تاراز قالاسىندا جەرگىلىكتى حالىقتى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىس قولعا الىنعان. كەيىنگى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن شاعىن اۋدان سانالاتىن « ۇلى دالا» شاعىن اۋدانىندا قۇرىلىس قارقىنى ىلكى ساتكە دە توقتاعان ەمەس. بۇدان بولەك, اۋليەاتا, اسانباي اسقاروۆ كوشەلەرىنىڭ اياق تۇسىنان بوي كوتەرەتىن 16-شاعىن اۋداندا دا جۇمىس جۇيەلەنە باستادى. بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە اتالعان شاعىن اۋدانداردا دا الدەنەشە مىڭداعان تۇرعىن قونىس تويىن تويلايتىنى انىق.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنسەك, وبلىس ورتالىعىنداعى « ۇلى دالا» شاعىن اۋدانىندا قازىرگى كەزدە 34 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 10 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى تولىققاندى اياقتالعان بولسا, 17 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان. سونداي-اق قالعان 7 تۇرعىن ءۇي كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا بىرنەشە جىل بويى اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان 16-شاعىن اۋداندا دا قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىسى باستالعانى بەلگىلى. قالالىق اكىمدىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنسەك, قازىرگى كەزگە دەيىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى 6 تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا قابىلداعان كورىنەدى. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىك قۇرىلىس سالاسىنداعى كەلىسىمشارتقا سايكەس تاعى 6 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىس جۇمىسىن جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ كوزدەلگەن. «اگروسپەتسستروي» جشس قالعان 4 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن الداعى جىلى تولىققاندى اياقتاۋعا بەكىنىپ وتىر. بىزدە بار دەرەككە سەنسەك, جاڭا شاعىن اۋداندا قۇرىلىس قارقىنى كەلەسى جىلى دا باسەڭسىمەيتىن سەكىلدى. ويتكەنى 66 تۇرعىن ءۇيدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى ازىرلەنگەن.
ىلگەرىدە قالا تۇرعىندارى «14-شاعىن اۋداندا قۇرىلىس جۇمىسى قاشان باستالادى؟» دەگەن ساۋالدى ءجيى العا تارتىپ جۇرەتىن. ەل ىشىندە «14-شاعىن اۋدان» اتانىپ كەتكەن شاعىن اۋداندا حالىق قونىستاناتىن كۇن الىس ەمەس.
ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن «اۋليەاتا» دەگەن سۋ جاڭا اتاۋ العان جاڭا شاعىن اۋداندا دا الداعى جىلى بىرنەشە تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرەدى. تاراز قالاسى اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 22 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جونىندە جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەنىپ, ساراپتاما قورىتىندىسى الىنىپتى. قازىرگى كەزدە ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
كەيىنگى جىلدارى وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىندا كوشە جولدارىن جوندەۋ جۇمىسىنا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. وتىز جىل بويى جوندەۋ كورمەگەن ونداعان كوشەنىڭ جولدارى جاڭارىپ, جاڭعىرىپ قالعانىن بۇعان دەيىن دە جازعان بولاتىنبىز. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك كۇرە جولدى قالىپقا كەلتىرۋدەن بولەك, جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان جول سالۋدى دا مىقتاپ قولعا الدى. وسىلايشا, قالا بيلىگى تۇرعىندار ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋدا ناقتى قادامدارعا بارىپ وتىر.
سوڭعى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, وسى جىلى تارازدا 12 جوبا بويىنشا جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان جول سالۋ جۇمىسى باستالعان. ناقتى ايتاتىن بولساق, دەميان بەدنىي, الەكساندر پۋشكين, حاسان بەكتۇرعانوۆ, اباي, تاعى بىرنەشە كوشەدە جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى تالاپقا ساي سالىندى. سونداي-اق وبلىستىق ونكولوگيالىق ورتالىق پەن IT ليتسەي اۋماعىنا, « ۇلى دالا», «بايتەرەك» شاعىن اۋداندارىندا بوي كوتەرگەن جاڭا ءبىلىم ۇيالارىنىڭ ماڭىنا, جىبەك جولى كوشەسىنە جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى توسەلىپ جاتىر. بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى. ويتكەنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تۇرعىندار كوتەرگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر.
تاراز قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ورىنبەكوۆ باق وكىلدەرىمەن, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ كەزىندە قالا كوشەلەرىندەگى جولداردى قالىپقا كەلتىرۋگە ايرىقشا باسىمدىق بەرەتىنىن ايتقان ەدى. كەيىنگى ەكى جىلدىڭ بەدەرىندە اتقارىلعان جۇمىسقا قاراساق, شاھار باسشىسى ۋادەسىندە تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.
جالپى العاندا, وبلىس ورتالىعىندا وسى جىلى ۇزىندىعى 95,3 شاقىرىمدى قۇرايتىن 127 كوشەنىڭ جولى ورتاشا جوندەۋدەن وتكىزىلگەن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق تىعىز ورنالاسقان «بۋرىل», «بارىسحان» تۇرعىن الابى تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋعا باسىمدىق بەرگەنى كوڭىل قۋانتادى.
قالا تازالىعى بيلىك وكىلدەرىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. تاراز بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ەلىمىزدەگى جاسىل قالالاردىڭ ساناتىنا ەنگەنىمەن, اۋا رايى كۇرت بۇزىلىپ, تابيعات توسىن مىنەز تانىتقان ۋاقىتتا كونتەينەردەگى قوقىستار جان-جاققا شاشىلىپ, قالا كوركىن بۇزىپ جاتادى. سونداي-اق كەيبىر تۇرعىندار قاتتى قالدىقتاردى بەي-بەرەكەت شاشىپ, اينالانى لاستاپ, ماسەلەنى ۋشىقتىرا تۇسەدى. كەيىنگى ۋاقىتتا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.
وبلىس ورتالىعىنىڭ تازالىعىنا ءوڭىر باسشىسى ەربول قاراشوكەەۆ تە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. ءوڭىر باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا سايكەس قالا اكىمدىگى تاراپىنان ارنايى قاناتقاقتى جوبا قولعا الىنىپ, ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلە باستادى. ناتيجەسىندە, جوبا اياسىنداعى مەردىگەر مەكەمە «قۇرىلىس-2015» جشس-نىڭ قولعا الۋىمەن قوقىس الاڭدارىن بەتون باعانالارمەن قورشاۋ جۇمىسى قارقىندى تۇردە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
«تاراز قالاسىنىڭ تازالىعىنا ءبارىمىز جاۋاپتىمىز. قازىرگى كەزدە تاراز قالاسىنداعى 328 قوقىس الاڭىنا 1540 كونتەينەر ورناتىلعان. ەگەر قاناتقاقتى جوبا جىل سوڭىنا دەيىن ءبىز كۇتكەن ناتيجە بەرىپ, ءوزىنىڭ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتسە, الداعى جىلى تاعى 200 قوقىس الاڭىن جاڭالايتىن بولامىز. سول ماقساتتا بيۋدجەت ەسەبىنەن 1000-نان استام كونتەينەر ساتىپ الامىز. بۇل ءوز كەزەگىندە قالا تازالىعىن ساقتاپ قانا قويماي, قوقىس تاستايتىن جاشىكتەر سانىن كوبەيتىپ, ونى تاسىمالدايتىن كولىكتەردىڭ ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى», دەيدى تاراز قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ورىنبەكوۆ.
قالاي دەسەك تە, كەيىنگى ەكى جىلدىڭ بەدەرىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى وبلىس ورتالىعىنىڭ تازالىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارا باستادى. ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار تاراز قالاسىنا ات باسىن بۇراتىن تۋريستەر از ەمەس. وزگە مەملەكەتتەن كەلەتىن قوناقتار وبلىس ورتالىعىنىڭ تازالىعىنا سىن كوزبەن قارايدى. سوندىقتان دا قالا بيلىگى كونە شاھاردى كوركەيتۋ جۇمىسىمەن قاتار, قالا تازالىعىن دا بارىنشا مۇقيات قاداعالايدى.
قازىرگە دەيىن ۇلبيكە اقىن, «قاراتاۋ», «الاتاۋ» شاعىن اۋداندارىنداعى, بىرنەشە كوشەدەگى ارنايى مەكەنجايلارداعى قوقىس الاڭدارى تولىعىمەن جاڭارتىلدى. جالپى, وسى جىلى وبلىس ورتالىعىنداعى 20 قوقىس الاڭىن تالاپقا ساي جاڭالاۋ جوسپارلانعان.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنى داۋسىز. ال ءوندىرىس پەن ونەركاسىپ, تۋريزم وركەندەگەن وڭىردە جۇمىسسىزدىقتىڭ ازاياتىنى ءاۋ باستان بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, تاراز قالاسىندا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.
تاراز قالاسى اكىمدىگىنىڭ كاسىپكەرلىك, ونەركاسىپ جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى جاندوس رۇستەمباەۆ كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, قازىرگى كەزدە وبلىس ورتالىعىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 91 ملرد 363,9 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان. ال ناقتى يندەكس كولەمى 129,5 پايىزعا ورىندالعان. سەگىز ايدىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, ونەركاسىپ, ءوندىرىس سالاسىندا 310 ملرد 649 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپتى. سونداي-اق بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى قىركۇيەك-قاڭتار ايلارىندا 266 ملرد 670 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن. سونىمەن قاتار يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2020–2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قالا اۋماعىندا جالپى قۇنى 20,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جونىندە ءتيىستى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. بۇل جوبالار ۋاقتىلى جۇزەگە اسقان جاعدايدا وبلىس ورتالىعىندا 714 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى.
«جالپى العاندا وبلىس ورتالىعىندا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندە ناقتى جۇمىستار قولعا الىنعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, «Kisc» جشس-نىڭ «مەتالل قۇيۋ تسەحىن جاڭعىرتۋ» جوباسىنىڭ ماڭىزى زور. جوبانىڭ جالپى قۇنى 1 ملرد 870 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى كەزدە كاسىپورىننىڭ مەتالل قۇيۋ قۋاتتىلىعى 3,5 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكەن بولسا, مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىسىنان كەيىن جىلدىق قۋاتى 24 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەدى. اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە وبلىس ورتالىعىندا 150 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى. كورشىلەس قىتاي ەلىنەن كەلگەن كاسىبي ماماندار ىسكە قوسۋ, رەتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
«بۇدان بولەك, «سپ-تاراز رەت» جشس پوليەتيلەنرەفتالات رەتسيكليگ وندىرەتىن زاۋىت سالۋ جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتەنىپ وتىر. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 3 ملرد 860 ميلليون تەڭگە. بۇل زاۋىت ۋاقىتىندا تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدە جىلدىق ءوندىرىس كولەمى 6 مىڭ توننانى قۇرايتىن بولادى. قازىرگى كەزدە سۋ, گاز تارتۋ جۇمىسى 90 پايىزعا ءتامامدالدى. اۋقىمدى جوبا جۇزەگە اسقان جاعدايدا 64 ازامات تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى», دەيدى ج. رۇستەمباەۆ. ءبولىم باسشىسى كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, وبلىس ورتالىعىنداعى تاعى ءبىر ءىرى جوبانى «Alima Delux» جشس قولعا الىپ وتىر. «تۇرمىستىق تەحنيكا زاۋىتى» جوباسى ۋاقتىلى ىسكە اسقان كەزدە جىلىنا 100 مىڭ دانا گاز پليتاسىن شىعارۋعا قاۋقارلى. جالپى قۇنى 15 ملرد تەڭگەگە باعالانعان كاسىپورىن تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا 500 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
ج.رۇستەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق باعدارلامادان بولەك, جالپى قۇنى 14 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن ەكى ينۆەستيتسيالىق جوبانى, ياعني «South Holiday» جشس-نىڭ «زەربۇلاق» دەمالىس ورتالىعى مەن «ورتس تاراز» جشس كوكونىس قويماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان.
«نەگىزىندە «تاراز» يندۋستريالىق ايماعىنىڭ جالپى اۋدانى 185 گەكتار بولاتىن 11 جەر تەلىمدەرىنەن قۇرالعان. بۇگىنگى تاڭدا قاتىسۋشىلار تاراپىنان 74,1 ميلليارد تەڭگە سوماسىن قۇرايتىن 7 جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن.
ولاردىڭ قاتارىندا «نۋر حيم 2021» جشس-نىڭ تريكوتاج, تىگىن بۇيىمدارىن وندىرۋگە ارنالعان زاۋىتى مەن مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى, «مامەشوۆا ايگۋل بەكەنوۆنا» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ ماشينالار مەن جابدىقتاردان باسقا دايىن مەتالل بۇيىمدارىن وندىرەتىن زاۋىتى, «نۋرسەيتوۆا ناگيما امانحوجاكىزى» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق, سانيتارلىق-گيگيەنالىق ماقساتتاعى قاعاز بۇيىمدارىن وندىرەتىن تسەحى, «Eco Energy Plant» جشس-نىڭ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ, «ەكو ربك» جشس-نىڭ قاۋىپتى قالدىقتاردى باسقارۋ كەشەنىن قۇرۋ, «كاز پرو تەمير» قجس-نىڭ قارا مەتالدى بالقىتۋ, شارشى دايىندامالاردى شىعارۋ, پوليمەرلى جابىنى بار جۇقا تاباقتى مىرىشتالعان بولات وندىرەتىن مەتاللۋرگيالىق زاۋىت سالۋ جوبالارى بار», دەيدى ءبولىم باسشىسى.
ج.رۇستەمباەۆ كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنسەك, تاراز قالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلگەن. اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە سالادا ايتارلىقتاي ءوسىم قالىپتاسقان. سونداي-اق وبلىس ورتالىعىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ماقساتىندا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.
«سالاداعى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 7,1 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ناقتى كولەم يندەكسى 405,7 پايىزدى ەڭسەردى. تارازدا 2023 جىلعى 1 شىلدەدە قۇنى 1,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن «زەربۇلاق» ساۋىقتىرۋ ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىلىپ, وندا 80 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان ەدى. ال بيىل بۇل جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلىپ, ءوز جۇمىسىن باستادى.
وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «كونە تاراز» تاريحي-ەتنومادەني كەشەنى الاڭىندا «تاراز – قولونەرشىلەر قالاسى» III حالىقارالىق قولونەرشىلەر فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلىپ, كونە شاھار دۇنيەجۇزىلىك قولونەرشىلەر كەڭەسىنىڭ ءتيىستى اككرەديتتەۋىنەن ءوتتى. وسىلايشا, تاراز «دۇنيەجۇزىلىك قولونەرشىلەر قالاسى» مارتەبەسىن ساقتاپ قالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اۋقىمدى جوباعا الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن قولونەرشىلەرمەن قاتار, حالىقارالىق قولونەرشىلەر قاۋىمداستىقتارى, حالىقارالىق ساراپشىلار, تۋريزم سالاسىنا قاتىستى مەملەكەتتىك, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ءۇشىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق كورمەگە شەت ەلدەردەن, ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنەن جۇزدەگەن تۋريست كەلدى. بۇدان بولەك, وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا قالا مەكتەپتەرىنىڭ 1000 ۇزدىك وقۋشىسىن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرگە اپارۋ جونىندەگى تۋريستىك مارشرۋتتار ۇيىمداستىرىلدى. ەكسكۋرسيا بارىسىندا بارلىق وقۋشىعا ارنايى كادەسىيلار بەرىلدى.
«تاراز – قولونەرشىلەر قالاسى» فەستيۆالىنە دايىندىق جۇمىسى جۇرگىزىلۋىنە وراي, قازاق حالقىنىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان قولونەرىن جاڭعىرتۋ, اتا-بابادان قالعان اسىل مۇرانى كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ, ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا دامىعان كيىز جاساۋ ونەرى مەن تەحنولوگياسىن جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا «ۇزدىك قولونەرشى» بايقاۋى ۇيىمداستىرىلىپ, جەڭىمپازدار ماراپاتتالدى.
مەملەكەتتىك قولداۋلار ارقىلى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ بۇگىندە 4 نەگىزگى باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ەكەۋى تاراز قالاسىنا تيەسىلى. بۇل سالادا وبلىستىق كاسىپكەرلىك باسقارماسى ارقىلى ءتيىستى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلادى», دەيدى ءبولىم باسشىسى.
قالاي الىپ قاراساق تا, وبلىس ورتالىعىندا ءىرى-ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىس جۇزەگە اسىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تۇرعىنداردىڭ كوكەيىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشۋگە باعىت-باعدار ۇستانىپ وتىر. الەۋەتى ارتقان اۋليەاتادا اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. ونىڭ ءبىر بولىگى كەلەسى جىلى دا جالعاسادى.
تاراز
