبەك ءاسانالى,
«Egemen Qazaqstan»
