يادرولىق قارۋدان – يادروسىز الەمگە باتىل قادام

كورمە وتكەندى ۇعىنىپ-ءبىلۋ بولاشاقتى قۇرۋعا جول سالارى بەلگىلى. جال­پىۇلتتىق “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن “قازاقستان – يادرولىق جارىلىس­تارعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباس­شىسى” اتتى فوتوكورمە وسى وي­مىزدى ۇشتاعانداي اسەر قالدىردى. اتالعان شاراعا پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى جاۋاپتى قىزمەتكەر­لە­رىنىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ, مينيسترلىك­تەر وكىلدەرىنىڭ, بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قا­تىسۋى فوتوكورمەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اشىپ بەردى. مۇندا 1991 جىلى 29 تامىزدا ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرو­لىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعىنىڭ كوشىرمەسى دە قويى­لىپتى. وسى رەتتە سەنات دەپۋتاتى ورالباي ءاب­دىكارىموۆ جارلىق تۋ­رالى ايتا كەلىپ, ونىڭ سول كەزدەردە ماسكەۋدىڭ قار­سى­لىعىنا قاراماي قا­بىل­دانۋى ەڭ ۇلكەن ماڭىزدى وقيعا بولعاندىعىن, ونى تەك ەركى مىقتى ادام عانا ىستەي العاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. يادرولىق پولي­گون­دى جابۋ كەڭەستەر ودا­عى ىدى­راۋىنداعى باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولدى, دەيدى سەناتور. قازىرگى تاڭ­دا دۇنيە ءجۇزى قازاق­ستان­­دى يادروسىز الەم كوش­باسشىسى رەتىندە تانيدى. كورمەگە قويىلعان سۋ­رەتتەردە نۇر­سۇلتان نا­زارباەۆتىڭ اقش, فران­تسيا جانە وزگە دە ەلدەر پرەزي­دەنتتەرىمەن, بەلگىلى ساياساتكەرلەر­مەن كەزدەسۋ­لەرى كورىنىس تاپقان. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ مىنا سوزدەرى دە جازىپ قويىلىپتى: ء“بۇ­گىن­گى تاڭدا سەمەي قالاسى قۋاتتى ءۇمىت نىشانىنا اينالدى. 1991 جىلعى 29 تامىزدا, تاۋەلسىزدىگىن ال­عاننان كەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پو­ليگوندى جاپتى جانە يادرولىق قارۋدى جويدى. بۇل ءبىزدىڭ ارمانىمىزدىڭ – يادرولىق قارۋدان ازات بەيبىتشىلىكتىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋى بولدى”. شىنىندا دا, مۇندا قويىلعان سۋرەتتەرگە قاراپ, قاسىرەت پەن قايعىنى قاتار سەزىنە­سىڭ, سەزىنەسىڭ دە جانىڭ تۇرشىگەدى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ يادرولىق پوليگوننىڭ زار­دابىنا نازار اۋدارتا وتىرىپ, اكا­دەميك رىمعالي نۇرعاليدى ەسكە الدى. ول كەزدەسە قالسا, سىزدەردە تۋ­عان وبلىس, اۋدان, اۋىل بولسا, مەندە ەشتەڭە دە جوق, دەيدى ەكەن. ويتكەنى, اكادەميكتىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى ياد­رولىق سىناق الاڭىنىڭ دىڭگەگىنە اينالىپ­تى. ورتالىق ديرەكتورى “نە­ۆادا – سەمەي” قوزعالىسىن قۇر­­عان ولجاس سۇلەيمەنوۆ اتىنا جىلى سوزدەرىن ارناپ, ەلباسىنىڭ مۇحيت­تىڭ ارعى جاعىنا جاساعان ساپا­­رىن ەسكە الدى. ءسوز سوڭىندا گازەت باس­شى­لا­رىنا مىنا كورمەگە قوي­ىل­عان سۋرەت­تەردىڭ كوشىرمەسى ور­تا­لىققا بەرىلسە دەگەن نيەتىن ءبىلدىردى. ول گازەت باس­شى­لى­عى تاراپىنان قابىل الىندى. فوتوكورمە ءتورت بولىمنەن تۇرا­دى. ءبىرىنشى ءبولىمىن جوعارىدا اتاپ كەتتىك. ەكىنشى بولىمدە ء“ومىر ءۇشىن قايتالانباس پرەتسەدەنت” اتتى فوتو­سۋرەتتەر ۇسىنىلسا, وندا ەلىمىزدەگى جانە شەت ەلدەردەگى يادرولىق سىناق­قا قارسى قيمىلدار بەينەلەنەدى. ال ۇشىنشىسىندە سەمەي سىناق الاڭى­نىڭ قايعىلى زارداپتارى فوتو­دە­رەكتەر ارقىلى كورىنىس تاپقان. سوڭ­عى بولىمدە “بەيبىت اتوم” دەگەن اتاۋ­مەن قازىرگى قازاقستاندىق اتوم سالاسىن­داعى جەتىستىكتەر پاش ەتىلىپتى. كورمەنى كورۋگە ارنايى كەلگەن ءازىربايجاننىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىسى جانە باسىلىمنىڭ دوسى لياتيف گان­ديلوۆ كوپتەگەن ادامداردى جو­عال­تىپ, تاعدىرلاردى تالكەككە سال­دىق, دەي كەلىپ, وقيعادان الىستاعان سايىن شىنايى كوزقاراستىڭ ارتا تۇسەرىن تەبىرەنە جەتكىزدى. ء“بىر ادام­دى قۇتقارۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ماڭىزعا يە. قازاقستان بۇل باعىتتا ناقتى قادامدار جاساپ كەلەدى. تاريح 1991 جىلى جاسالعان قادامدى لايىقتى اتاپ وتەدى”, دەدى ل.گانديلوۆ. ءسوزى­نىڭ سوڭىندا ەلشى ءبىز بۇل ومىرگە سو­عىسۋ ءۇشىن ەمەس, ءسۇيۋ ءۇشىن كەلەمىز, سول سۇيىسپەنشىلىگىمىز بارلىق الەمدى قۇتقارۋعا قىزمەت ەتەتىن بولسىن, دەپ تۇيىندەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆيكتور كيانسكي ەستە­لىگىمىز ءبىزدى بەيبىت ءومىردىڭ باستاۋىنا الىپ كە­لەدى دەگەندى ايتسا, بەلگىلى قا­لامگەر پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمى مەڭ­گەرۋشىسىنىڭ ورىنبا­سارى الىبەك اسقاروۆ ءبىر كەزدەرى قۇرىل­عان قوزعا­لىس­تىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر­­­گەن ساتتەرىن ەسكە الا وتىرىپ, فو­ت­وكورمەنىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ءوت­كىزىل­گەندىگى سوعان قو­سىل­عان ۇلەس دەپ با­عالايتىن­دىعىمەن ءبولىستى. جالپى, “قازاقستان – يادرولىق جارىلىس­تارعا قارسى قوز­عالىستىڭ كوشباس­شىسى” ەكسپوزيتسياسى بىرلىككە شا­قىراتىن ورتاق تاقى­رىپ جانە تاۋەل­سىز مەم­لەكەتتىڭ يادرولىق قارۋلى دەرجاۆا مارتەبەسىنەن باس تارتۋى جايىنان سىر شەرتەدى. كورمەگە ۇسىنىلعان سۋ­رەتتەر 20 جىل بويى جي­ناق­تالعان ماتە­ريال­دار كو­رىنەدى. وعان “كازاحستانسكايا پراۆ­دا”, رەسەيدىڭ “نوۆوس­تي” اقپارات اگەنت­تىگى, AFP, قر ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىعى, “قازاتومو­نەر­كاسىپ” ۇلت­تىق كومپانياسى جانە سەرگەي بون­دارەنكو, بو­لات­بەك وتار­باەۆ, يگور بۋر­­گاندينوۆ, يۋري بەككەر, الەك­ساندر حوتىنتسا, ۆيك­تور فەديۋنين, ماقسۇت جاتاباەۆ سياقتى بەلگىلى فو­تو­تىلشىلەر جۇ­مىستارى دا قويىلىپتى. بي-بولات سەيتاق, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى.