سۋرەتتى تۇسىرگەن – اسىلحان سەيداحمەت
– قوعامدىق ورىندارداعى م ۇلىككە زيان كەلتىرۋشىلەرگە قارسى كۇرەس قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟
– ەلىمىزدە ەسكەرتكىشتەردى قيراتۋ, ءتۇرلى نىسانداردى ءبۇلدىرۋ, سىندىرۋ فاكتىلەرى جيىلەگەن. كوكشەتاۋداعى جۇمباقتاس سەكىلدى كورىكتى جەرلەرگە بارا قالساڭىز, شيماي-شاتپاق جازۋلاردان كوز سۇرىنەدى. اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كوبەيتۇزدىڭ دا جاعدايى كوپتىڭ ەسىندە. بىرەۋى كولدىڭ ورتاسىنا دەيىن كولىكپەن كىردى, ەندى ءبىرى تۇزىن قاپتاپ الىپ كەتتى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا دا تاريحي شاتقالدى بۇلدىرگەن بۇزاقىلاردىڭ ارەكەتى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى.
قاراپايىم تۇرعىن ۇيلەردەگى جايتتاردى تىزبەكتەۋگە سان جەتپەس. ليفتىلەردى ءبۇلدىرىپ, جول بەلگىلەرى مەن تاقتايشالاردى سىندىرىپ, ايالدامالاردى قيراتىپ, قوقىس جاشىكتەرىن توڭكەرىپ كەتەتىندەردىڭ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ, ەسەپكە الىنعانى بىلتىر 5 مىڭنان اسقان.
قورشاعان ورتانى, تابيعي ەسكەرتكىشتەردى, كوپشىلىك دەمالاتىن ورىنداردى بۇلدىرگىلەردىڭ قيراتۋىنا جول بەرىپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋ ءبىزدىڭ ۇستانىمعا قايشى. «Amanat» پارتياسىنىڭ «جاستار رۋحى» جاستار قاناتى مۇشەلەرى مۇنداي جۇگەنسىزدىككە قارسى ۇزدىكسىز كۇرەسىپ كەلەدى. ۇنەمى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە ءتۇرلى اكتسيا ۇيىمداستىرىپ, ۆانداليزم بەلگىلەرىن وشىرۋگە, تاريحي ورىنداردى تازا ساقتاۋعا كۇش سالامىز. ماسەلەن, «تاڭبالى تاس» پەتروگليفتەرىن, «اقباۋىر» شاتقالىن, ش.قۇدايبەردى ۇلى, س.سەيفۋللين, بوگەنباي باتىر, كەنەسارى حان ەسكەرتكىشتەرىن, «تەكتۇرماس» كەسەنەسىن, «ىبىقتى ساي» شاتقالىن, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنداعى قورعاندى, «شاقپاق اتا», «سۇلتان ءۇپى», «قارامان اتا» جەراستى مەشىتتەرىن قوقىستار مەن جازۋلاردان تازارتتىق.
– بۇل جۇمىسقا ەرىكتىلەردى تارتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟
– قازىرگى تاڭدا 3 مىڭنان اسا ۇيىم بەلسەندىلەرى مەن ەرىكتىلەرى 700-دەن اسا تابيعي, تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى تازارتۋعا تۇراقتى قاتىسادى. رەسپۋبليكالىق تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ناۋقاندارعا ءماجىلىس, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتكەرلەرى دە, قاراپايىم تۇرعىندار دا اتسالىسىپ جاتادى.
– ءۆانداليزمدى تۇبەگەيلى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
– ۆانداليزم – جابايىلىقتىڭ شەكتەن شىققان ءبىر ءتۇرى. سوندىقتان مۇنداي زاڭسىز ارەكەتتەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. ءبىر جاعىنان قوعامدىق ورىنداردا ءتيىمدى مونيتورينگ پەن قاداعالاۋدىڭ جوقتىعى قيتۇرقى ارەكەتتەردىڭ كوبەيۋىنە دە اكەلەدى. ءبىر دەرەكتەردە ەلىمىزدە ۆانداليزمنەن جىل سايىنعى شىعىن 500 ملن تەڭگەدەن اسادى دەپ كورسەتىلگەن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا قوعامعا قاۋىپتى كەسەلدەرمەن كۇرەسۋگە زيالى قاۋىم, اقپارات قۇرالدارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, بارلىعى ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋى كەرەك دەگەن بولاتىن.
«وكىنىشكە قاراي, قوعامدىق م ۇلىكتەن باستاپ, مىڭجىلدىق مادەني مۇرالارعا دەيىن – ءبارىن جاپپاي ءبۇلدىرۋ كەيىنگى كەزدە ادەتكە اينالعان. بۋرابايداعى جۇمباقتاستى, باياناۋىلداعى كەمپىرتاستى قاراڭىزدار. ەڭ جاۋھار جەرلەرىمىزدىڭ سۇلۋلىعى شيمايدىڭ استىندا قالىپ جاتىر. ۇيدەگى ءليفتىنى, اۋلاداعى ويىن الاڭىن, كوشەدەگى ايالدامانى قيراتۋدىڭ قانداي قيسىنى بار؟ مۇنىڭ ءبارى – بارىپ تۇرعان تارتىپسىزدىك, مادەنيەتسىزدىك. وركەنيەتتى ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى قوعام مۇلكىن ءوز مۇلكىندەي قورعاۋى كەرەك. دۇنيە جۇزىندە, ناقتى ايتقاندا, جاپونيادا, وڭتۇستىك كورەيادا, قىتايدا, سينگاپۋردا جاعىمدى مىسالدار كوپ, وسى ەلدەر كوپكە ۇلگى بولىپ وتىر. ال ءبىز نەگە ولاردان كەم بولۋىمىز كەرەك؟», دەپ شەگەلەپ ايتقان ەدى.
وسىلايشا, بىلتىردان باستاپ ۆانداليزم اكتىلەرى, قوعامدىق جانە جەكە م ۇلىكتى بۇلدىرگەنى ءۇشىن جازا كۇشەيتىلدى. پرەزيدەنت شىلدە ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ادام ساۋداسىنا, ۆانداليزم كورىنىسىنە جانە بوتەننىڭ مۇلكىن بۇلدىرۋگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. قۇجاتتا بوتەننىڭ مۇلكىن قاساقانا جويعانى نەمەسە بۇلدىرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ونى ءبىر توپ ادام نەمەسە بىرنەشە رەت جانە قىلمىستىق توپ بولىپ جاساعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. ءدال وسىنداي قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەردى, تابيعي كەشەندەردى نەمەسە مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان نىسانداردى, سونداي-اق ەرەكشە تاريحي, عىلىمي, كوركەمدىك نەمەسە مادەني قۇندىلىعى بار زاتتاردى, قۇجاتتاردى قاساقانا جويعانى, بۇلدىرگەنى ءۇشىن بەلگىلەندى. وسى سەكىلدى قىلمىستى جاساعانعا ەندى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە 16 جاستان ەمەس, 14 جاستان باستاپ تارتىلادى. ەندى ۆانداليزمگە جول بەرگەندەر 200 اەك كولەمىندە ايىپپۇل تولەيدى نەمەسە 160 ساعات قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلادى. جازانىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – 50 تاۋلىككە قاماۋعا الۋ. وعان قوسا «الەۋمەتتiك, ۇلتتىق, ناسiلدiك نەمەسە دiني ارازدىق ءۋاجى بويىنشا پايداكۇنەمدiك نيەتپەن بiرنەشە رەت جاسالعان بۇزاقىلىق» ءۇشىن 200 مىڭ اەك-كە دەيىن ايىپپۇل قاراستىرىلعان. قوعامدىق جۇمىسقا 300 ساعات بەرىلەدى. قاتاڭ جازا رەتىندە 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى.
مەنىڭشە, بۇل ماسەلەدە الەۋمەتتىك-مورالدىق قۇندىلىقتاردى ەسەپكە الۋ كەرەك. جاستاردى, اسىرەسە بالالاردى ورتاق مەنشىكتىڭ ماڭىزىن, تابيعات پەن قالا نىساندارىن باعالاۋعا, قامقورلىق جاساۋعا تاربيەلەۋ كەرەك. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جوعارى بەكىتىلگەن ايىپپۇل كولەمى كوپ جاعدايدا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ شىعىندارىن وتەي المايدى. بيلىك بۇلدىرگىلەردى ءبىر-ەكى مىسالىن ەل الدىندا جازالاپ, جەتەگە جەتەتىندەي, بۇل ارەكەتكە ەندى بارمايتىنداي امالداردى جاساعانى دۇرىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
