ادال ەڭبەككە – لايىقتى باعا

راسىندا دا, ايگىلى اعىلشىن جازۋشىسى دجوردج ەليوتتىڭ: «اتقارىلعان بورىش ءۇشىن ناگرادا – كەلەسى بورىشتى اتقارۋ مۇمكىندىگى» دەگەنىندەي, قانداي ماراپاتتىڭ بولسىن ادامدى مورالدىق ىنتالاندىرۋ كۇشى كەرەمەت. اۋىلداعى ءبىر مەحانيزاتور اعامىز كەڭەس زامانىندا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن العانىندا كوڭىلى ءوسىپ قۋانعانى سونشالىق, ۇيىنە كەلىپ, اناسىنا: «اپا, ءوسىپ بارام, ءوسىپ بارام, قايدا بارام؟» دەگەن ەكەن بالاشا ءماز بولىپ...

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە ەرەن ەڭبەگى­مەن ەرەكشەلەنگەن ازاماتتاردى كەڭەس زامانىنداعىداي جاپپاي ناگرادتاۋ جۇزەگە اسىرىلعان جوق. سەبەبى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى ءوز زاڭى بولمادى. تەك 1993 جىلعى 1 ساۋىردە جوعارعى كەڭەس «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك ناگرادالارى تۋرالى» زاڭ­د­ى قابىلدادى. ونىڭ نەگىزىنە كەڭەستىك ناگرادالار جۇيەسى الىن­عانى­مەن, ماراپاتتاردىڭ اتاۋلارى تۇگەل قازاقشالاندى. بۇرىنعى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» جانە «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» قۇرمەتتى اتاقتارىنىڭ ورنىنا «حالىق قاھارمانى» جوعارى ەرەكشەلىك دارەجەسى ەنگىزىلدى. «وتان», «داڭق», «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرى جانە «ەرلىگى ءۇشىن», «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «شاپاعات» مەدالدارى تاعايىندالدى.

كوپبالالى انالارعا «التىن القا» جانە «كۇمىس القا» بەرىلەتىن بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى مەملەكەتتىك ناگرادا ساناتىندا قالدىرىلدى. سونداي-اق «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى», «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى», «قازاقستاننىڭ حا­لىق اقىنى», «قازاقستاننىڭ عارىشكەر-ۇشقىشى», «قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى», «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى», «قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى», «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى», «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر­تاپقىشى» قۇرمەتتى اتاق­تا­رى بەلگىلەندى.

«حالىق قاھارمانى» جوعارى ەرەكشەلىك دارەجەسىنە, «وتان» جانە «داڭق» وردەندەرىنە, قۇر­مەتتى اتاقتارعا, «التىن القا» مەن «كۇمىس القاعا» يە بولعان­دار­عا كەيبىر الەۋمەتتىك ارتىق­شى­لىق بەرىلدى.

1995 جىلعى 12 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ناگرادالارى تۋرا­لى» جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, «التىن قىران» وردەنى دە ەڭ جوعارى ەرەكشەلىك بەلگىسى بولىپ ايقىندالدى. رەس­پۋب­ليكا پرەزيدەنتى ءوز لاۋازىمى بويىنشا اتالعان وردەننىڭ يەگەرى بولىپ سانالاتىن نورما ەنگىزىلدى. سونداي-اق ەكى دارەجەلى «ايبىن» جانە «دوستىق» وردەندەرى مەن «جاۋىنگەرلىك ەرلىگi ءۇشىن» مەدالى تاعايىندالدى.

ەلوردانىڭ الماتى قالاسى­نان اقمولاعا كوشىرىلۋىنە وراي مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ 1998 جىلعى 2 ماۋسىمداعى جارلى­عى­مەن «استانا» اتتى العاشقى ەستەلىك مەدال تاعايىندالدى.

1999 جىلعى 26 شىلدەدە مەم­لەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى قول­دا­نىستاعى زاڭناماعا وزگەرىس­تەر ەنگىزىلىپ, «داڭق» جانە «دوستىق» وردەندەرى ەكى دارەجەگە ءبولىندى, ال «ايبىن» وردەنىنە تاعى ءبىر دارەجە قوسىلدى. جاڭادان ءۇش دارە­­­جەلى «بارىس» وردەنى تا­عايىن­­دالدى. «داڭق» وردەنى تەك كۇش­­تىك قۇرى­لىمداردىڭ جوعارى كوم­ان­دالىق قۇرامىنا بەرىلەتىن بولىپ شەشىلدى.

2008 جىلعى 1 جەلتوقساندا «قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك ەرى» قۇر­مەتتى اتاعى تاعايىندالىپ, ونىڭ يەگەرلەرىنە ايرىقشا ەرەكشەلىك بەلگىسى – التىن جۇلدىز جانە «وتان» وردەنى قوسا تاپسىرىلاتىن بولدى.

2015 جىلعى 17 ناۋرىزدا مەم­لە­كەتتىك ناگرادالار تۋرالى قول­دانىستاعى زاڭناماعا ءۇش دارە­جە­لى «ەڭبەك داڭقى» وردەنىن تا­عايىنداۋ تۋرالى تولىقتىرۋ ەنگى­زىل­دى. وسى وردەننىڭ ءۇش دارە­جە­سىنىڭ يەگەرلەرىنىڭ مارتەبەسى «قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى­نا يە بولعان ادام­دارعا تەڭەس­تىرىلدى.

الايدا ەلىمىزدىڭ ناگرادالار جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا كەي­بىر كەمشىلىكتەرگە دە جول بە­رىل­دى. ماسەلەن, «مەملەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى» جاڭا زاڭنان «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى», «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى», «قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى», «قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىز­مەتكەرى», «قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن ءارتىسى», «قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەح­نيكا قايراتكەرى», «قا­زاق­­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر­تاپ­قىشى» قۇرمەتتى اتاق­تارى الىنىپ تاستالىپ, ولار­دىڭ ور­­نىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­­گەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلىپ كەلدى. بۇل جۇرت­شى­­­لىق­تىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي, ءارتۇرلى مىنبەرلەردەن بۇرىنعى قۇر­­مەتتى اتاقتاردى قايتارۋ قا­جەت­­تىگى حاقىندا سىني پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇردى.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەم­لەكەت» جانە «ادال ازامات» تۇجىرىمدامالارىن ۇسىن­عان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەم­لەكەتتىك ناگرا­دالار جۇيەسىن ودان ءارى جەتىل­دىرۋگە تىكەلەي باستاماشى بولدى. مەملەكەت باسشى­­­سى­نىڭ تاپسىرماسىمەن 2019 جىلعى 27 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پەدا­گوگ مارتەبەسى, وقۋشى مەن مۇعا­لىمنىڭ جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى اسا ۇزدىك جە­تىس­تىك­تەرگە يە بولعان پەداگوگتەر ءۇشىن «قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستازى» قۇرمەتتى اتاعى ەنگىزىلدى. وسى جو­عارى اتاققا يە بولعان ۇستاز 1 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) مولشەرىندە بىرجولعى تولەم الادى.

2022 جىلعى 30 جەلتوقساندا قابىل­دانعان «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ كەيبىر زاڭنا­مالىق اك­تىلەرىنە مەملەكەت باس­شى­سى­­نىڭ جەكەلەگەن تاپسىرمالا­رىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بو­­يىن­شا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ار­قىلى «قازاقستاننىڭ حا­­لىق ءارتىسى» قۇرمەتتى اتاعى قال­پىنا كەلتىرىلدى. ول تەاتر, تسيرك, مۋزىكا ونەرى جانە كينو ونە­­رىن دامىتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان, بۇرىن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى­نا يە بولعان ادامدارعا بەرى­لەدى.

2023 جىلعى 16 قازاندا قابىل­دان­عان «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اك­تىلەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالار, مەملەكەتتتىك اۆياتسيا, قور­عا­نىس ونەركاسىبى جانە مەم­لە­كەت­تىك قورعانىستىق تاپسىرىستار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى «قازاقستاننىڭ حا­لىق جازۋشىسى» قۇرمەتتى اتاعى دا قايتارىلدى. بۇل ناگرادا ەلى­مىزدىڭ ادەبيەتىن دامىتۋعا اي­رىقشا ۇلەس قوسقان, بۇرىن «قا­­زاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­­راتكەرى» قۇرمەتتى اتاعىن ال­عان نەمەسە مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋ­رەاتى اتانعان اقىن-جازۋ­شى­لار­عا بەرىلەدى.

بيىلعى 19 ساۋىردە پرەزيدەنت قول قويعان «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى» قۇرمەتتى اتاعى ەنگىزىلدى. ول دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اسا ۇزدىك جەتىس­تىك­تەرگە قول جەتكىزگەن مەديتسينا قىز­مەت­كەرەلەرىنە ارنالعان. وعان يە بول­عان مامان 1 مىڭ اەك مول­شەرىندە بىرجولعى تولەم الادى.

ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تۇر­كىس­­­تاندا وتكەن ەكىنشى وتىرى­سىن­دا سويلەگەن سوزىندە مەم­لەكەت باسشىسى: «ەلىمىزدە كۇن­دە­لىكتى قاجىرلى ەڭبەگىمەن مەم­لە­كە­تىمىزدى وركەندەتۋگە جانە ازا­مات­تاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋگە مول ۇلەس قوسىپ جۇر­گەن جاندار از ەمەس. ولاردىڭ قاتا­رىن­دا مۇعالىم, دارىگەر, عالىم, كاسىپ­كەر, ءتارتىپ ساقشىسى, اسكەري قىزمەتشى, قۇتقارۋشى جانە باسقا دا ماماندىق يە­لە­رى بار. قوعامعا ۇلگى بولاتىن وسىنداي جاسامپاز ءارى وتان­شىل جانداردى مەملەكەت ءار­دا­يىم قولداۋعا ءتيىس. مەن ءوزىم بۇل ماسەلەگە ايرىقشا ءمان بەرە­مىن. سول سەبەپتى ءاربىر وردەن-مە­دالدىڭ تەرەڭ ماعىنالى ءارى ەرەكشە بولۋى, جۇرت كوڭىلىنەن شىعاتىنداي بولۋى وتە ماڭىزدى. سول ءۇشىن مەملەكەتتىك ماراپاتتار جۇيەسىن حالىقتىڭ جانىنا جاقىن ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ جاساۋ قاجەت», دەي كەلىپ, قولدانىستاعى كەيبىر وردەندەردى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمىمەن اتاۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋ قا­جەتتىگىن جانە «ەل بىرلىگى» اتتى جاڭا مەم­لەكەتتىك ناگرادا ازىرلەپ, بە­كىتۋدى تاپسىرعانىن ايتتى. اتالعان وردەن 2023 جىلعى 4 شىل­دەدە قابىلدانعان «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭ­نا­مالىق اكتىلەرىنە كاسىپ­تىك بىلىكتىلىك, مەملەكەتتىك ناگرادالار, الەۋمەتتىك قامسىز­­دان­دىرۋ جانە ءبىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى تا­عايىن­­­­دالدى. وسى وردەنمەن ازاماتتار ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋ جانە قو­عام­دىق تاتۋ­لىقتى قامتاماسىز ەتۋ جولىن­داعى جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن ماراپاتتالادى.

بۇعان قوسا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وسى جىلعى 26 ساۋىردە قابىلدانعان «قا­زاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك ناگرادالارى تۋرالى» قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى­نا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەن­گىزۋ تۋرالى» زاڭ بويىنشا I دارە­جەلى «ايبىن» وردەنى – ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ اتىمەن, II دارە­جەلى «ايبىن» وردەنى – باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتىمەن, III دارە­جەلى «ايبىن» وردەنى – راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ اتىمەن اتالاتىن بولدى.

تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭا­شىل­دىق – بۇرىن ازاماتتارعا قۇرمەتتى اتاقتار مەن وردەن-مەدالدار تەك تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا بەرىلىپ كەلگەن بولسا, قازىر ءار سالانىڭ ءتول مەيرامدارىنا وراي دا تاپسىرىلىپ ءجۇر. مەم­لە­كەت­تىك ناگرادا جۇرەگى «ەلىم!» دەپ سوعا­تىن ازاماتتاردىڭ ادال ەڭبە­گىنە لايىقتى باعا, ءارى رۋحا­ني قولداۋ ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل رەتتەگى جومارتتىقتىڭ ءجونى بولەك.