كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
جول كارتاسىندا قامتىلعان ءىس-شارا
اتىراۋ وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرلان ەسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022–2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى جاساقتالعان. باستى ماقسات – مۇنايلى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن كەشەندى شەشۋ. جول كارتاسىندا 45 ءىس-شارانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان.
«بيىل جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋدا ءتورت ءىس-شارا قامتىلدى. ءبىرىنشىسى – اتىراۋ وبلىسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىنىڭ جاي-كۇيىن كەشەندى باعالاۋ ءۇشىن شەكتەۋلى راۋالدى شىعارىندىلاردىڭ (شرش) جيىنتىق تومىن ازىرلەۋ. جيىنتىق تومدى ازىرلەۋگە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى تاپسىرىس بەردى. ونى مەردىگەر مەكەمە – «ەكوسەرۆيس» جشس ازىرلەدى. ەكىنشىسى – قۇرمانعازى, ماحامبەت, جىلىوي اۋداندارىندا كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋ جوباسى. وبلىستىق قۇرىلىس, ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسى تاپسىرىسىمەن قۇرمانعازى اۋدانىندا كارىز-تازارتۋ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن «ەدەم ستروي» جشس دايىندادى. جوبالاۋشى كومپانيالار – «Vodecofiltr» جشس جىلىوي اۋدانىندا, «قازاق سۋ ارنا جوبا» جشس ماحامبەت اۋدانىندا وسىنداي جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەپ جاتىر», دەيدى ە.ەسەنوۆ.
ءۇشىنشىسى – جىلىوي اۋدانىنداعى «تەڭىزشەۆرويل» جشس-نىڭ نىساندارىنا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. بۇل جۇمىستى «اتموسفەراداعى اۋانى قورعاۋ رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىعى» جشس-نىڭ ماماندارى قولعا العان. سونىڭ ناتيجەسى بويىنشا زەرتتەلەتىن اۋماقتىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىن لاستاۋدىڭ ىقتيمال كوزدەرى كورسەتىلگەن كاسىپورىندار كارتاسى ازىرلەنەدى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى جونىندەگى قورىتىندى ەسەپ 2025 جىلعى 31 قاڭتارعا دەيىن اياقتالادى.
ءتورتىنشىسى – اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى «تۋحلايا بالكا» بۋلانۋ الاڭىن رەكۋلتيۆاتسيالاۋدى اياقتاۋ. جايىق وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا, قالادان 1,5 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان نىسانعا قاتىستى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەندى. ونى ىسكە اسىراتىن مەردىگەر مەكەمەنى ايقىنداۋ ماقساتىندا اشىق ەلەكتروندىق كونكۋرس وتكىزىلدى. كونكۋرستىڭ قورىتىندىسىمەن «پاۆلودار وزەن پورتى» اق جەڭىمپاز اتانىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جاسالدى. جاڭادان سالىنعان تازارتۋ قوندىرعىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى اتىراۋ قالالىق اكىمدىگىنە تيەسىلى بولىگىندە اعىندى سۋدى اعىزۋ جۇزەگە اسىرىلمايدى.
سونداي-اق ء«اموز» جشس-نا قاراستى بۋلانۋ الاڭىن 4 سەكتورعا ءبولۋ جۇمىسى جاسالىپ, 1, 2-سەكتوردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ اياقتالدى. الايدا وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى زاۋىتتان شىعاتىن اعىنداردى جاڭادان سالىنعان تازارتۋ قوندىرعىسىنا قابىلداۋدان باس تارتقان. سوعان بايلانىستى 2 سەكتوردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاتىلدى.
«زاڭنامالارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەسكەرىلىپ, 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان جاڭا جول كارتاسى جاساقتالدى. ونى بەكىتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى كەلىسىم ءجۇرىپ جاتىر.
«بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 1-ساناتتى ءىرى كاسىپورىندار تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنا 22 ملرد 760 ملن 863 مىڭ تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاعان ەدى. بۇل قارجىنىڭ 10 ملرد 294 ملن 787 مىڭ تەڭگەسى يگەرىلدى. بۇدان باسقا وبلىستىق اكىمدىك ارقىلى جوسپارلانعان تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ 80 پايىزى ورىندالدى. ماسەلەن, اتموسفەرالىق اۋاعا باقىلاۋ جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاڭا قۇرال-جابدىقتار الىندى. يساتاي, قىزىلقوعا اۋداندارىنداعى كانال جاعالاۋىندا بوگەت تۇرعىزۋ جۇمىسى ورىندالدى. 2025 جىلى اتىراۋ قالاسىندا, جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا اياقتالاتىن بىرنەشە جوبا بار. ونىڭ ءبىرى – سارقىندى سۋلاردىڭ بۋلانۋ الاڭىن تازالاۋ. ەكىنشىسى – كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىن قايتا جاڭارتۋ», دەپ مالىمدەدى ە.ەسەنوۆ.
ايىپپۇل ماسەلەنى شەشە مە؟
ەكولوگتىڭ مالىمەتىنشە, قورشاعان ورتانى لاستاۋشىلاردىڭ دەنى – مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى كومپانيالار. ماسەلەن, «تەڭىزشەۆرويل» جشس-عا 142,956 مىڭ توننا شەكتى شىعارىندىلارعا ليميت بەرىلگەن. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ناقتى شىعارىندىلاردىڭ كولەمى 30,465 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. ال «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» كومپانياسىنىڭ ءليميتى 61,507 مىڭ توننا بولعان. كاسپي تەڭىزىنەن مۇناي وندىرەتىن كومپانيانىڭ اۋاعا 10,2 مىڭ توننا لاستاۋشى زاتتار شىعارعانى انىقتالعان.
سونداي-اق «اتىراۋ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى» اق اتموسفەرالىق اۋاعا 11,840 توننا شەكتى شىعارىندىلار شىعارۋعا رۇقسات العان ەكەن. بىراق ەنەرگيا مەن جىلۋ بەرەتىن ءمونوپوليستىڭ شىعارىندىلارى 3,378 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر.
ەميسسيالار ءنورماتيۆىن اسىرا پايدالاناتىن كاسىپورىندار دا بار. سونىڭ ءبىرى – اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى. مۇنداي دەرەك ەكولوگيا دەپارتامەنتى ماماندارىنىڭ جوسپاردان تىس تەكسەرۋى كەزىندە انىقتالعان. بىراق كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى وڭدەپ, جانار-جاعارماي شىعاراتىن كاسىپورىنعا بىرنەشە رەت ايىپپۇل سالىنسا دا, تابيعاتتى ءبۇلدىرۋدى توقتاتار ەمەس. مۇناي وڭدەۋشى كاسىپورىننىڭ شەكتى شىعارىندىعا رۇقساتى 16,224 مىڭ توننانى قۇراعان ەدى. بۇل كاسىپورىننىڭ اۋاعا شىعارعانى – 5,402 مىڭ توننا.
«اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا قاتىستى ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ساقتالۋىنا جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. تەكسەرۋ ناتيجەلەرىندە ء«اموز» جشس-نا جالپى سوماسى 1,8 ملن تەڭگەدەن استام اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىندى. بۇعان كاسىپورىننىڭ ەميسسيا نورماتيۆتەرىن, ەميسسيالاردى اسىرا پايدالانۋى, وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى بۇزۋى, اپاتتىق جاعدايلاردى حابارلاماۋى سەبەپ بولدى», دەيدى ە.ەسەنوۆ.
سونداي-اق تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە تەكسەرىلمەگەن ولشەم قۇرالدارىن پايدالانۋعا تەكسەرىس جۇرگىزگەن. سونىڭ قورىتىندىسىمەن ء«اموز» جشس-نا 5,9 ملن تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان.
ال «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» فيليالىنا جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ كەزىندە تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋدىڭ 10 دايەكتى دەرەگى تىركەلگەن. بۇل كومپانيا 4 جىلدان بەرى زاڭ تالابىن بۇزۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى.
«بىرىنشىدەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى تولىق كولەمدە, ۋاقتىلى ورىندالمادى. ەكىنشىدەن, سارقىندى سۋدى تازارتىلماعان كۇيدە ءارى نورماسىز اعىزىپ جىبەرۋ دەرەگى بار. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتiك ەكولوگيالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىندا قامتىلعان تالاپتار ورىندالماي وتىر. تورتىنشىدەن, كۇكىرت بلوگىن يگەرۋ كەزىندە زاڭ تالاپتارى بۇزىلىپ, اتاپ ايتقاندا, شاڭدى باسۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەيدى. بەسىنشىدەن, ونەركاسiپتiك شىعارىندىلاردىڭ سىنامالارىن الاتىن ارماتۋرا جوق. التىنشىدان, جوبادا كوزدەلمەگەن ەكى كولبەۋ كونتەينەرلىك رەزەرۆۋار, كۇكىرت قىشقىلى بار بىرنەشە تىنىق رەزەرۆۋار ورناتىلعان. جەتىنشىدەن, بىلتىرعى 3 تامىزدا وڭدەلمەگەن كۇكىرتتى گازدى باقىلاۋسىز شىعارۋ, شيكى كۇكىرتتى گازدى اپاتتىق جاعۋ ناتيجەسىندە رەتتەلمەيتىن شىعارىندىلار جۇزەگە اسىرىلدى. سەگىزىنشىدەن, 2020, 2021, 2022 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا (پەك ەسەپتەرى بويىنشا) ارتىق شىعارىندىلاردى (رازريادتاردى) ىسكە اسىردى. توعىزىنشىدان, كۇكىرتتى ارتىق ورنالاستىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. جوبالىق دەرەكتەرگە سايكەس, كورسەتىلگەن كارتالار كۇكىرتتى شيكىزات رەتىندە ۋاقىتشا ورنالاستىرۋعا, كەيىننەن ساتۋعا ارنالعان. الايدا نكوك-تا كۇكىرتتىڭ بارلىق كولەمى الماي ورنالاستىرىلىپ كەلگەن. ونىنشىدان, زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىندە ستاندارتتالماعان, بۋلانۋ رەزەرۆۋارلارىندا ەكولوگيالىق رۇقساتسىز جۇرگىزىلەتىن كۇكىرتتى سۋتەگى انىقتالدى», دەپ مالىمدەدى ە.ەسەنوۆ.
وسىنداي بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان سوڭ نكوك كومپانياسىنا جالپى سوماسى 12 ملرد تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىنعان. ايىپپۇل قارجىسى ءوندىرىلىپ الىنعان.
اۋاعا جاعىلعان الاۋ
جول كارتاسىندا اتىراۋ وبلىسىنداعى 5 تابيعات پايدالانۋشىعا قورشاعان ورتاعا اسەر ەتەتىن ەميسسيالار مونيتورينگىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن (ماج) ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ونى الدىمەن ەنگىزەتىن كومپانيالار – «اتىراۋ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى» اق, «اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى», «تەڭىزشەۆرويل», «كazakhstan Petrochemical Industries Inc» جشس, «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» فيليالى.
«ماسەلەن, «اتىراۋ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى» اق-دا ماج بارلىق جۇيەنى باپتاۋ, وڭتايلاندىرۋ, باس سەرۆەرىنە, قورشاعان ورتا مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق دەرەكتەر بانكىنىڭ سەرۆيسىنە دەرەكتەردى بەرۋ جۇمىستارىن ەنگىزۋ اياقتالدى. مۇندا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە 5 شىعارىندى كوزىنە, ناقتىسىندا قازاندىق اگرەگاتتارىنىڭ ءتۇتىن قۇبىرلارىنا ورناتىلدى. ەندى ازوت ديوكسيدى, ازوت وكسيدى (NO2, NO), كۇكىرت ديوكسيدى (SO2), كومىرتەگى وكسيدى (سو), گازدىڭ مەتەوپارامەترلەرى ۇدايى قامتىلادى», دەدى ە.ەسەنوۆ.
ال ء«اموز» جشس-دا اۆتوماتتى جۇيە 4 شىعارىندى نۇكتەسىنە تولىعىمەن ەنگىزىلگەن. سونداي-اق «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» فيليالى 2023 جىلعى 10 قازاندا ۇلتتىق دەرەكتەر بانكىنىڭ سەرۆيسىنە قولدانىستاعى جابدىقتان ەكى تەرموتوتىقتىرعىشقا دەرەكتەردى بەرۋدى باستاعان. وسىلايشا, دەرەكتەر قاجەتتى 16 پارامەتردىڭ بەسەۋى (SO2, NO, NO2, O2, تەمپەراتۋرا) بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ماج دەرەكتەرى لاستاۋشى زاتتاردىڭ مگ/م3 كونتسەنتراتسياسىندا بەرىلەدى. الايدا شىعارىندىلاردى گ/س-قا بەرەتىن تەرموتوتىقتىرعىشتار گازدىڭ جىلدامدىعىن, قىسىمىن, ىلعالدىلىعىن انىقتاۋ داتچيكتەرىمەن جابدىقتالماعان.
«بيىلعى 16 مامىردا ۇلتتىق دەرەكتەر بانكىنە الاۋداعى گاز شىعىنى دەرەكتەرىن بەرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. دەرەككە سايكەس الاۋ جاعۋدىڭ التى كوزى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە ەكەۋى تەرموتوتىقتىرعىشتا, ەكى الاۋ «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىندا, تاعى ەكى الاۋ «تەڭىز» كەن ورنىندا تىركەلدى. «تەڭىز» كەن ورنىنان مۇناي وندىرەتىن «تەڭىزشەۆرويل» جشس جول كارتاسىنا سايكەس, جىل سوڭىنا دەيىن ماج ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. كەن ورنىندا بارلىق جۇيەنى باپتاۋ, وڭتايلاندىرۋعا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. مۇنداعى دەرەككوزدەر سانى – 16. ال «KPI» جشس-دا 31 جەلتوقسانعا دەيىن ماج ەنگىزۋ جوسپارلاندى», دەپ ءمالىم ەتتى ە.ەسەنوۆ.
اتىراۋ وبلىسى
