سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
– وسكەمەن ءوز قالاڭىز. وسىندا وقىدىڭىز, وسى جاقتان ەڭ العاش ەڭبەك جولىن باستاپ, سوناۋ تاۋدىڭ اراسىنداعى كاتونقاراعايعا اتتاندىڭىز. سوندىقتان, شىعىس سىزگە بوتەن ەمەس...
– راحمەت! اڭگىمەگە ورىسشا قوسامىن. ايىپ ەتپە! وعان ءبىز كىنالى ەمەسپىز. كوپبالالى وتباسىندا ءوستىم. مەكتەپ جاسىنا تاياعاندا, انام الاڭ كوڭىلمەن اكەمنەن: «بالالاردى قازاقشا وقىتامىز با؟» دەپ سۇراعان عوي. سوندا اكەم: «قازاق مەكتەبىن قايدان تابامىز؟» دەپ, امالسىز ورىس مەكتەبىنە بەرىپتى. ول زاماندا الماتىدا بىرەر عانا قازاق مەكتەبى بار-تىن. كەيىندەرى ينستيتۋتتاردا قازاق فاكۋلتەتتەرى اشىلدى. ءبىلىم ساپاسىز ەدى. قازىر عوي, زامان باسقا. قازاقتىڭ ءبىلىمدى ازاماتتارى كوبەيدى.
– ارينە, تۇسىنىكتى. نەگە سوناۋ الماتىدا ءجۇرىپ, ءبىلىمدى وسكەمەننەن ىزدەدىڭىز؟
– اكەم ونكولوگيالىق اۋىرۋعا شالدىقتى. ال ۇلكەن اپكەم وسىندا, وسكەمەندە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا دەكاننىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. سول شاقىرىپ, وقۋعا ءتۇسىردى, وقىتتى. ءۇلبى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى «سولنەچنىي» كوشەسىندە تۇردىق.
– قازىر ول كوشە استانا بولىپ, اۋىسقان.
– ءيا, وسكەمەن ادام تانىماستاي وزگەرىپتى. كوركەيگەن. سوڭعى رەت 2008 جىلى «پەرىشتە» اتتى كينونى تۇسىرگەندە كەلگەن ەدىم... قالاي دەگەندە ءور التاي ءومىرىمنىڭ ءبىر كەزەڭى عوي.
– وقۋىڭىزدى تامامداعان سوڭ باسقا ەمەس, كۇنشىلىك جەردەگى كاتونقاراعايعا قالاي تاپ بولدىڭىز؟
– ول كەزدە وقۋ ورنىنان قولىمىزعا جولداما بەرىپ, جۇمىسقا جىبەرەتىن. شارت بويىنشا ەكى جىل جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. ءبىر جاقسىسى, تاڭداۋ بولدى. مەن كارتانى قاراپ وتىرىپ, ەڭ جاسىل ءوڭىردى, كاتونقاراعايدى تاڭدادىم. ءسويتىپ, ەكى ەمەس, ءۇش جىل كاتوندا تۇردىق. ە.رىكوۆ اتىنداعى ارالاس مەكتەپتە قازاق سىنىپتارىنا ورىس تىلىنەن ساباق بەردىم. ءۇش قاباتتى قىزىل كىرپىشتى عيمارات ەدى. ءبىلىم ءبولىمىن سەيتقامزا لاستاەۆ باسقاراتىن. مەكتەپ ۇجىمى ۇلكەن ەدى. ديرەكتور حالەل جوندىباەۆ بولدى. جاس, مەنمەندەۋ جىگىت ەدى. جالاقى ازداۋ بولدى. قولعا الاتىنىمىز, 92 سوم عانا. سوعان قاراماستان ەڭبەك ەتتىك. العاش بارا قالعاندا ءۇي تابىلماي, لەنين مەكتەبىنىڭ جانىنداعى شەبەرحانادان بولمە بەردى. پەشى جارىلىپ كەتكەن. ونى سىممەن قۇرساۋلاپ, لەكەرلەپ قويدىم. وتىن جوق. تاڭعالعانىم, ورماننىڭ ىشىندە وتىرىپ, وتىن تاپشى ەدى. كەسۋگە بولمايتىن. ايەلىم ۆ.لەنين اتىنداعى مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. اۋىلدىڭ حالقىمەن تەز ءتىل تابىسىپ, ارالاسىپ كەتتىك. ولار مەن تۋرالى ەكى فاكتىنى ءبىلدى: ءبىرى – اعامنىڭ فۋتبوليست تيمۋر سەگىزباەۆ ەكەنىن, ەكىنشىسى «قوجا» رولىندە ويناعانىمدى.
– اۋىلداعىلار «مەنىڭ اتىم – قوجا» فيلمىنە تۇسكەنىڭىزدى كەلگەن بەتتە ءبىلدى مە؟
– العاش بارعان جىلى بىلمەگەن. كىم ايتىپ قويعانىن بىلمەيمىن, ءبىر جىلدان سوڭ «قوجا ەكەنسىڭ عوي!» دەپ تاڭدانىستى. مەدۆەدكا (قازىر بەلقاراعاي) اۋىلىندا تۇرعان توقتارحان ورازالين دەگەن رايكوم كومسومولدىڭ حاتشىسى مەنىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, مارە-سارە بولعانى ەسىمدە.
قىزىقتى كەزدەر ەدى. بالالار تاربيەلى, اعالاپ تۇردى. ۇلدار فۋتبولعا قىزىقتى. قولدان كەلگەن كومەگىمدى ايامادىم. اۋىلدا دارىگەر تاپشى بولعاندىقتان با, تۇلەكتەردىڭ كوبى مەديتسينالىق وقۋعا تۇسكىسى كەلدى. قايداعى جوقتى ويعا ءتۇسىردىڭ, فەلدشەر بولىپ ىستەگەن كۇلزيپا كورشىم, ساۋ ءتىسىمدى ج ۇلىپ العانى بار.
– كاتونقاراعاي ۇنادى عوي...
– وتە كەرەمەت جەر. حالقى دا جايدارى, تابيعاتى دا جايلى. جاڭاۇلگىدە كۋرستاسىم توقتارحان سەيىتقاليەۆ تۇردى. ول تاريح فاكۋلتەتىندە وقىعان. سوعان ءجيى باراتىنمىن. ەكەۋمىز بۇقتىرما جاقتا ۇيرەك اتامىز, بالىق اۋلايمىز. توقتارحاننىڭ اكە-شەشەسىنىڭ ۇيىندە دە بولدىم. ەسكە ءتۇسىپ وتىر, سوۆەت يمانعاليەۆ دەگەن ازاماتپەن جاقسى ارالاستىق.
ءۇي شارۋاسىنا ىڭعايىم جاقسى ەدى. وۆچاركا ءيتىم بولدى, ەلدىڭ ءبارى سوعان قىزىعاتىن. باۋ-باقشا ءوسىردىم. تاۋىق اسىرادىم. وتىز شاقتى قويان ۇستادىم. ايتقانداي, كەپتىرىلگەن بالىق بار. قيىن كەزدەرى كورشىلەر كومەكتەستى.
ءۇش جىلدان كەيىن جۇبايىم سىرقاتتانا باستادى. بالا كوتەرە المادى. قايتۋ كەرەك بولدى. ءسويتىپ وسكەمەنگە كەلىپ, ايەلىم ەمدەلدى. كوپ تۇراقتاعان جوقپىز, الماتىعا قونىس اۋداردىق. ودان كەيىن ماسكەۋگە وقۋعا باردىم.
– سول كەتكەننەن ەڭبەك جولىڭىزدى باستاعان اۋىلعا بارمادىڭىز با؟
– ايتىپ ەدىم عوي, 2008 جىلى وسكەمەندە «پەرىشتە» ءفيلمىن تۇسىردىك. سوندا كاتونقاراعايدا ءتۇسىرۋدى ۇسىنعان ەدىم. بىراق, قارجى جاعى جەتىڭكىرەمەدى. ايتپەسە, التايعا بارىپ, اۋناپ-قۋناپ قايتقانعا نە جەتسىن؟ ءبارى كوز الدىمدا. وقۋشىلارعا دەيىن ۇمىتقام جوق. بىرنەشەۋى مەديتسينالىق وقۋعا ءتۇستى.
ەرتەرەكتە عوي, الماتىنىڭ كوشەسىندە كەلە جاتىر ەدىم, ارتىما جالت قاراسام, بويشاڭ جىگىتتەر سوڭىما ءتۇستى. ايعايلاپ كەلەدى. بىتكەن جەرىم وسى شىعار دەدىم ىشتەي. سويتسەم, كاتونداعى وقۋشىلارىم ەكەن. مەن ساباق بەرگەندە ولار 9-سىنىپتا وقىعان. ءسويتىپ ارقا-جارقا بولىپ قالعانىمىز بار.
– ەسىڭىزدە جاقسى قالعان ەكەن. ال ەندى تاقىرىپتى بالا كەزىڭىزگە قاراي اتا-اناڭىزعا قاراي ويىستىرساق. بالا نۇرلان قانداي ەدى؟ «قوجانى» بىلەمىز...
– ءتۇپ-تامىرىمىز اقتوبەدەن. سۇيەگىمىز – جاعالبايلى. اكەمنىڭ اكەسى باقتىباي فەلدشەر بولعان كىسى. كامپەسكەلەۋ كەزىندە اتىلىپ كەتىپتى. شىندىعىندا, اكەمنىڭ تەگى باقتىباي ۇلى بولۋى كەرەك ەدى. سەگىزباي سول ايماقتا بي بولعان ادام. ال اكەمنىڭ شىن ەسىمى سانجار ەمەس, شىنجىل. ەسىمىن, تەگىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. ول زاماندا سانجار دەگەن ەسىم سيرەك كەزدەسەتىن. سونىمەن, سانجار سەگىزباەۆ بولىپ, ماسكەۋگە كەتكەن. اكەم كوممۋنيست ەدى. 1924 جىلدارى كسرو جوعارعى سوتىندا ۇلكەن قىزمەتتە بولعان. كەيىننەن عوي, ناقاق تۇتقىندالىپ كەتتى. اباقتىدا ساكەن سەيفۋللينمەن بىرگە وتىرعان. اكەمدى دە الاشقا قاتىسى بار دەپ, قاتتى تەرگەگەن. ادىلەتسىزدىككە توزبەگەن ول كسرو پروكۋرورى ۆىشينسكيگە نارازىلىق ءبىلدىرىپ, حات جولداعان. ول كىسى قىزمەتتە بولعانىن كورىپ, بوساتۋ تۋرالى تەلەگرامما جىبەرگەن. كەيىن اقتالدى. 1948 جىلى پارتيا بيلەتىن قايتا الدى. اقتالعانى تۋرالى انىقتاماسىن كوردىم. الايدا كوپ جىل جۇمىس تاپپاي ءجۇرىپ, مينيسترلەر كەڭەسىنە قىزمەتكە تۇردى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سوندا ىستەدى. دىنمۇحاممەد قوناەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. كەيىن ءتۇسىندىم, اكەم بىزگە جەتى اتانى ايتقان ەمەس. نكۆد-دان قورىقتى. مەن 1951 جىلى تۋدىم. ستالين 1953 جىلى قايتىس بولدى. بىراق 1956 جىلدارى دا جالا جابىلعاندار تۇتقىندالىپ جاتتى. ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالعانى, انام اعا-اپكەلەرىمدى تاڭعى بەستەن وياتىپ, نانعا جىبەرەتىن. ءبىر العاندا ءتورت-بەس ناندى ءبىر-اق الىپ كەتەتىنبىز. قانداي قيىندىق كورسە دە, اكە-شەشەمىز ءبارىمىزدى وقىتتى, توقىتتى. مەن سەگىز بالانىڭ ىشىندەگى التىنشىسىمىن. انام, قاراپايىم وتباسىنان شىققان. توقساننان اسىپ, قايتىس بولدى.
– بىلۋىمىزشە, اناڭىزدىڭ بەيىتى بيكەن ريموۆامەن قاتار ەكەن. كينوداعى اناڭىز بەن ومىردەگى اناڭىزدىڭ قاتار جاتقاندىعى دا ءتاڭىردىڭ جازۋى عوي.
– ءيا, العاشىندا ءوزىمىز دە تاڭعالدىق. قازىر بارعان سايىن ەكەۋىنە بىردەي قۇران باعىشتاپ قايتامىز.
– كينو دەپ قالدىق. ءبىر عانا «مەنىڭ اتىم – قوجا» فيلمىمەن تانىلدىڭىز. وعان قالاي تۇسكەنىڭىزدى بۇرىن دا ايتقان سۇحباتتارىڭىزدان وقىدىق, ەستىدىك. دەسە دە, ايتىلماعان ەستەلىكتەر بار شىعار...
– كينوعا تۇسۋگە ساباققا بارماۋ ءۇشىن كەلىستىم. جاقسى سىلتاۋ بولدى ماعان. ابدوللا قارساقباەۆتىڭ العاشقى ءفيلمى عوي. كارتينا سوزبالاڭعا سالىنىپ بارا جاتقان سوڭ شىعار, شاكەن ايمانوۆ ابدوللاعا; «سەن باستى كەيىپكەردى تاپپاساڭ, جوبانى جابامىن» دەگەن عوي. ولار قوجا رولىنە بالانى ۇزاق ىزدەگەن. مىڭداعان بالانى باقىلاپ كورگەن. كوڭىلدەن شىقپاعان. كۇندەردىڭ كۇنى جولدىڭ ارعى جاعىنداعى مەكتەپكە بارىپ قاراعان. سول جەردە مەن جۇرگەم عوي. ساباعىم دا جاقسى ەمەس, تەنتەكتەۋ بولدىم. سول كەتكەننەن قازانعا دەيىن ساباققا بارمادىم. بىراق ەكىنشى جىلعا قالدىردى.
«قوجا» ءساتتى شىقتى. مەكتەپتەن كەلسەم, ۇيدە شاكەن ايمانوۆ اكەممەن شاي ءىشىپ وتىر. «تاعى ءبىر فيلم بار, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ. سوعان تۇسىرسەم» دەپتى. كينوعا ەندى تۇسپەيمىن دەپ, باسىمدى الا قاشتىم. شاكەن اعا جالىنعانداي بولدى. بىراق تاعى ءبىر جىل كوشپەي قالعىم كەلمەدى. سودان سوڭ شاكەن اعانىڭ مۇرات احماديەۆكە نازارى اۋىپ, بالاسىنداي قارادى. مۇرات تا قازاق ەلىنە ادالدىعىن تانىتتى. سوڭعى ۋاقىتتا شاكەن اعا تۋرالى كىتاپ تا جازىپتى.
– بەرتىندەرى ءسىزدى «قوش بول, گۇلسارى» كينوسىندا تانابايدىڭ دوسىنىڭ رولىنەن كوردىك. بالا كۇنىڭىزدە شە, كينوعا تۇسۋگە باسقا دا ۇسىنىستار بولدى ما؟
– رەجيسسەر ارداق امىرقۇلوۆ كينوعا ءتۇسۋىمدى ءوتىنىپ سۇرادى. كوڭىلىن قيماي, «قوش بول, گۇلسارىعا» ءتۇستىم.
– دوستارىڭىز كىمدەر؟
– ونەردە دوس بولمايدى. اركىم ءوزى ءۇشىن ءومىر سۇرەدى. دوس دەگەن جاس كۇندە عانا. كەيىن ولار باسەكەلەسىڭە اينالادى.
– كينوعا كوپ تۇسپەگەنىڭىزبەن, كينودان الىستاعان جوقسىز. قانشاما ستسەناري جازدىڭىز. جازۋشىلىقتا دا جەتكەن جەتىستىگىڭىز از ەمەس. «پەرىشتە» اتتى پوۆەسىڭىز وقىرمانعا جاقسى تانىس...
– «قىزىل قار» دەگەن كىتابىمدى دا الىپ وقى. قازاقشاسى بار. جازۋشى ادامعا ۇيدەگى اتموسفەرا وتە قاتتى اسەر ەتەدى. جاسىراتىن ەمەس, قىزىمدى جالعىز ءوسىردىم. ءبىرىنشى ايەلىمنىڭ ۇلتى ورىس ەدى. اجىراسىپ كەتتىك. قىزىم نەيليا 12 جاسىندا مەنىمەن قالدى. الاقانىمدا ۇستادىم. ينجەنەر ماماندىعىن مەڭگەردى. ەشكىمنەن كەم ەتپەدىم. كۇيەۋگە شىققاندا ەل قاتارلى تويىن جاساپ بەردىم. ءسويتىپ ءوزىم جالعىز قالدىم. نە ىستەيمىن؟ ماسكەۋگە كەتتىم. بىراق تۇرا الماي نوۆوسىبىرگە كەلدىم. قىسقاسى, جەرسىنبەدىم. 1997 جىلى قايتا وسكەمەنگە كەلدىم. مۇندا «پەرىشتە» دەگەن كىتابىمدى جازدىم. كوپشىلىككە ۇناپ, الماتىدا ۇلكەن تيراجبەن باسىلدى. «قازاقفيلم» سەريال تۇسىرە باستاعان. بىراق بيۋدجەتى از بولىپ, جارتىسىن عانا ءتۇسىردى. كەيىن كينو سالاسىنا قايتا بەت بۇردىم. «اللاجار», «ورالمان» فيلمدەرىنە ستسەناري جازدىم. ايتا كەتەيىن, قازاقفيلم كينوستۋدياسىمەن ء«ولىارا» ءفيلمى ءتۇسىرىلدى. رەجيسسەرى تاماش توت دەگەن ماجار ازاماتى. بىراق مادەنيەت مينيسترلىگىنەن پروكات كۋالىگىن الا الماي وتىرمىز. كينو ساياسي رەپرەسسيانىڭ 90 جىلدىعىنا تۇسىرىلگەن ەدى. مەرەيلى داتا ءوتىپ كەتتى. فيلم شىقپادى.
ماڭايىمداعىلار كينو ەمەس, كىتاپ جاز دەگەن سوڭ باتۋحان تۋرالى رومان جازدىم. «اللاجاردىڭ» پوۆەسى شىقتى.
– سۇلتان رولىندەگى جىگىتتىڭ ەسىمى – مارات كوكەنوۆ. قايتىس بولىپ كەتتى دەپ ەستىگەنبىز. ارالاسىڭىز بولىپ پا ەدى؟
– 2004 جىلى عوي دەيمىن, قايتىس بولدى. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقىعان. ول شىنىمەن ءارتىس بولعىسى كەلدى.
– باسقا فيلمدەرگە تۇسپەدى عوي...
– تۇسكەن, ءرولى بار... اسكەردەن كەلگەن سوڭ كگب-دا جۇمىس ىستەدى. مەن بىلگەندە, اسكەري قىزمەتتەن زەينەتكە شىقتى. الماتىدا اكەسىنەن قالعان جەر ۇيدە تۇرعان. جۋرناليستەردىڭ ءبىرى ىزدەۋ سالىپ, كگب-عا حات جازىپ, مەكەنجايىن تاۋىپ العان. بارسا, ول ۇيدە باسقا بىرەۋلەر تۇرادى ەكەن. جاڭا قوجايىنداردىڭ ايتۋىنشا, ايەلىمەن اجىراسىپ, ۇلكەن ۇيدە جالعىز قالىپتى. ءوزى اۋلاسىنداعى اس ۇيگە كوشىپ, ۇلكەن ءۇيدى ارەنداعا بەرگەن ەكەن. ىشىمدىككە دە جاقىن بولعان سەكىلدى.
– كينوعا بىرگە تۇسكەن بالا كۇنگى ارىپتەس ارتىستەرمەن دە ارالاسپايسىز با؟
– جانار بولىپ ويناعان گۇلنار بار. ول دا ەكرانعا شىقپادى. جالعىز ءوزى ۇلىن ءوسىرىپ, جەتكىزدى. ماماندىعى – ينجەنەر.
– وتكەنگە ساياحات جاساپ, بالا كۇندى ەسكە الىپ, كينو الەمىندە وشپەس ءىز بولىپ قالعان «مەنىڭ اتىم – قوجا» تۇسىرىلگەن جەرلەرگە بارمادىڭىز با؟
– سۇلتاندى ىزدەپ جۇرگەن جۋرناليست كينو تۇسىرىلگەن جەرلەرگە مەنى الىپ باردى. تالعار, قىزىل قايرات, تالدىقورعان, ۇشقوڭىر ماڭىندا تۇسىرىلگەن-تۇعىن. وزگەرىپ كەتكەن قازىر. ال ۇشقوڭىرعا كىرە المايسىڭ, قورشاۋ. كينونىڭ باس جاعىندا فۋتبول ويناعان جەرگە قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. سول جەردەگى دۇكەنگە كىرىپ ەدىك, مەنى بىردەن تانىدى. سويتسەك, كينودا بىرگە دوپ قۋىپپىز.
– شىعارماشىلىق اتموسفەرا جاساپ بەرىپ وتىراتىن اپايىمىزدى قايدان تاۋىپ الدىڭىز؟
– اپايىڭنىڭ ەسىمى – ءمادينا. اۋرۋحانادا مەنى ەمدەپ جۇرگەن. تانىسا كەلە سۇراستىرسام, ەكى بالامەن جەسىر قالىپتى. اباي وبلىسى, اقسۋات اۋدانىنىڭ تۋماسى ەكەن. تاعدىرلى جان ەكەن. جاسىم ۇلكەن بولعانىمەن, مىنەزىمىز جاراستى. سول اياعىڭ بولماسا, وڭ اياعى بار ادامدى ىزدەيسىڭ دەگەندەي, ءۇيلى بولدىق. ءومىر وڭاي ەمەس. ءمادينا ون جىل ەكى اۋىسىمدا جۇمىس ىستەدى. ءۇشىنشى كۇنى عانا ۇيىقتايتىن. جۇمىسقا تاڭعى التىدا تۇرادى. ول ۋاقىتتا مەن جازۋ ۇستەلىندە وتىرامىن. ماديناعا العىسىم شەكسىز. ومىرىمدە دە, ونەرىمدە دە جاقسى ادامدارعا جولىققانىما ريزامىن.
اڭگىمەلەسكەن –
مەرەي قاينار ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
