ايەلدەردىڭ ءرولى قانشالىقتى كۇشەيدى؟

ءبىلىم سالاسىندا عانا تەڭدىك بار

«Global Gender Gap Report 2024» مالىمەتى بويىنشا, ورتالىق ازيا 69,1% كورسەتكىشپەن الەمدە بەسىنشى ورىندا تۇر. بۇل كورسەتكىش 2006 جىلدان باستاپ 2,3 پايىزعا جاقسارعان. ءبىر قىزىعى, ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتىنىڭ ەكونوميكاسى تەڭ نەمەسە ودان جوعارى تەپە-تەڭدىك دەڭگەيىمەن العاندا 67 پايىزعا تەڭ. ماسەلەن, قازاقستان 71 پايىزبەن ايماقتا كوش باستاپ تۇر. كاۆكاز ەلدەرىنەن ارمەنيانىڭ كورسەتكىشى – 72,1 پا­يىز, گرۋزيانىكى – 71,6 پا­يىز. الايدا ايەلدەردىڭ مەملەكەت ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسى الەم بويىنشا 42 پايىزدى عانا قۇرايدى. بۇل سالاداعى جوعارى باسشىلىق لاۋازىمداردا ايەل­زاتىنىڭ ۇلەسى – نەبارى 31,7 پا­يىز. وسى كورسەتكىشتە ەلىمىز 0.751 يندەكسپەن تومەنگى ورىندا تۇر. دەسە دە قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك سالاسىندا 0.710 يندەكسپەن 146 ەلدىڭ ىشىندە 76-ورىنعا جايعاسقان. اسىرەسە, ءبىلىم سالا­سىندا قازاقستان 0.999 يندەكسكە يە بولىپ, تولىق گەندەرلىك تەڭدىككە جەتكەن.

وسى ورايدا Economy سايتىنىڭ ساراپشىلارى «Global Gender Gap Report 2024» مالىمەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, گەندەرلىك تەڭسىزدىكتىڭ ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي اسەر ەتە­تىنىن ايتادى. ماسەلەن, گەن­دەرلىك تەڭدىك دەڭگەيى جوعارى ەل­دەردە جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگى جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ بايقالادى. سوندىقتان ەلىمىزگە گەندەرلىك تەڭدىكتى جاقسارتۋعا, اسىرەسە, ەكونوميكا سالاسىنا كۇش سالۋ ماڭىزدى. بۇل ءىجو-ءنى ۇل­عاي­تۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقا­تىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋى مۇم­كىن.

ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا, ەلىمىز گەندەرلىك تەڭدىك سالاسىندا جوعارى كورسەتكىشكە جەتۋ ماقساتىندا ايەلدەردىڭ ەكو­نو­ميكاعا قاتىسۋىن ارتتىرۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ كوپتەپ ەڭبەككە ارالاسۋىن, جو­عا­رى بىلىكتى جانە باسشىلىق لا­ۋازىمدارعا قاتىسۋىن ىنتا­لان­دىرۋ كەرەك. ودان سوڭ ءبىلىم باعدارلامالارىن دامىتىپ, ايەل­دەردىڭ ساپالى بىلىمگە قول جەت­­كىزۋىن ارتتىرۋعا, STEM (عى­لىم, تەحنولوگيا, ينجەنەريا جانە ماتەماتيكا) سالاسىنا تار­تۋ ماڭىزدى. وتباسى مەن بالا­­لاردى قولداۋ دا شەشۋشى فاك­تور ەكەنىن ايتادى ماماندار. بۇل رەتتە ايەلدەرگە مانساپ پەن وتباسىلىق مىندەتتەردى بىرىك­تى­رۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بالا كۇتىمى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە وتباسىلىق باعدار­لامالاردى قولداۋ قاجەت. سونداي-اق قۇقىقتىق قولداۋ مەن تەڭدىك ماسەلەسى وزەكتى. وندا كەم­سىتۋ­شىلىكپەن كۇرەسۋگە جانە جۇمىس ورنىنداعى ايەلدەردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋعا باعىتتالعان شارالاردى كۇشەيتۋ مىندەتتەرى بار.

ايەلدەر ۇزاق ءومىر سۇرەدى

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا ەلدەگى حالىق سانى 20 223 218 ادامدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە قالا تۇرعىندارى – 12 704 977, اۋىل تۇرعىندارى – 7 518 241 ادام. تۇرعىنداردىڭ 51,1 پايىزى – ايەلدەر. 0-14 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىنداعى قىز بالالار حالىقتىڭ 48,5 پايىزىن, ال 15-64 جاس ارالىعىنداعى ايەل ازاماتتار 50,8 پايىزىن قۇرايدى. ال حالىقتىڭ 63,2 پايىزى – 65 جانە ودان جوعارى جاستاعى ايەلدەر. 2022 جىلى ايەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەرلەرگە قاراعاندا 8 جىلعا ۇزاعىراق بولدى, سايكەسىنشە ۇزاق جاسايتىن ەرلەردىڭ ورتاشا جاسى – 70,26, ايەلدەردىكى 78,41 بولدى.

بۇۇ ساراپتاماسىنداعى ايەل­دەر سانىنىڭ كوپتىگىنە جانە ءبىلىم بەرۋدەگى تەڭدىككە قارا­ماستان (ايەلدەر اراسىندا ءبىلىم دەڭ­گەيى جوعارى), قازاق قوعامى ايەل­دەر مەن ەرلەردىڭ ءرولى تۋرالى قا­لىپ­تاسقان ستەرەوتيپتەردەن ءالى دە ارىلا الماي كەلەدى. ەلدەگى نازىكجاندىلاردىڭ ەكونو­ميكا سالا­سىنا قاتىسۋى, ءۇي شار­ۋا­شى­لىعى مەن بالا كۇتىمى مىن­دەتتەرىن بولۋدە ايتارلىقتاي گەندەرلىك تەڭسىزدىك بار. ماسەلەن, ەلدەگى قىز-كەلىنشەكتەر ەرلەرگە قاراعاندا كۇنىنە كوپ ۋاقىتىن اقىلى جۇمىستا وتكىزەدى, بۇۇ ساراپ­شىلارى مۇنى «قوس اۋىرت­پالىق» دەپ اتادى. ايەلدەر وتباسىن اسىراۋعا تابىس تابۋى كەرەك, سونىمەن قاتار ءۇي جانە بالا كۇتىمى مىندەتتەرىنىڭ كوپ­شىلىگىن ءوز موينىنا الادى. ولار اقىسىز ءۇي جۇمىسى مەن رەسمي جۇمىسقا ورنالاسۋدان ءۇش ەسە كوپ اۋىرتپالىقتى كوتەرەدى.

سونداي-اق جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ ورتاشا جالاقىسى جىل سايىن ءوسىپ وتىرسا دا, ەلدەگى گەندەرلىك جالاقى الشاقتىعى 2022 جىلى 33,7 پايىزدى قۇراعان. مۇنى ساراپشىلار ءىشىنارا ايەلدەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك جۇمىس سەكىلدى جالاقىسى تو­مەن سالالاردا جۇمىس ىستەۋگە بەيىم­دىلىگىمەن تۇسىندىرەدى. ويتكەنى ولار جالاقىسى ورتاشا رەس­پۋب­ليكالىق دەڭگەيدەن جوعارى ەر ادامدار سەكىلدى ونەركاسىپتىڭ مۇناي-گاز, تاۋ-كەن, وڭدەۋ ونەر­كاسىبى سالالارىندا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمسىز كەلەدى.

جالپى, ايەلدەردىڭ ساياسي وكىل­دىگى ۋاقىت وتە كەلە جاقسارىپ كەلەدى, بىراق ولقىلىق ءالى دە بار. 2023 جىلعى جاعداي بو­يىن­شا ايەلدەر سەناتتاعى دە­پۋتات­تاردىڭ 20 پايىزىن, ال ما­جىلىستەگى دەپۋتاتتاردىڭ 18,9 پايىزىن قۇرادى. 2022 جىلى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەڭ­گەيىندەگى 321 مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتكەردىڭ تەك 28-ءى (8,7%) ايەلدەر بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلەر كابينەتىندە 26 لاۋازىمدى تۇلعانىڭ اراسىندا  4 ايەل (15%) جۇمىس ىستەيدى. ايەلدەر وبلىس اكىمدەرى قىزمەتىنە ۇسى­نىلمايدى. 2023 جىلى كور­پو­راتيۆتىك باسشىلىقتا ايەل­دەر­دىڭ تەك 3 پايىزى عانا ۇسى­نىلعان.

الەم گەندەرلىك تەڭدىككە بەس ۇرپاق اۋىسقان سوڭ قول جەتكىزەدى

«Global Gender Gap Report 2024» ەسەبى جاريالاعان ءپوزيتيۆتى كورسەتكىشتەرگە قاراماستان, الەم گەندەرلىك تەڭدىككە تۇتاستاي قول جەتكىزگەن جوق. قازاقستان جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ كەلەدى, بىراق ەكونوميكالىق سالادا تولىق گەن­دەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەلۋ كەرەك دەيدى ماماندار. بۇل ۇدەرىستى جە­دەل­­دەتۋ تۇراقتى ەكونو­ميكا­لىق دامۋعا جانە جالپى قوعام­نىڭ ءال-اۋقاتىنا ىقپال ەتەدى.

ادامزاتقا گەندەرلىك تەڭدىككە جەتۋگە تاعى بەس ۇرپاق نەمەسە 134 جىل قاجەت ەكەنىن ايتادى اتال­عان زەرتتەۋدىڭ اۆتورلارى. ازىرگە بيىلعى الەمدەگى گەندەر­لىك الشاقتىق 68,6 پايىزدى كورسەتىپ تۇر, ءبىر جىلدا 0,1 پايىزعا وسكەن.