جىلقىنىڭ جۇدەۋى ءبىر بۇل ەمەس, جىل سايىن قايتالانىپ تۇرادى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. سەبەپتىڭ ءبىرىنشىسى – مالساق قاۋىمنىڭ سالعىرتتىعى. بولات تۇياقتى جانۋار قىسقى ازىعىن ءوزى تەبىندەپ تابادى دەپ ەسەپتەيدى, سوندىقتان مال ازىعىن دايىنداۋعا ەنجار.
– ول – بۇرىنعى جاعداي. ارقا توسىندەگى القاپتار سانسىز قۇنارلى, شۇيگىن شوپكە مەلتەكتەپ تۇرعان كەزدە دارقان دالانىڭ ءتوسىن سوقامەن ءتىلىپ, ايعىزداعانعا دەيىنگى كورىنىس, – دەيدى ەل اعاسى قۇتتىباي دارحانوۆ. – قازىر ءشوپ قۇنارى كەمىدى, جايىلىم تارىلدى. جىلقى جايىلعان جەرگە وزگە ت ۇلىكتى باعا المايسىڭ. جارىقتىقتىڭ ءتىسىنىڭ ءبىتىمى سولاي, ءشوپتى تامىرىنا دەيىن قىرشىپ ج ۇلىپ الادى. ال سيىر تىلىمەن وراپ جەيدى. سوندىقتان توپىرلاتىپ ءتورت ت ۇلىكتى تۇگەل باققان سوڭ, توقىمداي جەردىڭ توزاتىنى داۋسىز.
توزعان جەردىڭ تەپەرىشىن بىلتىر كوردىك. قۇرىعى قۇتتى جىلقىشىلاردىڭ دا لاجى تاۋسىلعان قاھارلى قىس بولدى. جاباعىعا ساقاۋ شىعىپ, كەبەجە قارىن بيەلەر ءىش تاستاپ, مال ىشىندە ءولىم-ءجىتىم كوبەيگەن سوڭ جاۋاپكەرشىلىكتى ويلاعان جىلقىشىلار كوگالالى كوپ جىلقىنى قوتانعا ءيىرىپ تاستاپ, مال يەلەرىنە: «ال ەندى وزدەرىڭ باعىپ الىڭدار!» دەگەن. وزدەرى باعا قويايىن دەسە, جەمشوپ جوق. «قىس كەلسە قايتار دەيسىڭ, كورمەي جۇرگەن قۇقايىمىز با» دەگەندەي, بەيقام جۇرگەن مالساق قاۋىم تىعىرىقتان شىعار جول تابا الماي, ابدىراپ قالدى. اۋزىنان ءۇرىپ وسىرگەن ءتول مالىن قوراعا قاماپ باعا قويايىن دەسە جەمشوپ قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپتىرمادى.
– 2022 جىلى سالماعى 300-350 كەلىلىك ءبىر بۋما ءشوپتىڭ قۇنى 6-7 مىڭ تەڭگە بولسا, وتكەن جىلى 12-13 مىڭ تەڭگە بولدى. ەكى ەسە قىمباتتادى. ونىڭ ءوزىن تابا الماي قينالدىق, – دەيدى اقكول اۋدانىنداعى مينسكي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەرىك اسانوۆ. – باستى سەبەپ, جازدىڭ جاۋىنسىز بولعاندىعى ءارى قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا جىل سايىن مال ازىعىن دايىنداپ جۇرگەن شابىندىقتاعى ءشوپتىڭ كۇيىپ كەتۋى. قىس ىشىندە جاڭبىر جاۋدى. كوك مۇزدى قاقىراتا جارىپ, بەس تال شوپكە اۋزىن ارەڭ ىلىكتىرەتىن قۇتپان ايعىر, جىلىكتى بيە كۇرت جۇدەدى. ونىڭ ۇستىنە ەگىستىك القاپتاردا سابان دا قالمايدى. جىلقى مالىنىڭ ءبىر قورەگى وسى سابان ەدى. بىلتىر ەگىن شىعىمى از بولعان سوڭ سابان تابا الماي سەندەلگەن جۇرتتى كوردىك.
ايتسا ايتقانداي, بىلتىرعى جاڭا جىلدىڭ الدىندا كوكشە اسپانىن بۇلت تورلاپ, نوسەر جاۋىن اپتالاپ جاۋدى. ءشوپ باسى قابىرشاقتانىپ, قاتىپ قالدى. جىلقى جارىقتىق ءشوپتىڭ ۇشار باسىنا قاتقان كوك مۇزدى بىرگە شاينادى. ق ۇلىن تاستاۋدىڭ ءبىر سەبەبى وسى. مالمەن كوزىن اشقان كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەستى مال ءوزىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن ىشىندەگى ق ۇلىندى لاقتىرىپ جىبەرەدى ەكەن.
جىلقىعا تونگەن ناۋبەت تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنەن. بۇل سىناققا توتەپ بەرۋ ءۇشىن مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا مەيلىنشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ءتول تابيعاتىمىزعا توسەلگەن, سان عاسىر بويى الاش بالاسىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان قازاقى جىلقىعا جەتەر ت ۇلىك جوق.
– جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرماساق, قىستان شىعۋ قيىنداي بەرەدى, – دەيدى اقكول اۋدانىنداعى «ك.ن.ا.» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى سەمباي جاناتاەۆ. – جابى تۇقىمىن وسىرۋگە نيەت ەتسەك, قالاي بولار ەدى؟ بۇل جالعىز-جارىم ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس. شارۋانى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قولعا العان ءجون. جابىنىڭ سيپاتىن بىلە قويمايتىندارعا ءبىراۋىز سوزبەن ايتا كەتەيىن. سالت مىنۋگە شىدامدى, جۇك تاسىسا جولدا قالدىرمايدى, ەڭ باستىسى جانە بىزگە كەرەگى اۋا رايىنىڭ قانداي جاعدايىنا بولماسىن شىدامدى. ءسۇتى دە مول, تەز سەمىرەدى. جەمشوپ تالعامايدى, قىسى-جازى تەبىندەپ جايىلادى. كەڭ ساعاقتى, جۋان مويىندى, ەتتى, كەۋدەسى كەڭ, جونى جالپاق, اياقتارى وتە مىقتى, قازاقى جىلقىنىڭ تۇقىمى كوزىمىزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ تۇر عوي.
وتكەن قىستا بار جىلقىسىنان ايرىلىپ قالا جازداعان شارۋانىڭ ءبىرى ءبىرجان سال اۋدانىنا قاراستى ساۋلە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جامبىل جاقىپوۆ. مال باققانعا بىتەدى. ۇزاق جىلدار بويى ءوز ءتولىنىڭ ەسەبىنەن ءوسىرىپ, بەلدەن كەلگەن بەينەتتىڭ جۇگىن ارقالاعان. اۋىلداعى اعايىننىڭ كۇن كورىسى ءتورت ت ۇلىك مالى ەكەندىگى بەلگىلى. ءتولى مەن قىمىزىن ساتىپ, تابىس تابادى. جىلقىلى شارۋانىڭ وتكەن قىستا 200-گە جۋىق جىلقىسى تابيعاتتىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ, قىرىلىپ قالعان. جالعىز جامبىلدىڭ عانا ەمەس, توڭىرەكتەگى وزگە اۋىلدارداعى مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن مالساق قاۋىمنىڭ كورگەن تەپەرىشى. قانشا قىمبات بولسا دا جەمشوپتى ساتىپ العانىمەن, قىرۋار مالعا تالعاجاۋ بولار ازىق تابا الماعان. قىسقا كۇيسىز تۇسكەن كوپ جىلقى كوكتەمدە جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر شاعىندا جىعىلعان. مالساق قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك مالدىڭ ءتىزىمىن جاساپ, قۇجاتتارى مەن سىرعاسىن, چيپتەرىن تۇگەندەسە, وتەماقىسى قايتارىلادى دەپ سەندىرگەن. الايدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدارىنا تيگەن كوك تيىن جوق.
– العاشقىدا ۇمىتتەنگەنىمىز راس, بىراق وتەماقى تولەنبەدى, – دەيدى «بيبىگۇل» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى جامبىل جاقىپوۆ. – نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن, توتەنشە جاعداي جاريالانبادى.
ايتىلعان ۋادە سوزبۇيداعا سالىنىپ, سوڭ سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتكەن. حالىق ءالى دە ءۇمىتىن ۇزەر ەمەس.
– ەسىل مال كوز الدىمىزدا اشتان قىرىلىپ جاتقاندا قولىمىزدان كەلەر قايران بولمادى. كوكتەم شىعا ساي-سالانىڭ ءبارى قاتىگەز قىستىڭ كورىنىسىن ايعاقتايتىن ولەكسەگە تولىپ كەتتى, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنا قاراستى ۆاسيلكوۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ جىلقىشىسى تەمىربەك عالىموۆ. – ءوزىمنىڭ دە ون شاقتى جىلقىم شىعىن بولدى. قۇجاتتارى مەن سىرعاسى, چيپتەرى دە ءتۇپ-تۇگەل. اۋدان اكىمدىگى شىعىن تولەنەدى دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. بىراق ءسوز كۇيىندە عانا قالدى.
وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باسشىسى تالعات ءجۇنىسوۆ ءوز ۋاجىندە جىلقىنىڭ جۇتاعانىن جاسىرمايدى.
– العاشقىدا توتەنشە جاعداي جاريالاناتىن بولدى, – دەيدى تالعات ءجۇنىسوۆ, – سول قاراجاتپەن حالىققا وتەماقى تولەمەك بولعان. وتەماقى الۋ ءۇشىن مال ساقتاندىرىلۋعا ءتيىس. بىراق مالساق قاۋىم مۇنداي شىعىندى باسى ارتىق قارەكەت دەپ ەسەپتەيدى. ەشكىم مالىن ساقتاندىرمايدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, كوكتەمگى قىزىل سۋ ءجۇرىپ, وزەن تاسىعان كەزدە سۋعا كەتكەن مالدىڭ وتەماقىسى تولەندى.
مال قۇتىنىڭ قاشۋى جىلقىشىعا دا بايلانىستى. بىلتىرعى كەلەڭسىزدىكتى اقىل تارازىسىنا سالىپ سارالاساڭىز, شەتىن جاعدايدىڭ شوقپارى الدىمەن شەتتەن قوسىلعان مالعا تيگەن ەكەن. شەتتەن قوسىلعان مالدىڭ ارا-جىگىن اشىپ, تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تاراتىپ ايتا كەتەلىك. ولار قالادا تۇرىپ, اۋىلدا مال ۇستاعىسى كەلەتىن اعايىندار. ارينە, بالا-شاعانىڭ نەسىبەسى, قىسقى سوعىمدى قامداعان دۇرىس شىعار, بىراق ولار ازىن-اۋلاق مالىنا جەمشوپ دايىندامايدى. بىلتىر تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدە جىلقىشىلار مال يەلەرىمەن حابارلاسىپ, جىلقى جۇتاپ جاتىر, كەلىپ وزدەرىڭ الىپ كەتىڭدەر دەپ ەسكەرتكەن. الىپ كەتەيىن دەسە, قالاعا اپارىپ باعا المايدى. ءسويتىپ, ت ۇلىك تورەسىنىڭ تاعدىرى تالكەككە ءتۇستى.
– اتام قازاقتا وبال دەگەن ۇعىم بار, – دەيدى ەل اعاسى مەرەكە ءجۇسىپوۆ, – اق قار, كوك مۇزدا تالعاجاۋ ەتەر ءبىر ۋىس ازىق تابا الماي سەندەلگەن مالدى كورگەندە توبە شاشىڭ تىك تۇرادى ەكەن. الەۋمەتتىك جەلىدە تاراعان, ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇيرىعى مەن جالىن جەپ جاتقان جىلقىلاردى كورگەندە يمانىڭ قاسىم بولادى. كيەلى مالدى بۇلايشا قورلاۋعا بولمايدى عوي. باعا المايدى ەكەنسىڭ, مال ۇستاما. ال ۇستادىڭ ەكەن, جازدىڭ كۇنى شەتەل اسىپ, تەڭىزگە تۇسكەنشە, اۋىلىڭا كەل دە ءشوپ دايىندا. بۇرىن جىلقى ءوسىرۋ وتە ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى شارۋا بولاتىن. قازىر تابيعات وزگەردى. سوڭعى جىلدارى قۋاڭشىلىق كوبەيە باستادى. مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان قاۋىم, باعىمىنداعى قارا مال مەن قويدىڭ ازىعىن التى ايعا ەسەپتەپ قامدانعانىمەن, جىلقى جايىن ەسكەرە بەرمەيدى. ءدال بىلتىرعىداي سىندارلى شاق تۋعاندا سىناققا توتەپ بەرە المايتىنى سوندىقتان. ايتپەسە جىل بويى ءوز ازىعىن ءوزى تاۋىپ جەيتىن مالدىڭ وزىندىك قۇنى تىم ارزان. ءتولىن ساتسا, ەڭبەگى اقتالادى. ايتسە دە قىتىمىر قىستىڭ قامىن ويلاي بەرمەيتىنى جىلقىنى دا, جاندى دا جۇدەتەدى.
بيىل جاز ىلعالدى بولدى. كوكشەنىڭ بەل-بەلەسى, قىراتى مەن ساي-سالاسى كۇزگى جاۋىنمەن كوتەرىلگەن شوپكە تۇنىپ تۇر. ەگەر قىس ورتاسىندا جاۋىن جاۋىپ كەتپەسە, جىلقىنىڭ جالى جىعىلمايتىنى انىق. ال بىلتىرعىداي سىن قايتالانباسىن دەڭىز.
– مۇندايدا جەرگىلىكتى جەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى مالساق قاۋىمنىڭ مۇڭىن ءتۇسىنىپ, قامقور بولۋى كەرەك ەدى, – دەيدى شارۋا سەرىك جاپاروۆ. – كوك مۇزدى قۋاتتى تەحنيكالارمەن تالقانداسا, تەبىندىك جەرىن تازالاسا اعاش باۋىرىندا, ويپاڭداردا شالعىنىڭ ءتىسى تيمەگەن اڭعارلاردا از دا بولسا ءشوپ بولدى عوي. مىنە, وسىنداي جاناشىرلىق تا قاجەت-اق.
اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قاردىڭ جوقتىعى دا جىلقىنىڭ جۇتاۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزگەن. جاۋعان قاردى دولى جەل كوك مۇزدىڭ ۇستىنەن سىرعاناتا قۋىپ, ساي-سالاعا مەلتەكتەتە تىعىپ تاستادى. كوك مۇزدىڭ ۇستىندە جىلقى تەبىندەي الماي قور بولدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا ۋاقتىلى سۋارۋدىڭ ءوزى ءبىر مۇڭ. قىرداعى جىلقىنى ەل ىشىندەگى قۇدىققا ايداپ اكەلۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. تايعاناق بولعان سوڭ قۇلاپ, مەرتىگەدى. مال جايىن ويلاعان ازاماتتار كولدى ويىپ, سۋارامىز دەپ تالپىنعانىمەن, قامىس ءتۇبى سىرەسە قاتپاعان سوڭ مۇز ويىلىپ, جىلقىنى كوتەرە الماعان. ال سۋ ىشپەگەن مالدىڭ كۇيى نە بولماق؟ قازاق وندايدى جىعىلعانعا جۇدىرىق دەسە كەرەك.
بيىل دا قار ءىشىنارا مۇز ۇستىنە ءتۇستى. مالىڭا اباي بول, اعايىن!
اقمولا وبلىسى
