ابىلاي حان تۋرالى جاڭا دەرەكتەر

مۋزەيدىڭ ديرەكتورى ايان ساداەۆ وزبەكستان ارحيۆتەرىنە دە بارىپ, ونداعى دەرەكتەردىڭ كوشىرمەسىن الىپ كەلۋدى ويلاپ جۇرگەنىن ايتتى. «قازىر وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياساتى اشىق­تىققا بەت العانى كورىنىپ  ءجۇر. حاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ءبىز سۇراتقان دەرەكتەردى تا­ۋىپ بەرۋگە جانە كوشىرمەسىن جاساپ جونەلتۋگە قارسى ەمەس, تەك اقى­لارىن تولەسەك بولدى», دەيدى ول.

شىنىندا حان قايتىس بولعان تاشكەنتتىڭ وزىندە كوپتەگەن دەرەك بولۋى مۇمكىن. قازىر مۋزەيدىڭ قورىندا ابىلاي حان تۋرالى قىتاي, رەسەي ەلدەرىنەن تابىلعان دەرەكتەر بارشىلىق. ولاردىڭ ءبىرازى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى كەزىندە باسپاسوزدە باسىلعان جانە ءتۇرلى تەلەارنادا جاريالانعان بەينەماتەريالدار. سونىڭ ءبىرى – قىتايدا تۇراتىن قازاق عالىمى دۇيسەنالى ءابدىلاشىمنىڭ ايتقاندارى. ول قا­زىر قىتاي ءارحيۆىن قاراۋعا قۇقىسى بار از عالىمداردىڭ ءبىرى ەكەن.  دۇي­سەنالىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىر­دە ول قىتاي ارحيۆىنەن ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ 1774 جىلى ابىلاي­دىڭ قىرعىزدارعا قارسى جورىعى جانە وعان ءوزىنىڭ دە كومەكتەس­كەنى تۋرالى حاتىن تاپقان. حاتتا جو­رىقتىڭ سەبەبى جانە نەمەن اياقتالعانى تۋرالى باياندالعان. قىرعىز قوسىندارى قازاقتىڭ ۇلى ءجۇز تايپالارىنىڭ بىرىنە شابۋىل جاساپ, كوپ ادامدى ءولتىرىپ, بالالار مەن ايەلدەردى مال-مۇلكىمەن قوسا ايداپ اكەتكەن. سوعان اشۋلانعان ابىلاي حان دەرەۋ قول جيناپ, قىرعىزدارعا قارسى اتتانادى. «بۇل تۋرالى كەزىندە شوقان دا جاز­عان. بىراق وندا ناقتى قانداي جەتىس­تىك بولعانى ايتىلماعان ەدى. ال ابىلپەيىز ءوز حاتىندا ابىلاي­دىڭ قىرعىز قوسىندارىن تالقان­داپ جانە مىڭداعان ادامدى قولعا ءتۇسىرىپ, كوكشەتاۋ وڭىرىنە ايداپ كەلگەنىن جازعان», دەيدى دۇيسەنالى ءابدىلاشىم بەينەجازبادا.  

بۇعان قاراعاندا, ابىلپەيىز قىتايدىڭ ەجەن حانىنا سەنىمدى ادام بولعان سياقتى. بەلگىلى عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ «100 قۇجات» (قازاق حاندىعى مەن چيڭ يمپەرياسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا بايلانىستى) ەڭبەگى­نىڭ 89-قۇجاتىندا ابىلپەيىز­دىڭ ءبىر ۇلى حىداي كەلگەندە ەجەن حان ونى قۇرمەتتەپ, «قۇرمەتتى قو­ناق­­اسى بەرگەنى» جازىلادى. ال ابىل­پە­يىز ولگەننەن كەيىن ورنىنا ونىڭ ۇلكەن ۇلى حانقوجانى حان­دىق­قا جارلىقپەن تاعايىندا­عا­نى جانە ونىڭ وزىنە جازعان حاتى كورسەتىلگەن. ق.سالعارا ۇلى تاپ­قان 90-قۇجاتتا: «تارباعاتاي­داعى امبانداردىڭ كەشە كەلگەن حابار­­لاۋ مالىمدەمەسىنەن اكەڭ  ابىلپە­يىز­دىڭ ناۋقاستان قايتىس بولعا­نىن ەستىپ, قاتتى قايعىردىم. اكەڭ ابىلپەيىز تاۋەلدى بولعاننان بەرى مەنىڭ اتاپ كورسەتكەن كومەگىم­نەن تەرەڭ ۇلگى الىپ, قاراۋىنداعى كوشپەلى ەلىن شىپ-شىرعاسىن شىعارماي باسقاردى. بار كۇشىن سالىپ, شەكاراداعى ۇرلىق, زور­لىق-زومبىلىق سەكىلدى قىلمىس­تىق ىستەردى تىيىپ, تاباندىلىقپەن ءتارتىپ ورناتتى. مەن ونى ەرەكشە باعالادىم. قازىر ونىڭ قايتىس بولعانىنا كۇيزەلىپ وتىرمىن. مەن ارنايى قامقورلىعىمدى ءبىلدى­رىپ, ىلە قولباسشىسىنا ازا تۇتۋعا قاتى­سىپ, اقتىق سالۋعا ارنايى ۇلىق جىبەرۋگە بۇيرىق بەردىم», دەپ جازادى (ق.سالعارا ۇلى. «100 قۇجات»., الماتى: «سانات»., 1998, 86-ب).

«قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا ابىلپەيىزدىڭ شى­عىس قازاقستان ايماعىندا بيلىك جۇرگىزىپ, نايمانداردىڭ حانى بولعانى ايتىلادى. «قىتايمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتىپ, قازاق-قىتاي, قازاق-ورىس قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى» دەلىنگەن وندا («قازاق­ستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى. ءى توم, 1998, 624-ب).  الايدا قۇجات­تار ونىڭ قىتاي يمپەرياسىنىڭ بودانى بولعانىن كورسەتىپ تۇر. ول ەجەن حانعا ءوزىنىڭ سەنىمدى ادام ەكەنىن تانىتقان. سوندىقتان ابىلپە­­يىز­دىڭ جازعاندارىندا جالعان­دىق جوق. ولاي بولسا ابىلايدىڭ دا وسى جورىقتا قىرعىزداردى جەڭىپ, ولاردىڭ بىرنەشە مىڭ ادامىن تۇتقىنداعانى راس. قازىر كوكشەتاۋ وڭىرىندە رۋىمىز قىر­عىز دەيتىن باۋىرلارىمىز بار. بىرنەشە اتادان بار. قازاق بولىپ كەتكەندىكتەن ولاردىڭ قازىر­گى ۇرپاعىنىڭ نەگىزگى بولىگى ارعى اتالارىنىڭ قىرعىزدان كەلگەنىن بىلە دە بەرمەيدى.  تاريحتا «جايىل قىرعىنى» دەگەن اتاۋ العان سوعىس تۋرالى ەجەن حانعا ابىلپەيىز وسىلاي حابارلاعان ەكەن.  

ومبى قالاسىنىڭ مەملەكەت­تىك ارحيۆىنەن تۇسىرگەن بەينەماتەريالدا ابىلاي حاننىڭ ورىس پاتشالىعىنىڭ جەرگىلىكتى باس­شىلىعىمەن جازىسقان حاتتارى وتە كوپ ساقتالعان. ولار كەزىندە ورىس ارمياسى ءسىبىر كورپۋسى­نىڭ اسكەري-جورىقتىق كانتسەليارياسىندا ساقتالىپتى. «قاعازدار ەش ب ۇلىنبەگەن. ساپاسى وتە جاقسى, ارادا وتكەن ءۇش عاسىر ولاردىڭ جازۋىن بۇلدىرە الماعان. ءبىر ايى­بى, ابىلايدىڭ جازعان حاتتارى­نىڭ كوبى قىپشاق تىلىندە, قازىر ولاردى تانيتىن, ايىرا الاتىن ادامدار جوقتىڭ قاسى», دەيدى ءارحيۆتىڭ قۇجاتتاردى پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ليۋدميلا وگورودنيكوۆا.

ءبىر قىزىعى, وسىنداعى قۇجات­تار اراسىنان ابىلاي حانعا ار­ناپ پەتر قورعانىنىڭ قارسىسىندا سالىنعان ءۇيدىڭ العاشقى سىزباسى دا تابىلعان. وندا كەيىن تابىل­عان سىزبادان ايىرماشىلىق بار. سونىمەن بىرگە ءۇيدىڭ قۇرىلى­سىن سالعان شەبەرلەردى دراگۋن پولكى­نىڭ اسكەرلەرى كۇزەتكەن دەگەن جازۋ دا ساقتالعان. ابىلايعا ارناپ ءۇي سالۋعا قارسى بولعان ادامدار بولعان با دەگەن وي كەلەدى.

ل.وگورودنيكوۆانىڭ ايتۋىن­شا, ورىس پاتشالىعىنىڭ جەرگى­لىكتى باسشىلىعى الدىمەن سول كەز­دەگى ورتا ءجۇز حانى ابىلمامبەت­پەن دە كوپ حات جازىسقان. بىراق ساياسي ارەناعا بەلسەندى تۇلعا, الىمدى ابىلاي شىققان ساتتەن ابىلمامبەتتەن كەلگەن حاتتار سيرەگەن. ءبىر قىزىعى, ورىس شە­نەۋ­نىكتەرى جازبالارىنىڭ اراسىنان ابىلايدىڭ ءولىمى تۋرالى ايتىلعان قۇجاتتار دا شىققان. وندا ابىلايدى جاۋلارىنىڭ ۋلاعانى ايتىلادى. «بىراق كەيىن تابىلعان قۇجاتتار بۇل بولجامدى جوققا شىعارىپ, حاننىڭ ءوز اجالىنان ولگەنىن ايتادى», دەيدى ل.وگورودنيكوۆا.    

ءبىز كەزىندە گەنەرال-مايور­ ۆ.دەنيەۆتىڭ گەنەرال-پورۋچيك ي.شپرينگەرگە جازعان بايانحا­تىن­دا ابىلاي حانعا ءۇي سالۋعا قۇرى­لىسشىلاردى جىبەرگەنى تۋرالى ايتىلعانىن تاپقان ەدىك. بىراق ول بارلىق قۇجاتتاردىڭ ءبىر بولىگى عانا ەكەن. بۇدان باسقا قۇجاتتار ءالى دە ومبى ارحيۆىندە جاتقان كورىنەدى. ولاردىڭ دا اشىلاتىن كەزى كەلەر.

پەتروپاۆل