بۇل جادىگەر عىلىمي ورتادا «بولجال كىتابى» («كنيگا گاداني») اتىمەن تانىمال. كىتاپ ۇيعىر قاعاندىعى كەزىندە جازىلعان دەپ ەسەپتەلەدى. كولەمى 13,75 ح 8,75 سم. تۋىندىنىڭ باسى مەن اياعىندا قىتايشا بۋددا دىنىنە ارنالعان ولەڭ ءماتىنى جازىلعان. قالعان 58 بەتىندە ەجەلگى تۇرىك بىتىك جازۋى بادىزدەلگەن.
بۇل كىتاپتى 1907 جىلى اعىلشىن ارحەولوگى ا.ستەين قىتاي ەلىنىڭ گانسۋ پروۆينتسياسى دۋنحۋان ايماعى اۋماعىندا ورنالاسقان «1000 بۋد ۇڭگىرى» عيباداتحانا قىزمەتشىسىنەن ساتىپ الادى. كىتاپتىڭ تۇپنۇسقاسى لوندونداعى بريتان مۋزەيىندە تۇر. بۇل جازبا ەسكەرتكىش بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن جالعىز رۋنيكالىق قولجازبا بولىپ سانالادى.
تۋىندىنى العاش زەرتتەگەن – دات تۇركولوگى ۆيلگەلم تومسەن. بۇل كىسى قولجازباداعى ماتىندەردىڭ مازمۇنىن تالداي كەلە, كىتاپ مانيحەي دىنىنە نەگىزدەلگەنى جايلى پايىم ايتىپ: «تۇرىك تىلىندەگى ءماتىن بەسىنشى پاراقتىڭ ارتقى بەتىنەن باستالىپ, 57-پاراقتىڭ ءبىرىنشى بەتىندە اياقتالادى» دەسە, تاعى ءبىر ۇلكەن تۇرىكتانۋشى عالىم ۆ.رادلوۆ اتالعان قولجازبانى «تاڭبامەن جازىلعان حات» دەگەن. كىتاپتاعى جازبا ءماتىندى تۇرىك عالىمى ح.وركۋن اعىلشىن تىلىندەگى اۋدارماسىنا سۇيەنە وتىرىپ, تۇرىكشە سويلەتسە, اتاقتى س.مالوۆ ورىس تىلىنە اۋدارعان.
ال قازاق عالىمدارى اراسىنان ع.ايداروۆ «ىرىق بىتىكتى» 1990 جىلى س.مالوۆتىڭ ورىسشا اۋدارماسى نەگىزىندە قازاق تىلىندە سويلەتسە, بىرنەشە جىل بۇرىن تۇرىكتانۋشى ن. بازىلحان ءار ىرىققا ءوزىنىڭ جەكە-جەكە ترانسليتەرتسياسىن ۇسىنعان ەكەن. ودان كەيىن «ىرىق بىتىك» كىتابىنا لينگۆومادەني كوديفيكاتسياسى جانە ينتەرپرەتاتسياسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىم – فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) ايگەرىم جۇماباەۆا.
«ىرىق بىتىكتى» ەجەلگى شىعىستىڭ لينگۆيستيكالىق فەنومەنى رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل قولجازبا ماتىندەرىندە كەزدەسەتىن بولجامداردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن زەرتتەۋلەردىڭ ءارتۇرلى تاسىلدەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قولجازباعا قاتىستى بارلىق زەرتتەۋدەن وتكەن ماتەريالدار ءالى دە ونىڭ لينگۆومادەني ەرەكشەلىگىن اشپاعانىن اتاپ وتكەن ءجون» دەيدى ايگەرىم امىربەكقىزى.
