«وتباسى بانك» اكتسياسىن ساتۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟

ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ تۇرعىن ءۇي جيناعىنا مۇمكىندىك الۋىنا قاتىستى ۇسى­نىس ۇكىمەتكە ەنگىزىلگەن. مۇنداي جاع­دايدا دەپوزيتكە مەملەكەتتىك سىي­لىقاقى «وتباسى بانككە» عانا ەمەس, بارلىق كوم­مەرتسيالىق بانككە بەرىلەدى. «قازىر بانكتەر 16 پايىزدىق بازا­لىق مولشەرلەمەگە باعدار جاساي وتىرا قار­جىلاندىرۋدىڭ 80 پايىزىن حالىق پەن كومپانيالاردىڭ دەپوزيتتەرىن تارتۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. بۇل – «قىسقا اقشانىڭ» باعاسى. ەكو­نوميكانى نەسيەلەۋدىڭ جوعارى مولشەرلەمەسى وسى جەردەن باستالادى. ەگەر بانك­تەر «ۇزىن اقشاعا» قولى جەتسە, نەسيەلەۋ مول­شەرلەمەسى دە تومەن­دەيدى», دەيدى م.ابىلقاسىموۆا.

وعان دەيىن دە وسىنداي باستامالار اراگىدىك بولسا دا ايتىلىپ قالاتىن. بىراق مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بيىل عانا نا­زار اۋدارىلا باستادى.

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات وماروۆ وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىن­­دا «وتباسى بانك» وتاندىق يپوتەكا نا­رى­عى­نىڭ 60 پايىزىن يەمدەنىپ وتىرعانىن ايتقان. «مونوپوليالار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تۇرعىن ءۇي جيناق جۇيەسىنە قاتىسۋىنا قولدانىستاعى تىيىم سالۋعا جانە بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى. وسىدان كەلىپ ساپا مەن قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى بۇزىلادى. تۇتىنۋشىلارعا ءار­تۇرلى قىزمەت, سونىڭ ىشىندە باعالاۋ, نوتارياتتىق قىزمەتتەر جۇك­تەلەدى. مۇنداي مىسالدار تولىپ جاتىر, ول قازىر بۇكىل سالانى قامتىدى», دەدى م.وماروۆ.

ەندى ەكونوميكانىڭ وسى سەگ­مەنتى نا­رىق­تىڭ ەركىنە وتپەك. جاقىندا «باي­تەرەك» ۇلتتىق حولدينگى «وتباسى بانك­تىڭ» 40 پايىز اكتسياسىن ءىرو-عا (جەكە­مەنشىككە ساتۋعا) شىعاراتىنىن حابار­لادى. ال «بايتەرەك» جالعىز اكتسيونەرى – ۇكىمەتكە تىكەلەي باعىنىپ, ەسەپ بەرەتىنى بەلگىلى. نەگىزى «وتباسى بانك­تىڭ» IPO-عا شىعۋى 2016–2019 جىلدارى قاراستىرىلىپتى. «ول كەزدە ونىڭ قار­جىلىق-ەكونوميكالىق جاعدايى جەتكى­لىكسىز تارتىمدى بولاتىن (2018–2019 جىلدار), وسىعان بايلانىستى الەۋەتتى ينۆەس­تور­لار تاراپىنان بانك اكتسيالارىنىڭ پاكەتىن ساتىپ الۋعا قىزىعۋشىلىق بول­مادى», دەيدى «بايتەرەك» تاراتقان اقپا­رات­تا.

كەيىنگى بەس جىلدا «وتباسى بانكتىڭ» قار­جى كورسەتكىشتەرىندە وڭ وزگەرىس بار. 2019 جىلى بانك­تىڭ تازا پايداسى 27 ملرد تەڭ­گەنى, ال 2023 جىلى 147 ملرد تەڭ­­گەنى قۇرادى. سونداي-اق ونىڭ اكتيۆتەرى 1,3 ترلن تەڭ­گە­­دەن (2019) 3,99 ترلن تەڭگەگە (2023) دەيىن ءوستى. «قارجى ينستي­تۋ­تى­نىڭ بيزنەس-مودەلىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسى جانە وسى كەزەڭدە قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىشتەر – IPO-عا شىعۋ ماسەلەسىن قاراۋ ءۇشىن نەگىز», دەپ ەسەپتەيدى ۇلتتىق حولدينگتە.

بۇعان قوسا «وتباسى بانك» بيرجاعا شىققان جاع­­داي­دا قارجى ينستيتۋتى ءوزىنىڭ الەۋ­مەت­تىك بارلىق فۋنكتسياسى مەن مىن­دەت­­تەمەسىن ساقتايتىنىن ايتتى. ء«ىرو قا­رىزدار بويىنشا قولدانىستاعى جەڭىل­دىك­تى مولشەرلەمەلەرگە اسەر ەتپەيدى. ءبىز مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋدى جانە جەكە تۇرعىن ءۇي جوبالارىن ىسكە اسى­رۋدى جالعاستىرامىز», دەپ حابارلادى بانك­تەن.

2024 جىلى 1 قازاندا «وتباسى بانك­­تە­گى» سالىمشى­لار­دىڭ جي­ناق­­تارى 2,2 ترلن تەڭ­گەدەن استى. بۇل رەتتە كرەديت­تىك پورتفەل 3,2 ترلن تەڭگەدەن كوپ.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, ۇكى­مەت­تىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇلەسىن ازايتۋعا ۇمتىلۋىن نارىق تا قۇپ كورەدى. ساۋلەتشى الماس ورداباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل شە­شىم – مەملەكەتتىك مونوپوليانىڭ ىقپا­لىن ازايتۋعا باعىتتالعان باتىل قادام. بىراق شەشىم قابىل­داماس بۇرىن ءبىراز جايت­تى زەرتتەپ الماساق, حالىقتى اۋرە­گە سالامىز. مىسالى, قۇرىلىس يندۋس­تريا­­­­­سىنىڭ وكىلدەرى سالىق كودەكسىنە قا­تىس­تى جەڭىلدىكتەردى الىپ تاس­تاسا, ءۇي قۇرى­­­لىسىنىڭ شارشى مەترى كەمى سالىق مول­­شەرىنە قاراي قىمبات­تايتىنىن ايتتى.

ساۋلەتشى ماماننىڭ ايتۋىنشا, قۇ­رى­لىس كومپانيالارى سالىق جەڭىل­دىك­تە­رىن قولدانىپ جۇرگەن كەزدە دە, ساپاعا قاتىستى ماسە­­لەلەرگە يەلىك ەتە الماي قالعان. تۇر­عىن ءۇي سالاسىندا جۇر­گەن كەيبىر كوم­پا­نيانىڭ نە ينجەنەرلىك قۇرامى, نە وندىرىستىك بازاسىنىڭ جوقتىعى – ەڭ قور­قى­نىشتى فاكتور. سوندىقتان ۇكىمەت باس­پانا نارىعىنداعى ۇلە­سىنە قاتىستى شەشىم قابىل­داماس بۇرىن قۇرىلىس يندۋس­تريا­سىن­دا­عى ءتارتىپتى رەتكە كەلتىرىپ الۋى كەرەك.

«نارىق «وتباسى بانكتى» تۇر­عىن ءۇي نارىعىنىڭ وپەراتورى دەپ تانيدى. ۇكىمەت بانكتىڭ 40 پايىز اكتسياسىن جەكەمەنشىككە ساتسا دا, 60 پايىزدىق باسىمدىقتى وزىنە الىپ, جەكەمەنشىكتەگى قۇ­رىلىس كومپانيالارىنا دا نارىقتى رەتكە كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قۇرىلىس يندۋس­ترياسىن ءدال قازىرگىدەي بەيبەرەكەت جاع­دايدا جەكەگە تاپسىرۋعا بولمايدى», دەيدى ا.ورداباەۆ.

ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ مالىمەتىن­شە, بيىلعى قاڭتار-مامىر ارالىعىندا 558,8 ملرد تەڭگەگە يپوتەكالىق نەسيە را­سىم­­دە­لىپتى. جالپى سومانىڭ 70,4 پا­­يىزى «وتباسى بانك» بەرگەن نەسيەلەرگە (393,3 ملرد تەڭگە نەمەسە 22,6 مىڭ نەسيە) تيەسىلى بولسا, 65,3 پايىزى بانكتىڭ تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسى بو­يىنشا بەرگەن نەسيەلەرگە (365,1 ملرد تەڭگە نەمەسە 19,9 مىڭ نەسيە) تيەسىلى. 11 ەكىنشى دەڭ­گەي­لى بانك بانكتەردىڭ سەرىكتەس باعدار­لا­ما­لارى مەن جەڭىلدەتىلگەن مەم­لە­كەت­تىك باعدارلامالارىنا كىرمەي­تىن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋمەن اينالىسادى.

«Ranking» مالىمەتىنشە, بۇل سەگ­مەنتتەگى ەڭ تومەنگى كرەديت بو­يىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى 14,9 پا­يىزدان («بانك تسەنتركرەديت») 26,5 پايىزعا (قازاقستانداعى قىتاي بانكى) دەيىن اۋىتقيدى. بۇل مولشەرلەمەلەردى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە ال­مايتىنى بەلگىلى. بىراق قازىر ەلدەگى 4 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك سەرىكتەس يپوتەكا ۇسىنىپ وتىر. ولار – «Altyn Bank», «فريدوم فينانس بانكى», «Halyk Bank» جانە «بانك تسەنتركرەديت». ساراپ­شىلاردىڭ سوزىنشە قارجى نارى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ «وتباسى بانكتىڭ» قۇزىرەتىن وزگە بانك­تەرمەن ءبولىسۋ كەرەك دەگەن شەشىمىنە سول ءتورت بانكتىڭ نارىقتاعى ارەكەتى سەبەپ بولعانى انىق.

تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىن­شا, «وتباسى بانك­تىڭ» تۇر­عىن ءۇي جيناعىنداعى مەملە­كەت­تىك مونو­پولياسىن جويۋ وتە ماڭىزدى. سەبە­بى يپوتەكالىق قورجىندى باسقا بانكتەرگە ءبولۋ مەن ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي جيناعى باعدارلاماسىنا قاتىسۋىن رەتتەۋ نارىقتاعى باسەكەنى كۇشەيتىپ, كور­سەتىلەتىن قىزمەتتەر ساپاسىن جاقسار­تادى. «وتباسى بانكتىڭ» 40 پايىز اكتسياسىن ءىرو ارقىلى جەكەمەنشىككە ساتۋ تۋرا­لى ۇسى­نىسى – ستراتەگيالىق شەشىم. بىراق «وتباسى بانك­تىڭ» تەك مەملەكەتتىڭ عانا قارجىسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان بانك ەكەنىن ۇمىتپايىق. مەنىڭشە, بۇل شەشىم حالىقتىڭ ءىرو-عا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قابىلدانىپ وتىر», دەيدى ساراپشى.

ا.چەبوتارەۆتىڭ سوزىنشە, مەملەكەت بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر­عان­­دىقتان, 40 پايىز اكتسيا مىندەتتى تۇردە ساتىلادى. بىراق سول ۇلەستى ساتىپ العان ەدب ءۇشىن «وتباسى بانكتىڭ» قالىپ­تاس­قان وبرازىنان باسقا باعىتتى ويلاس­تىر­عان ماڭىزدى. مىسالى, اۆتوكولىك يندۋسترياسىنىڭ وكىلدەرى ەدب-مەن ينتەگراتسيالانىپ, نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىن وزگەرتۋگە ۇمتىلىپ جاتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر نارىققا باسقا بالاما كەرەك. جىلدىق 17–19,5 پايىز حالىقتى شارشاتتى. «ەگەر جاڭا باعدارلاما پايدا بولسا, نارىقتا باسەكە ورناپ, بانكتىڭ دە, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ دا قارجىلىق كاپيتالى ارتادى, نارىقتا قۇرىلىسقا قاجەتتى تاۋار­لاردى شىعا­رۋعا مۇددەلى جاڭا كوم­پانيالار پايدا بولادى», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

كەلەسى ساراپشى الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, باسەكەلەس­تىك­تى دامىتۋ ءۇشىن ويىن­شىلار اراسىندا تەڭ جاعداي جاساۋ كەرەك. «ەدب مەملەكەتتىك بانكتەرمەن باسەكەلەسە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ول ءۇشىن نەسيەنى سۋبسيديالاۋ ءۇشىن قول­دانىلاتىن دەمەۋقارجى كەرەك. ەدب-عا قارجى سەكتورىندا ويىن ەرەجەسىن وزگەرتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى قارىز تۇرىن­دە بەرىلسە دە قاجەت. ەگەر مەملەكەتتىڭ دەمەۋ­قارجىسىن ۇنەمى الىپ كەلگەن بانكتەر نارىقتا ەندى تانىلىپ, باسىمدىققا يە بولعان بانكتەردەن وق بويى وزىق تۇرسا, بۇل ماسە­لە تۋىن­­دامايتىن ەدى», دەيدى ا.چۋكين.

قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىم­داس­تى­عىنىڭ توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆا بىزبەن اڭگىمەسىندە «وتباسى بانكتىڭ» اكتسياسىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءالى دايىن­دىق دەڭگەيىندە ەكەنىن ايتادى. «ماسەلە ازىرگە قندرا-دا, «بايتەرەك» ۇلتتىق حولدينگ دەڭ­­­­گەيىن­دە دە تالقىلاندى. ءدال قازىر «وتباسى بانك» ءىرو ارقىلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ساتىلسا, نارىق ناتيجەسىن جاقىن ارادا سەزبەيدى. سەبەبى 40 پايىز اكتسياعا يە بولعان بانكتەر نارىقتىڭ بەتالىسىن وزگەرتە الماعاندىقتان, ۇكىمەتتىڭ دەمەۋقارجىسىنا قول سوزادى. ال ۇكىمەت بانكتەرگە قارجىنى وڭدى-سولدى شاشاتىنداي جاعدايدا ەمەس ەكەنى بەلگىلى», دەيدى ە.باحمۋتوۆا.

سونداي-اق ە.باحمۋتوۆانىڭ پىكىرىن­شە, ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك «وتباسى بانك­تىڭ» اكتسياسىن جەرگىلىكتى ەدب-عا ەمەس, قارجىلىق كاپيتالى جەتكىلىكتى حالىق­ا­را­لىق قارجى ۇيىمدارىنا بەلگىلى ءبىر كەلىسىمشارتتارمەن بەرگەنى دۇرىس. يپو­تەكا نارىعىنداعى جاعدايدى تەك قال­تالى قارجى ۇيىمدارى عانا وزگەرتە الادى. «ازىرگە «وتباسى بانكتىڭ» 40 پا­يىز اكتسياسىنا قىزىعىپ تۇرعان شەتەلدىك قارجى ۇيىمىن دا, ءوزىمىزدىڭ اۋقاتتى بانكتەردى دە كورىپ تۇرعان جوقپىن. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءبىرىنشى كەزەكتە بانك جۇمىسىن رەتتەيتىن جاڭا زاڭ قابىلداپ, قارجى سەكتورىن وسىعان دەيىنگى كەدەرگىلەردىڭ ىقپا­لىنان ساۋىقتىرۋ كەرەك», دەيدى ە.باحمۋتوۆا.

«Halyk Finance» باسقارما توراعاسى­نىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىرحانوۆ مەملەكەتتىك قارجى ۇيىمدارى باسەكەلەس قارجى نا­رى­­عىندا ءداستۇرلى بانك جانە قارجى قىز­مەتتەرىن ۇسىنباۋعا ءتيىس دەپ ويلايدى. «مۇنىمەن جەكە بانك­تەر مەن قارجى ۇيىمدارى عانا اينالىسۋعا ءتيىس. «بايتەرەك» ۇبح توبىنا كىرە­تىن مەملەكەتتىك قارجى ۇيىمدارى نارىق­تا­عىدان الدەقايدا تومەن ستاۆكالار بو­يىنشا كرەديتتەر مەن باسقا دا قارجى قىزمەتتەرىن ۇسىنا وتىرىپ, جوسىقسىز باسەكەلەستىكپەن اينالىسادى. مىسالى, «وتباسى بانك» جەڭىلدىكتى يپوتەكالىق نەسيەلەر بەرەدى, ال قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى ءىرى بيزنەسكە جەڭىلدىكتى نەسيەلەر بەرەدى. بانكتەر مۇنداي جەڭىلدىكتى پايىزدىق مول­شەر­لەمەلەرمەن باسەكەگە تۇسە ال­مايدى, سوندىقتان ەلىمىزدە نارىق­­­تىق يپوتەكا مەن بيزنەسكە نارىق­تىق نەسيە بەرۋ وسپەيدى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

م.تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ بەلگىلى ءبىر سەكتورىنا پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋمەن كومەكتەسكىسى كەلسە, ونى قارجى جۇيەسىندەگى نارىقتىق قاتىناس­تار­دى بۇزباي-اق جاساۋعا بولادى. «ول ءۇشىن مەملەكەت نارىقتىق پايىزدىق مولشەرلەمەنى مەم­لە­كەتتىك بيۋدجەتتەن تىكەلەي قارىز الۋشىعا سۋبسيديالاۋعا ءتيىس. بۇل جاعدايدا قارىز الۋشى بانك­تەر­دەن, باسقا قارجى ۇيىم­دارىنان نارىقتاعى كرەديت­تەردى نارىقتىق ستاۆكا بو­يىنشا عانا ىزدەيتىن بولادى. مەم­لەكەت قارجى نارىعىندا تومەن مولشەرلەمەمەن نەسيە ۇسىنۋدى توقتاتقان سوڭ, «وتباسى بانك» جانە قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى سياقتى مەملەكەتتىك قارجى ۇيىم­دا­رىن تولىعىمەن 100 پا­يىز جەكەشە­لەن­دىرۋگە بولادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م.تەمىرحانوۆ.