ۇزاق جىلدار تۇركىستان قالاسىنىڭ باس دارىگەرى بولعان كەڭەسبەك اقساقالمەن تانىستىرعان – وسى اۋلەتتىڭ ءبىر مۇشەسى, كەڭەسبەك قارتتىڭ ءىنىسى, اتاقتى ساۋلەتشى ساماتبەك تاجەن ۇلى. ال ساماتبەكپەن تاريحي «حان وردالى سارايشىق» كەسەنەسىن كورۋگە كەلگەن كەزىندە تانىسقان ەدىم. ول اتىراۋ وبلىسىنىڭ باس ساۋلەتشىسى ەدى. 1999 جىلى «قازاقستان مۇنايىنا 100 جىل» مەرەكە كۇنىنە وراي كەسەنەنى اياقتاۋعا جانتالاسىپ جاتقان بولاتىنبىز. تانىستىعىمىز جالعاسىپ, ماحامبەت اقىننىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالعان «يساتاي-ماحامبەت» الاڭىنىڭ جوباسىن بىرگە جاسادىق.
جوڭعارعا قارسى سوعىستىڭ باتىرى, مۇردەسى قاراتاۋ ەتەگىندەگى توبەنىڭ باسىندا قالعان توقتامىس بابامىزعا ەسكەرتكىش ورناتۋعا نيەتتەنىپ, ساماتبەك ەكەۋمىز كەسەنە ورناتۋ جوباسىنا كىرىستىك. اۋەلى توقتامىس باتىر ماڭگىلىككە دامىلداعان توبەنى كورۋ ماقساتىندا استانادان جاڭاقورعانعا اتتانىپ, جولشىباي ساماتبەكتىڭ تۇركىستانداعى اعاسى كەڭەسبەكتىڭ ۇيىنە تۇستىك. ۇيدەگى اڭگىمەمىز كوبىنە سالىناتىن كەسەنە توڭىرەگىندە ءوربىدى. كەڭەسبەك اعا ورىندى سۇراقتارىمەن, ۇسىنىستارىمەن اڭگىمەگە ارالاسىپ وتىردى. «جاڭاقورعان ەمحاناسىنىڭ دەمالىس ۇيىنە «توقتامىس» اتىن بەرىپ, باتىر اتىن ساقتاپ قالعان جەرگىلىكتى جۇرت تۋرالى جاقسى پىكىرلەرى قازاق حالقى تەكتىلىگىنىڭ دالەلىندەي كورىنىپ ەدى. كەلەسى كۇنى كەڭەسبەك اقساقال بىزگە باتاسىن بەرىپ, جۇمىسىمىزعا ساتتىلىك تىلەپ جولعا شىعارىپ سالدى. اعا باتاسى قابىل بولىپ, «توقتامىس باتىر» كەسەنەسى ەل نازارىن اۋدارارلىقتاي بىرەگەي ساۋلەت ەسكەرتكىشىنە اينالعان-دى.
ساۋلەت ونەرىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بايانداعان كەڭەسبەك اقساقالدان: ء«سىز دە قۇرىلىسشىمىسىز؟» دەپ سۇرادىم. سويتسەم, ول كىسى دارىگەر بولىپ شىقتى. دارىگەر بولعاندا دا عىلىمي ەڭبەكتەرى كەڭەس وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسىلىمدارىندا جارىق كورگەن, وپەراتسيا جاساۋ تاجىريبەسىن باسقا ەلدەگىلەر ءىس جۇزىندە قولدانىپ جۇرگەن دارىگەر ەكەن. ونىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىقتارى مەن جەتىستىكتەرى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى اتالعان سالا ماماندارىنا ايگىلى كورىنەدى.
«توقتامىس» دەمالىس ءۇيى دەمەكشى, وسى ارادا مارقۇم امانگەلدى ابدۋللاەۆ تۋرالى دا ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز قوسۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانى. امانگەلدى ۇزاق جىلدار بويى جاڭاقورعانداعى شيپاجاي جۇمىسىن جولعا قويىپ, وداققا تانىمال ەتكەن مامان, باسشى تۇلعا. ەل ەگەمەندىك الىپ, قازاق ەلىنىڭ بايلىعى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقاندا, بار مالىن سالىپ, قارىز الىپ, شيپاجايدى ساقتاپ قالعان ازامات ەكەن. توقتامىس باتىرعا كەسەنە تۇرعىزۋ كەزىندە ىسكەر ازامات قولداۋ كورسەتىپ, قولعا العان شارۋامىزدىڭ ساتىمەن جۇزەگە اسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. امانگەلدى اقساقال «توقتامىس» دەمالىس ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ: «وسى ورىن قاشان كەلسەڭ دە سەنىكى», دەپ قولداۋ بىتىرگەن-ءدى.
كەسەنە قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن قالعان كەزى بولاتىن. ەسىك قاعىلدى. «كىرە بەر, ەسىك اشىق» دەيمىن. قاراسام, كىرىپ كەلە جاتقان كەڭەسبەك اقساقال. قاسىنداعى جىگىتتىڭ قولىنداعى قالتادا ۇيىتىلگەن ءبىر قويدىڭ ەتى. سوناۋ تۇركىستاننان, جارىقتىق-اي, سەكسەننەن اسقان شاعىندا 100 شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ كەلىپ تۇر.
«ساماتبەك ەكەۋىڭدى باتامدى بەرىپ جولعا شىعارىپ سالىپ ەدىم, ەندى ەسكەرتكىشتى ءوز كوزىممەن كورۋگە كەلدىم», دەيدى.
ساماتبەكتىڭ اعاسىمەن, باۋىرلارىمەن تانىسا كەلە تەگى مىقتى اۋلەت ەكەنىنە كوزىم جەتتى. جانى ءجانناتتا بولعىر تاجەن اقساقالدىڭ ۇلدارى شەتىنەن دارىندى دا تالانتتى. ولار بويىنداعى ونەرلەرىن شەتىنەن ەلىم دەپ, قازاعىم دەپ ۇلتىنىڭ مەرەيىن وسىرۋگە ارناعان.
تاجەن پەرزەنتتەرىنىڭ ۇلكەنى كەڭەسبەكتىڭ دارىگەرلىك ماماندىعىنان باسقا دا ونەردە ۇلەسى بار ەكەن. اكەسى تۋرالى مەمۋارلىق جانردا جازىلعان «تەگىنە تارتىپ تۋعان ەر» اتتى كىتابى – كانىگى جازۋشىلار ەڭبەگىنەن كەم تۇسپەيتىن شىعارما. ءتىلى سونشالىق جاتىق, ءسوزى ۇعىمدى. ماماندىعى دارىگەر بولعانىمەن, جانى جازۋشى. دارىگەر – ادام ءتانىنىڭ ينجەنەرى, جازۋشى – ادام جانىنىڭ ينجەنەرى ەمەس پە. وسىلايشا, كەڭەسبەك قاجى ماماندىعىمەن قوسا «ادام جانىنىڭ ينجەنەرى» اتاعىن دا ابىرويمەن اتقارىپتى. ول قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ەلەڭ ەتكىزەر ءبىر شىعارماسى تۋرالى قۇلاعى شالسا, ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىنداردىڭ ءبىرى-تۇعىن.
تاجەن اۋلەتى, ونىڭ بالالارى تۋرالى وي قوزعاعاندا كەڭەسبەكتەن كەيىنگى «مەن دە ەرەكشە جاراتىلعان تۇلعامىن» دەپ, كەز كەلگەن قازاقپەن بوي تەڭەستىرە الاتىن ءىنىسى انۋاربەك تاجەن ۇلىنىڭ دا ورنى بولەك. ەلىم دەپ ەڭبەك ەتكەن ازاماتتاردىڭ ىشىندە رۋحاني ۇندەس بولعانىم, ەڭبەگىن كوبىرەك قىزىقتاعان كىسىم دە وسى – انۋاربەك. ماماندىعى – ورىس ءتىلىنىڭ مۇعالىمى. شىعارماشىلىق ادامى. ول احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ, بارشا ادامزاتتى يماندىلىققا شاقىرار ەڭبەگىنە اينالعان حاديستەرىن تۇپنۇسقاسىنان شاعاتاي تىلىنەن تىكەلەي قازاقشاعا اۋدارعان. وسى اۋدارماعا كەزىندە انەكەڭنىڭ وتىنىشىمەن پىكىر جازعان ەدىك. «مەن – قۇل قوجا احمەت, الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە» اتتى ماقالامدى زەردەلەۋ ەڭبەگىم ەدى دەپ تە ايتۋعا بولار. انۋاربەكتىڭ «ديۋاني حيكمەتى» دە, ءبىزدىڭ ماقالامىز دا ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, سوڭعىسى لوندوندا جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى.
تاجەننىڭ ءۇشىنشى ۇلى ماراتبەكپەن تانىسۋدى اللا ءناسىپ ەتكەن جوق, ەرتەرەكتە باقيعا وزىپتى. ەسەسىنە ونىڭ ۇلى نۇرلاندى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋلەتشى نۇرلان ماراتبەك ۇلىن جاقسى بىلەمىن. ەلىمىزدىڭ ساۋلەت ونەرى سالاسىنا قوسقان ۇلەسى قوماقتى.
ال اتاقتى ساۋلەتشى ساماتبەك تاجەن ۇلى – استاناداعى «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, استانا اۋەجايى جولىنداعى «التىن قاناتتى» تۇلپارلار, نارىكباەۆ زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى عيماراتتارى, كوپتەگەن وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنداعى كەشەندەردە ەرەكشە قولتاڭباسى بار ەلىمىزگە اتى بەلگىلى تۇلعا. باس قالانىڭ ساۋلەتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتۋ بارىسىندا تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋلەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
ال تاجەن اقساقالدىڭ كەنجەسى ەركىنبەكتى ەرەكشە دارىندى, الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن قايسار مىنەزدى, باتىر جاراتىلعان جان دەپ باعالايمىن. ونىڭ سوڭعى بەس جىل بويى «قازاقتىڭ كيىز ءۇيى» اتتى جوبامەن اينالىسقانداعى كەزدەسكەن كەدەرگىلەرگە مويىماي, جىگەرلەنە كىرىسكەن ارەكەتىنە وسىنداي باعا لايىق.
اتا-بابامىزدىڭ سان مىڭداعان جىل باسپاناسى بولعان, حان ورداسى دا سول, شارۋانىڭ قاراشاڭىراعى دا سول – كيىز ءۇي تاعدىرى قاتتى تولعاندىراتىن ماسەلە ەدى. سونداي تولعانىس ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ «قازاقتىڭ كيىز ءۇيى» اتتى ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەگىمىز جارىق كوردى.
حالقىمىزدىڭ كوشپەلى ءومىر ءسۇرۋ ۇردىسىنەن قول ۇزگەن ۋاقىتىندا, الەم حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن ۇلتتىق بولمىسىن, ءتىلى مەنەن ءدىلىن جاھاندانۋ ءۇردىسى قۋسىرىپ كەلە جاتقان زاماندا ەركىنبەك تاجەن ۇلى اتا-باباسىنىڭ كيىز ۇيىنە قامقورلىق جاساۋدى باستى مىندەتى سانايدى. بۇل جوبامەن اينالىسقان بەس جىلدا ەركىنبەك جىلجىمالى, جينالمالى كيىز ءۇيدىڭ ونداعان نوبايىن جاسادى.
كەڭەسبەك اقساقالدى تۋعانىمداي جاقسى كورىپ كەتۋىمنىڭ, ونىڭ اۋلەتىنە دەگەن سىيلاستىعىمنىڭ سەبەبىن جاقىندا تاپقانداي بولدىم. ونىڭ «تەگىنە تارتىپ تۋعان ەر» كىتابىنداعى ويلار مەنىڭ تانىم-تۇسىنىگىممەن استارلاسىپ جاتقانداي.
«ات باسىن بۇرعانشا اي وتەدى, اينالىپ كەلگەنشە جىل وتەدى». ءسويتىپ ءجۇرىپ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىڭ وتەدى دەيدى حالقىمىز. ۇلى ۋاقىت كوشىمەن ىلەسىپ ءبىز دە وتەرمىز, كەتەرمىز. قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىن قولدارىمەن جاساپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرى قاتارىنا قوساتىن ۇرپاق – ءبىزدىڭ بالالارىمىز, نەمەرە-شوبەرەلەرىمىز بولماق. تەگىنەن ءنار العاننىڭ تەرىس كەتكەنى بولىپ كورگەن ەمەس. اتا-باباسىنىڭ جاقسىلى-جاماندى ءومىر جولىن ءتالىم السىن دەپ ۇسىندىم. ءبىر اللانىڭ جەبەۋىمەن ءومىر بويى جاساعان ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسىن جەيتىن ارتىمىزدا قالدىرعان ۇرپاعىمىز سانالى بولعاي. جەر بەتىندە قالعان سوقپاعىمىز جاڭعىرا بەرگەي! ءيا, جانىمداي جاقسى كورەتىن باۋىرلارىم, پەرزەنتتەرىم, ءومىردىڭ ءسانى دە, راحاتى دا ءدىن جولى, ناماز وقۋ, ورازا تۇتۋ, زەكەت بەرۋ, كاليماعا ءتىل كەلتىرۋ, بۇيىرسا قاجىلىققا بارىپ كەلۋ. قىسقا عۇمىردىڭ ءمانى وسى ەكەن عوي». تالايعا ونەگە بولارلىق تۇجىرىم.
سودان بەرى دە ون جىل ءوتىپتى. ءبىز ەندى توقسانعا اياق باسىپپىز. قازاق حالقى تەكتى حالىق دەيمىز. بۇل جالعان تىرلىكتە بولىپ جاتاتىن وتىرىك پەن وسەكتى دە, قاراقشىلىق پەن الارماندىقتى دا, وزبىرلىق پەن پاراقورلىقتى دا ۇمىتتىرىپ, «ەلىم مەنىڭ, جەرىم مەنىڭ» دەپ, ەلىڭدى ءسال الىسقا كەتسەڭ ساعىندىراتىن, اۋليەلەرىن ەسكە الىپ تابىندىراتىن وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى بولسا كەرەك.
سايىن نازاربەك ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
