فوتو: ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, باسقا تۇگىلى باس قالادا اتتاپ باسساڭ اقى تولەۋگە تۋرا كەلەدى. العاشىندا ادام كوپ باراتىن ورتالىق جانە ىسكەرلىك اۋدانداردا اقىلى تۇراق بولادى دەگەن جەلەۋمەن باستالعان جوبا تۇتاس قالانى تۇتقىنعا العان.
«قازىر استانادا 7216 اقىلى اۆتوتۇراق بار, ونى جىل سوڭىنا دەيىن 10 000-عا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. سول اقىلى تۇراقتاردان الىناتىن اقشادا جەكەمەنشىك كومپانيانىڭ ۇلكەن ۇلەسى بار. ءار ساعاتى 100 تەڭگە. دەمالىس نەمەسە مەرەكە كۇندەرى تەگىن دەگەن جەڭىلدىكتى دە الىپ تاستاعان. اقىلى اۆتوتۇراقتاردىڭ اقىسىن تولەمەسەڭ ايىپپۇل سالادى, سوماسى – 10 000 تەڭگەدەن اسادى. ياعني, ازاماتتارىمىز 100 تەڭگە تولەمەگەن جاعدايدا, 10 مىڭ تەڭگە تولەۋگە ءماجبۇر. بۇل دەگەنىمىز 100 ەسە كوپ», دەدى نارتاي ارالباي ۇلى.
نارتاي ارالباي ۇلى 2018 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن اقىلى اۆتوتۇراققا تولەنگەن اقشانىڭ 95 پايىزى جەكە سەرىكتەسكە, تەك 5 پايىزى مەملەكەتكە ءتۇسىپ كەلگەننىن اتاپ ءوتتى.
«رەسمي ساندارعا نازار سالساق, 2021 جىلى استاناداعى اقىلى اۆتوتۇراقتارعا ازاماتتارىمىز 90 994 105 تەڭگە تولەگەن, 2022 جىلى 152 466 542 تەڭگە تولەگەن. مۇنىڭ قانشاسى مەملەكەتكە تۇسكەنىن ەسەپتەۋگە قيىنعا سوقپايدى. بۇل حالىقتى قاناۋ ەمەس پە؟», دەپ كۇرسىندى دەپۋتات.
ماجىلىسمەن كەلتىرگەن ساندىق دەرەكتەرگە زەر سالساق, 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اقىلى تۇراق ءۇشىن تولەنگەن اقشانىڭ 75 پايىزى جەكە سەرىكتەسكە, ال 25 پايىزى مەملەكەتكە تۇسەدى دەگەن شەشىم قابىلدانعان. سونىمەن قاتار ول مەملەكەتتىك مەكەمە قۇرىپ قارجىنى تولىق مەملەكەتكە ءتۇسىرۋدىڭ ورنىنا بۇل مىندەتتىڭ نەگە جەكە كومپانياعا بەرىلگەنى تۇسىنىكسىز ەكەنىن باسا ايتتى.
«ناقتى ساندار, 2021 جىلدان 2024 جىلدى قوسا العاندا ازاماتتارىمىز استاناداعى اقىلى اۆتوتۇراقتارعا 725 995 427 تەڭگە تولەگەن. سونىڭ 617 315 439 تەڭگەسى جەكە سەرىكتەستىككە تولەنگەن, تەك 108 679 988 تەڭگەسى عانا قالا بيۋدجەتىنە تۇسكەن», دەدى دەپۋتات.
دەپۋتات اۆتوتۇراقتاردى اباتتاندىرۋ, جولدى جوندەۋ جانە كوشەنى جيناۋ شىعىندارىن قالا اكىمدىگى كوتەرەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل رەتتە جەكە كومپانيانىڭ مىندەتى قانداي دەگەن سۇراق جاۋاپسىز قالعان.
«العاشىندا اقىلى تۇراقتىڭ ارقاسىندا اۆتوتۇراقتاعى قوزعالىس جىلدامدىعى ازايادى, تۇراقتاردىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتادى, كوشەلەردە كولىكپەن توقتاۋ ەرەجەلەرى رەتتەلەدى دەگەن. ولاي بولمادى بىراق. اقىلى اۆتوتۇراقتارعا كوممەرتسيالىق ورتالىقتار, قوعامدىق ورىندار ءتىپتى, قۇرىلىس نورمالارى مەن قاعيدالارىن بۇزا وتىرىپ الەۋمەتتىك وبەكتىلەرگە كەلۋشىلەرگە ارنالعان جەرلەر دە بەرىلدى. تۇرعىندارى ءتيىستى كوندومينيۋم راسىمدەپ ۇلگەرمەگەن تۇرعىن الاپتارى مەن تىنىش اۋدانداردا دا اقىلى تۇراقتار پايدا بولدى. استاناداعى ساياباقتار مەن تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ اينالاسىندا اقىلى تۇراقتان اياق الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ قالتاسىنا وسىنشا ءتۇسۋ زاڭدى ما؟», دەدى ن.ارالباي ۇلى.
ماجىلىسمەننىڭ ايتۋىنشا, اقىلى اۆتوتۇراقتىڭ اقىسىن تولەمەگەن حالىققا سالىنعان ايىپپۇل كولەمى ءتىپتى قورقىنىشتى. ول 2021 جىلدان 2024 جىلدى قوسا العاندا استانداعى اقىلى اۆتوتۇراقتىڭ اقىسىن تولەمەگەنى ءۇشىن ازاماتتارىمىزعا 5 839 114 176 تەڭگە ايىپپۇل سالىنعانىن ەسكە سالدى. حالىقتىڭ اۋماعى ات شاپتىرىم اۆتوتۇراقتاردىڭ ءبىر بۇرىشىنا عانا قويىلعان تاقتايشانى كورۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان تولەمەي كەتەتەتىن تىلگە تيەك ەتتى.
«قالاي دەسەك تە, اۆتوكولىك مىنگەن حالىقتى اقىلى اۆتوتۇراق ارقىلى قاناۋ ۇلكەن قاتەلىك. ال, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنا قاتىستى دا جاعداي اعايىندى ابدەن اشىندىرىپ وتىر. ءبىر عانا استانا قالاسىندا 13 000 كامەرا بار ەكەن. سولار ارقىلى سالىنعان ايىپپۇل دا ايعايلاپ تۇر. 2017 جىلدان 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىن قوسا العاندا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى حالىققا 45,3 ميلليارد تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. سونىڭ 26,5 ميلليارد تەڭگەسى جەكە جشس-ءنىڭ قالتاسىنا كەتكەن. حالىقتىڭ قالتاسىنداعى قارجىنى وپىرىپ الۋ, ونىڭ ءبىر بولىگىن جەكە كومپانيالارعا بەرۋ قانشالىقتى زاڭدى؟», دەدى دەپۋتات.
دەپۋتاتتىق ساۋالىن قورىتىندىلاي كەلە ارالباي ۇلى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
«اقىلى اۆتوتۇراقتاردى كولىكتەر ەڭ كوپ جينالاتىن ىسكەرلىك اۋدانداردا عانا قالدىرىپ, قالعانىن قىسقارتۋ كەرەك. تۇرعىن ۇيلەر مەن ساياباقتاردىڭ اۋماعىندا اقىلى تۇراق بولماۋى قاجەت. اقىلى كولىك تۇراقتارىن قاداعالايتىن مەملەكەتتىك وپەراتوردى قۇرۋ كەرەك. وعان دەيىن مەملەكەت پەن جەكە مەنشىك سەكتوردىڭ سەرىكتەستىگى تۋرالى شارتتاردىڭ تالاپتارىن قايتا قاراپ, جەكەمەنشىك كومپانياعا تۇراق اۋماعىن كۇتىپ ۇستاۋ, جولىن جوندەۋ قىزمەتىن جۇكتەۋ قاجەت. اقىلى اۆتوتۇراقتا تەگىن تۇرۋ ۋاقىتى 30 مينۋتتان كەم بولماعانى ءجون. بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى سالىناتىن ايىپپۇلداردى كەمى 2 ەسە ازايتۋ كەرەك. بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن قوياتىن, باقىلايتىن مەملەكەتتىك وپەراتور قۇرىلۋى ءتيىس. وعان دەيىن مەملەكەت پەن جەكە مەنشىك سەكتورىنىڭ سەرىكتەستىگى تۋرالى قازىرگى شارتتى قايتا قاراۋ كەرەك», دەدى نارتاي ارالباي ۇلى.
