كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءمايليننىڭ كەز كەلگەن شىعارماسىنان قايناعان ءومىردىڭ ءيىسى بىلىنەدى. قانداي ءومىر؟ ارينە, قازاقتىڭ ءومىرى. جانە اڭگىمەلەرى جىلدام دامىپ, تەز باۋرايدى. اسا ءبىر تەرەڭدىك تە, نەبىر بيىكتىك تە بايقالمايتىن سىڭايلى. راسىندا, قاجەتى بار ما ءوزى سول قۇبىلىستاردىڭ؟ بىلمەيمىن. ايتەۋىر بياعاڭ شىعارمالارىن «كيىندىرە» بەرمەگەن. قاز-قالپىندا, قالاي كورىپ-ءبىلدى, اينىتپاي سولاي بەرگەنىن بايقايمىز. كوزى تۇسكەنىن كوكەيىندە كينوعا تاسپالاپ ۇلگەرەتىندەي سەزىمتال تۇيسىكتىڭ يەسى. مەنىڭشە, تۋىندىگەردىڭ تەرەڭدىگى دە, بيىكتىگى مەن كەمەلدىگى دە وسى قاسيەتى ەمەس پە؟ جالعىز اۋىز سوزبەن تۇيگەندە, قازاق قارا ءسوزىنىڭ شەبەرى.
اقىن-جازۋشى كىتاپتان وقىپ, ادام جانىنىڭ بىلگىرى بولمايدى. ەل اراسىنان, ءومىر قازانىنان قايناپ شىقپاسا. وقىرماننىڭ ءبىرازى قازىر مەن دەپ كەۋدەسىن سوققان شىعارمالاردى وقۋعا ق ۇلىقسىز دەپ ويلايمىن. اسقاق پافوس, كۇڭىرەنگەن قايعى نەمەسە دانىشپانسىعان, كۇلتەلەپ-بىلتەلەگەن دۇنيەلەر ادەبيەت ءۇشىن كەرەك, ارينە. وقىرمان ءۇشىن, وتكەندى تانۋ ءۇشىن سول ۋاقىتتىڭ تابيعاتىنا جان بىتىرسە جەتكىلىكتى ەمەس پە؟ ال ادەبيەتتەگى بىلايعى ىزدەنىستەر تۋرالى اڭگىمە بولەك.
ءسوز ونەرىنىڭ ۇستاسى بەيىمبەت ءمايليننىڭ «شاپاي كامسامول» اڭگىمەسى وتكەندە قولدانىستاعى الىپبيمەن وسى گازەتتە تۇڭعىش رەت جاريالاندى عوي. تاۋەلسىزدىك جىلدارى شىققان كوپتومدىقتارىنا ەنبەگەن شىعارمانى بەيىمبەتتانۋشى سەرىكقالي بايمەنشە «شاپاي كامسامول» – بەيىمبەت ءمايليننىڭ باسقا شىعارمالارىن قايتالامايتىن, بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن, وقىرمان نازارىنان تىس قالعان جاڭا پروزالىق ەڭبەگى. ىزبەن-ءىزى بەلگىلى بولسا دا, كوزگە كورىنبەي كەلە جاتقان شىعارماسى» دەپ جازدى. سول شاپاي عوي «قۇلقىنىمىزدى تەسكەن».
الگى «ايداۋشى», «اتانبويىن» سوزدەرىن جازۋشى فۋتبولعا بايلانىستى قولدانادى. ال شاپايدىڭ ءوز باسىنا كەلسەك, كومسومول تۇگى دە جوق, قازاقتىڭ قارا بالاسى. ايىبى كەدەي دەمەسەڭىز, تۇلا بويى تۇنعان ماحاببات پەن ادىلەت. كۇپىسى جىرتىق, ەتىگى تىرپ-تىرپ ەتىپ جەر سۇيرەگەن بالا اۋىل شەتىندە دوپ ويناپ جۇرگەن جەتكىنشەكتەرگە قوسىلادى. وقيعا ءوربىپ باستالعان ساتتە-اق, اينالاسى ءۇش-ءتورت ابزاتس اياسىندا شاپاي ومىرىنەن ءبىراز حابار بەرىپ تاستايدى: «اۋىلداعى وزىندەي بالالاردى السا, ولاردىڭ كيىمى ءبۇپ-ءبۇتىن. جىرتىلسا, اكەلەرى قالادان اكەلىپ بەرەدى. باسقا بالالاردىڭ اكەسىندەي بولماعانعا شاپاي ىبىرايعا اشۋلانعىسى كەلەدى. جەك كورمەكشى بولادى. بىراق اكەسى وتباسىندا وتىرىپ, «قاراعىم» دەپ شاپايدى باۋىرىنا باسسا, ماڭدايىنان سيپاپ, بەتىنەن سۇيسە, كوڭىلىندەگى اشۋ تارقاپ كەتەدى» دەيدى. مۇنىسى اكەسى مەن بالاسى اراسىنداعى قاراپايىم عانا قاتىناس دەسەك تە, دوپ تەۋىپ جۇرگەندەگى كورىنىس ىشىنە ىلدىم-جىلدىم كىرىگىپ كەتكەندە, كوڭىلدى قوزعاماي قويمايدى. اڭگىمە شاپايدىڭ تىرپىلداعان ەتىگى مەن جىرتىق كۇپىسىنەن تۋىپ وتىر عوي. ايتپەسە, دوپ پەن كيىمدى نە بايلانىستىرادى دەۋىڭىز مۇمكىن. ياعني شاپاي ويناپ جۇرسە دە, كوڭىلى ۇنەمى الاڭداۋلى. جۇگىرىپ دوپ قۋالاسا دا, ويى اكەسى بازاردان كيىم اكەلەر مە ەكەن دەگەن قامكوڭىل. ءبىر-بىرىمەن جىمداسىپ جاتقان شاپ-شاعىن ءماتىن بولىكتەرى وسىلايشا وتە شىنايىلىعىمەن كوكەيدى تۇرتپەكتەيدى. اراسىندا كوڭىلدىڭ تەتكيتىنى دە سودان با دەپ ويلايمىز.
ءبىر كەزدە بالالار اۋىل شەتىنە ىلىگىپ قالعان بازارشىلاردى كورىپ, ويىندى تاستاي سالا الدارىنان جۇگىرە جونەلەدى. وسىلاي شيرىعا ءھام وقىرماندى شيرىقتىرا بەرگەن اڭگىمەنىڭ ءاربىر تۇسىن قاقپاقىلداسا, تۇنعان ماحاببات پەن ادىلەتسىزدىككە قارسى كۇرەس. وتباسى جىلۋىن قاپىسىز سەزىندىرەدى. ايتىپ جەتكىزە المايتىن سەزىمدەردى اڭداۋسىز ۇقتىرىپ وتىرادى. بازاردان كەلگەن اكەسى ىبىراي: «قاراعىم, ساعان شاپان اكەلدىم, ەتىكتىك بىلعارى اكەلدىم, دەدى. شاپايدىڭ توبەسى كوككە جەتكەندەي بولدى» دەيدى. اكەلى-بالالى ۇيىنە بارعانداعى اڭگىمە: «ىرىمكۇلدىڭ كويلەك-جاۋلىعى توزىپ ءجۇر ەدى. جۇرەردە پالەن ال دەپ ايتا قويعان جوق ەدى. بىراق ءوزى ءبىلىپ بىردەمە الار دەگەن ويى بار ەدى. ۇيگە كىرىپ وتىرىسىمەن ىرىمكۇل قاپشىققا ىنتىقتى:
– بەرى اكەلشى, قاراعىم, اكەڭنىڭ اكەلگەن بازارلىعىن كورەلىك, – دەدى. قاپشىقتى اقتارعاندا ءۇش ارشىن شاماسى تومەن قول الا شۇبەرەك, ەتىك باستايتىن بىلعارى جانە ءبىر سيسا شىقتى.
– مىنالارى نەسى؟ ماعان جاۋلىق الماعانىڭ با؟ – ىرىمكۇل وكپەلەگەندەي بولىپ بايىنا قارادى.
ىبىراي جايلاڭقىراپ سويلەدى:
– ساعان كويلەك الدىم. شاپايجاننىڭ كۇپىسى توزىپ جۇرگەن سوڭ تىس الدىم, ەتىگىن باستايتىن بىلعارى الدىم».
ءبىر قاراعاندا وتە جۇتاڭ كورىنەتىن, قاراپايىم عانا وسىنداي ديالوگتەر ادەبيەتتىڭ جانى دەسە ارتىق ەمەس. شىن ادەبيەت شىنايى ومىردەن عانا تۋاتىنىن اڭعارتادى. شىعارمانى وقىعاندا, بۇلار بۇرىنعى ءومىردى, اۋىلداعى ۇلكەندەردىڭ كەيبىر ارەكەتتەرىن ەسكە تۇسىرەتىنىن قايتەسىڭ؟ ءتىپتى ديالوگ باسىنداعى «ەدى, ەدى» دەگەن قايتالاۋلاردىڭ ءوزى وتە جاراسىمدى ۇيلەسكەنىن بايقايمىز. جايشىلىقتا قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن ءسوز قايتالاۋ بەيىمبەت قالامىنان تۋعاندا, يلاندىرىپ, كەي تۇسىندا ءار جاعى نە بولار ەكەنگە جەتەلەپ, جۇتىندىرىپ قويادى.
شاپاي اكەسى اكەلگەن كۇپى قاپتار ماتا مەن ەتىك باستىراتىن بىلعارى ارقاسىندا سول جىلى مەدرەسەگە بارادى. ول كەزدەگى اۋىلدىڭ ابىرويلىسى مولدا بولام دەگەن ارمانى سوندا كەسىلىپ, كەيىن وقىپ, ازاماتقا اينالادى. اكەسىنىڭ ىنتالاندىرۋىنىڭ ارقاسىندا, ارينە. مۇنى بىلگەن ءجون.
اڭگىمەدەگى شاپاي مەن كورشى قىز زيبا قارىم-قاتىناسى قوجا مەن جاناردى ەسكە تۇسىرەدى. تەك قانا جانتاس كورىنبەيدى. ال بەيىمبەت پەن بەردىبەك تۋرالى كەيىنىرەك.
