سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
بەيبىتشىلىك پەن ورنىقتى دامۋ قاعيداتتارى
پرەزيدەنتتەر رەسپۋبليكالىق گۆارديا, اۋە-عارىش, قۇرلىق جانە تەڭىز اسكەرلەرىنەن جاساقتالعان قۇرمەت قاراۋىلىنىڭ الدىنان ءجۇرىپ ءوتتى. بۇدان كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى قۇرمەت قاراۋىلىنىڭ سالتاناتتى شەرۋىن تاماشالادى. قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون ءبىر-بىرىنە رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن جانە قۇرمەتتى قوناقتاردى تانىستىردى.
بىرلەسكەن سۋرەتكە ءتۇسۋ راسىمىنەن كەيىن پرەزيدەنتتەر ەلشىلەر زالىندا ەكى مەملەكەتتىڭ رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسيا تاراپىنىڭ قازاق دەلەگاتسياسىن ىستىق ىقىلاسپەن قارسى العانىن اتاپ ءوتىپ, ەممانيۋەل ماكرونعا العىس ايتتى.
– وسى ساپارىما ايرىقشا ءمان بەرەمىن. بۇل قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا بەلەسى بولماق. بۇگىنگى كەلىسسوزدەر جانە قابىلداناتىن بىرلەسكەن دەكلاراتسيا ارىپتەستىگىمىزدى كۇشەيتىلگەن ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە ىقپال ەتەدى. وسى ورايلى ساتتە ءسىزدى پاريجدە وتكەن وتىز ءۇشىنشى وليمپيادا جانە پاراليمپيادا ويىندارىنىڭ تابىستى وتۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. بۇل جاھاندىق سپورتتاعى اسا اۋقىمدى ءارى ايتۋلى وقيعا ەكەنى انىق. الەم جۇرتشىلىعى جوعارى دەڭگەيدە وتكەن دوداعا كۋا بولدى. ءسىزدىڭ ەلىڭىز 2030 جىلى فرانتسۋز الپىلەرىندە جيىرما التىنشى قىسقى وليمپيادا ويىندارىن دا تاماشا دەڭگەيدە ۇيىمداستىراتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ بىلتىر استاناعا جاساعان ساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار مەن كەلىسىمدەر قازاق-فرانتسۋز بايلانىسىن جان-جاقتى تەرەڭدەتۋگە زور سەرپىن بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
– قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتەرىمىز اراسىندا بەلسەندى جانە سەنىمدى ساياسي ديالوگ بار. قازاقستان مەن فرانتسيا حالىقارالىق ساحنادا تىعىز بايلانىس ورناتىپ, كوپجاقتى قۇرىلىمدار اياسىندا بەيبىتشىلىك پەن ورنىقتى دامۋ قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتىپ جاتىر. فرانتسيا – ءبىزدىڭ اسا ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى. ءسىزدىڭ ەلىڭىز – قازاقستان ەكونوميكاسىنا مول ينۆەستيتسيا سالىپ وتىرعان جەتەكشى ەلدەردىڭ قاتارىندا. بۇگىندە قازاقستاندا فرانتسۋز كاپيتالى بار 200-دەن اسا كومپانيا مەن بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازاقستاندا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە ىنتالى فرانتسۋز بيزنەس وكىلدەرىنە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, مەديتسينا جانە تاريح سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق الەمگە ايگىلى گيمە مۇراجايىندا اشىلعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ونەرىنە ارنالعان كورمەنى ايرىقشا ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىنگى ساپاردىڭ قورىتىندىلارى قوس حالىقتىڭ وركەندەۋىنە وڭ ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ءوز كەزەگىندە فرانتسيا پرەزيدەنتى قازاق-فرانتسۋز ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىن كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا كەيىنگى جىلدارى ەكى ەل اراسىنداعى سەرىكتەستىك ايتارلىقتاي نىعايدى, – دەدى ەممانيۋەل ماكرون.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى ماشينا جاساۋ, كولىك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا, كليمات, تسيفرلىق دامۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن كەلەشەگىن ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلادى. بۇعان قوسا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ءمان بەرىلدى.
پرەزيدەنتتەر وڭىرلىك جانە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى بىرقاتار وزەكتى ماسەلە جونىندە پىكىر الماستى.
سونىمەن قاتار ەليسەي سارايىنىڭ باعىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون بەيرەسمي اڭگىمە ءوربىتتى. مەملەكەتتەر باسشىلارى سەرۋەنگە جيۋل جانە جاننا اتتى تازىلاردى ەرتىپ شىقتى. بۇل اسىلتۇقىمدى تازىلاردى بىلتىر قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا ساپارى كەزىندە سىيعا تارتقان ەدى.
ەممانيۋەل ماكرون قازاقستان پرەزيدەنتىن ەرەكشە ىقىلاسپەن قارسى العانىن ح الەۋمەتتىك پاراقشاسىنداعى قازاق تىلىندەگى جازباسىندا دا اتاپ ءوتتى. «قوش كەلدىڭىز, قۇرمەتتى سەرىكتەس, قۇرمەتتى دوس. ءسىزدىڭ مەملەكەتتىك ساپارىڭىزبەن ءبىز قازاقستان مەن فرانتسيانى, قازاقستاندىقتار مەن فرانتسۋزداردى بىرىكتىرەتىن تەرەڭ دوستىقتى اتاپ وتۋدەمىز», دەپ جازدى فرانتسيا پرەزيدەنتى.
ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ التىن ارقاۋى
ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردەن كەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى.
پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, ەممانيۋەل ماكرونعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ەرەكشە قوناقجايلىلىق كورسەتىپ جاتقان فرانتسۋز حالقىنا العىسىن ايتتى.
– ءبىز ءۇشىن وسى ساپاردىڭ ماڭىزى زور. فرانتسيا – قازاقستاننىڭ ەۋروپا وداعىنداعى جاقىن ءارى سەنىمدى سەرىكتەسى. قارىم-قاتىناسىمىز 34 جىلدىڭ ىشىندە ستراتەگيالىق سيپاتقا يە بولدى. استانا مەن پاريج بارلىق دەڭگەيدە ءوزارا تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن ساياسي ديالوگ ورناتتى. ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى بايلانىس نىعايا ءتۇستى. ناقتى شارتتىق-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى. حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىقپالداستىق كەڭەيدى. مىزعىماس دوستىق پەن ءوزارا قولداۋعا نەگىزدەلگەن سەرىكتەستىگىمىز الداعى ۋاقىتتا دا تابىستى بولادى دەپ سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى فرانتسيا پرەزيدەنتىمەن مازمۇندى كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنىن اتاپ ءوتىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى.
– بىلتىر ەكى ەلدىڭ ساۋدا اينالىمى 4,2 ملرد دوللار بولدى. ال بيىل بۇل كورسەتكىشكە 9 ايدا قول جەتكىزدىك. فرانتسيا – ەلىمىزدىڭ التىنشى ءىرى ينۆەستورى. فرانتسۋز كومپانيالارى قازاقستانعا قوماقتى ينۆەستيتسيا سالدى. ونىڭ كولەمى 19,5 ملرد دوللارعا جۋىقتادى. اتاپ ايتقاندا, «Alstom», «Total Energies», «Air Liquide», «Orano», «Vicat», «Danone», «Lactalis» سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالار بار. مۇناي-گاز, تاۋ-كەن, ونەركاسىپ, قۇرىلىس, اۆياتسيا, ماشينا جاساۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا ىقپالداستىق ارتىپ كەلەدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاراپتار «جاسىل» ەنەرگەتيكا, سيرەك كەزدەسەتىن شيكىزات, كليمات, سۋ شارۋاشىلىعى, يننوۆاتسيا جانە جاساندى ينتەللەكت سالالارىنا باسا ءمان بەرەدى.
– جاقىندا استانادا فرانتسۋز دامۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلدىگى اشىلدى. ءبىز ونىڭ جۇمىسىنا بارىنشا قولعابىس كورسەتۋگە ۋاعدالاستىق. سونداي-اق حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتتىك. لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمى جانە قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى سەكتورىنداعى بايلانىستى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. اگروونەركاسىپ كەشەنى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارجى جانە تۋريزم باعىتىندا تىڭ جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۋاعدالاستىق. ءبىز قازاقستان نارىعىندا جۇمىس ىستەۋگە نيەتى بار فرانتسۋز كومپانيالارىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا دايىنبىز. بۇگىن بىرقاتار ۇكىمەتارالىق جانە كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلادى. ونىڭ بارلىعى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى. بۇل قۇجاتتار ەكى ەل ءۇشىن دە پايدالى بولماق. جالپى, ساپار اياسىندا بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاساۋ جوسپارلانعان, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىقتى قازاق-فرانتسۋز قاتىناسىنىڭ التىن ارقاۋى دەپ باعالاپ, وسى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– مادەنيەت, ءبىلىم-عىلىم, ارحەولوگيا, ارحيۆ, سپورت سالاسىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارامىز. كەشە عانا الەمگە ايگىلى گيمە مۇراجايىندا «قازاقستان: ۇلى دالا جاۋھارلارى» اتتى كورمە اشىلدى. بۇل كورمەدە ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني جانە ارحەولوگيالىق قۇندىلىقتارىن دارىپتەيتىن جادىگەرلەر بار. بۇگىن پرەزيدەنت ماكرونمەن بىرگە سول جەرگە بارىپ, كورمەنى تاماشالايمىز. وسى باستاماعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن قۇرمەتتى ماكرون مىرزاعا شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا عىلىم جانە تەحنولوگيا باعىتى بويىنشا بايلانىستى دامىتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى.
– بيىل اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان لوتارينگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلادى. قازىرگى تاڭدا ەكى تاراپ «ليۋمەر» قازاق-فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەت ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇعان قوسا استانا جانە الماتى قالالارىندا قازاق-فرانتسۋز مەكتەپتەرى سالىنادى. بۇگىن ءتيىستى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. بۇل مەكتەپتەر جاستاردىڭ ەڭ جوعارى ستاندارتقا ساي ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتالىققا اينالارى ءسوزسىز. قازاقستان فرانتسيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جانە زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتا تۇسۋگە دايىن, – دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون ايماقتىق جانە جاھاندىق ماڭىزى بار وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىر الماستى.
– بارلىق تۇيتكىلدى بەيبىت جانە ساياسي-ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ءبىز حالىقارالىق دەڭگەيدە كۇش جۇمىلدىرىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە كەلىستىك. جاقىندا One Water Summit جيىنى وتەدى. ەكى ەلدىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان وسى باسقوسۋعا دايىندىق بارىسىن تالقىلادىق. بۇل وتە ماڭىزدى ديالوگ الاڭى بولماق. سول ارقىلى ءبىز كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن «جاسىل» ەكونوميكا ماسەلەسىنە قاتىستى ارىپتەستىگىمىزدى جانداندىرا تۇسەمىز دەپ سەنەمىن. بۇگىنگى كەلىسسوزدەر جەمىستى بولدى. بۇل ساپار قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى بايلانىستىڭ ستراتەگيالىق سيپاتقا يە بولعانىن ايعاقتايدى. بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىز ارقىلى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق جاڭا ءارى ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ سەنەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءوز كەزەگىندە ەممانيۋەل ماكرون فرانتسيا مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس 2008 جىلدان بەرى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ ماڭىزى مەن وزەكتىلىگى ارتا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەلدىڭ حالىقارالىق جانە ايماقتىق پروبلەمالارعا قاتىستى ۇستانىمدارى – ۇقساس. ياعني بۇۇ جارعىسىن ساقتاۋ, سونىڭ ىشىندە تەرريتوريالىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ جانە ادام قۇقىعىن قورعاۋ قاعيداتتارىن بەرىك ۇستانادى.
ەممانيۋەل ماكرون كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە تەرروريزممەن كۇرەس سەكىلدى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇش بىرىكتىرۋ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار فرانتسيا پرەزيدەنتى ەكىجاقتى قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋ ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتەگى ورنىقتى جانە تابىستى سەرىكتەستىككە نەگىز قالاپ, ەكى ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشاتىنىن جەتكىزدى.
ءباسپاسوز بريفينگى اياقتالعان سوڭ قازاقستان مەن فرانتسيا پرەزيدەنتتەرى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى جانداندىرۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن دەكلاراتسيا قابىلدادى. بۇدان كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەلەسى قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى رەادميسسيالاۋ تۋرالى كەلىسىم;
- اسا ماڭىزدى ماتەريالدار مەن رەسۋرستار بويىنشا قازاقستان مەن فرانتسيانىڭ ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ جول كارتاسى;
- «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن «Société Generale S.A.» كومپانياسى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
- «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن «Alstom Transport SA» كومپانياسى اراسىنداعى 6 ءوستى ەلەكتروۆوزدار بويىنشا ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
- ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن ۇلتتىق پرەۆەنتيۆتى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (INRAP) اراسىنداعى ارحەولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم حاتتاماسى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پاريجگە مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا ەكى ەل دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەلەرى 36 قۇجاتقا قول قويدى. ونىڭ ىشىندە جالپى سوماسى 2,2 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 1 ۇكىمەتارالىق, 21 ۆەدومستۆوارالىق جانە 14 كوممەرتسيالىق قۇجات بار.
ۇلى دالا جاۋھارلارى – گيمە مۋزەيىندە
قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون گيمە ازيالىق ونەر مۋزەيىندەگى «قازاقستان: ۇلى دالا جاۋھارلارى» كورمەسىن تاماشالادى.
ەكسپوزيتسيادا قازاقستان تاريحىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن قامتيتىن ارتەفاكتىلەر ۇسىنىلعان. ماسەلەن, ءبىرىنشى كەزەڭدە نەوليت داۋىرىنە جاتاتىن «توبىل ويشىلى» ءمۇسىنى قويىلعان. سونداي-اق بوتاي مادەنيەتى مەن جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ءداستۇرى بەينەلەنگەن. ەكىنشى كەزەڭدە «التىن ادام» اشەكەيلەرى ارقىلى ساقتار مەن سارماتتار سەكىلدى العاشقى كوشپەلى تايپالاردىڭ, پروتو-مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولۋى سيپاتتالعان. ال بالبالتاستار تۇركى قاعاناتتارى كەزەڭىندەگى ورتاعاسىرلىق قازاقستان شەجىرەسىنەن, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ شىراعداندارى قازاق دالاسىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ دامۋ ۇردىسىنەن, قازىبەك ءبيدىڭ شاپانى قازاق حاندىعى مەن قازىرگى قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنان سىر شەرتەدى.
گيمە مۋزەيىنىڭ نەگىزى 1889 جىلى قالانعان. ونىڭ قورىندا ازيا ونەرىنىڭ ەڭ قۇندى جادىگەرلەرى جيناقتالعان.
فرانتسۋز بيزنەسمەندەرىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلەدى
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان – فرانتسيا ينۆەستيتسيالىق دوڭگەلەك ۇستەلىنە قاتىستى. قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسيا بيزنەس كاپيتاندارىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى قازاق-فرانتسۋز ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىنىڭ باستى فاكتورى رەتىندە اتادى.
– ءبىز فرانتسيانىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسى بولعانىمىزعا قۋانىشتىمىز. فرانتسيانىڭ اتالعان ايماقپەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ 80 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. بيىل ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى 45 پايىزعا ۇلعايدى. ءبىز بۇل ۇدەرىستىڭ ساقتالعانىن قالايمىز. سونداي-اق فرانتسيادان تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 15 پايىزعا ارتىپ, 900 ملن دوللارعا جۋىقتادى. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. قازىرگى كەزدە قازاقستان نارىعىندا 200-دەن اسا فرانتسۋز كاسىپورنى, سونىڭ ىشىندە «Total», «Alstom», «Orano», «Danone», «Vicat», «Airbus» سەكىلدى تانىمال كومپانيالار جۇمىس ىستەيدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ەكونوميكانى ترانسفورماتسيالاۋ جونىندە ءورشىل مىندەت قويعانىن ايتتى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن قاعيداتتارىنا سايكەس اۋقىمدى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
بۇدان ءارى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋدىڭ بولاشاعى زور باعىتتارىنا توقتالدى.
– ەنەرگەتيكا ارقاشان ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى باعىتى سانالعان. ەۋروپا وداعىنا مۇناي جانە ۋران جەتكىزۋشى ەل رەتىندە فرانتسيانىڭ ەنەرگەتيكالىق دەربەستىگىن ودان ءارى قولداۋعا دايىنبىز. ءبىز قازاقستاندا فرانتسۋز ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرى كوبىرەك بولعانىن قالايمىز. ويتكەنى ولار وتاندىق وندىرىسكە وزىق تەحنولوگيالار اكەلەدى. ەلىمىز الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى سانالادى. ال فرانتسيانىڭ اتوم ونەركاسىبىندە تاجىريبەسى مول. سوندىقتان ءبىز اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ىسىندە ىنتىماقتاسا الامىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاپ, 2060 جىلعا قاراي اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتار مولشەرىن نولدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋ جونىندە مىندەتتەمە العان ورتالىق ازياداعى العاشقى ەل ەكەنىن جەتكىزدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جەل, كۇن جانە سۋ ەنەرگياسى باعىتتارىندا اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعىسى كەلەتىن ءىرى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ قاتارى كوبەيدى. ماسەلەن, «Total Energies» كومپانياسى 1,1 ملرد دوللار قۇيىپ, قۋاتى 1 گۆت بولاتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.
پرەزيدەنت سۋ رەسۋرستارىن جانە جىلۋمەن قامتۋ ءىسىن ءتيىمدى باسقارۋدى تاعى ءبىر باسىم باعىت رەتىندە اتادى. كليمات وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقان كەزەڭدە اتالعان سالالاردىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى وراسان زور. بۇل رەتتە «Suez» جانە «Veolia» كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىق سۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا وڭ ىقپال ەتپەك.
– 2040 جىلعا قاراي دۇنيە جۇزىندە اسا ماڭىزدى شيكىزاتقا سۇرانىس ءتورت ەسە ارتادى. دەمەك قازاقستان فرانتسيا مەن ەۋروپا ونەركاسىبىنە سەنىمدى شيكىزات جەتكىزۋشىگە اينالا الادى. قازىرگى كەزدە ءبىز ەۋروپا وداعىنىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى 34 شيكىزات ءتۇرىنىڭ 19-ىن وندىرەمىز. بۇل ساناتقا تيتان, مىس, ماگني جانە سكاندي سەكىلدى ەلەمەنتتەر كىرەدى. بولجامعا سايكەس, قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىندا جوعارى تەحنولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق وندىرىستەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك سۇرانىسقا يە ليتي, بەريلي جانە تانتال سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن ءۇش مينەرالدىڭ مول قورى بار, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت جاڭا گەوساياسي جاعدايدا كولىك-لوگيستيكا سەكتورىنىڭ ءرولى كۇشەيىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىندا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ۇتىمدى ورنالاسقانىنا نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسى كولىك باعىتتارىن جاڭعىرتۋ بويىنشا ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار جايىندا ايتىپ, فرانتسۋز بيزنەسمەندەرىن وسى سەكتورعا باسا ءمان بەرۋگە شاقىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى احۋال كۇردەلەنگەن كەزەڭدە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان استىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ءىرى وندىعىنا كىرەدى. سىرتقى نارىققا 8 ملن توننادان اسا بيداي مەن 2 ملن توننا ۇن شىعارادى. ونىمدەرى الەمنىڭ 80-نەن اسا ەلىنە جەتكىزىلەدى. بيىل ەگىننىڭ بىتىك شىعۋى ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ استىق ەكسپورتتاۋ الەۋەتى 12 ملن تونناعا دەيىن ارتتى.
وسى رەتتە پرەزيدەنت فرانتسۋز سەرىكتەستەردى مال شارۋاشىلىعى مەن ءداندى داقىلدار سەلەكتسياسى سالاسىندا ينۆەستيتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق جوبالاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا ۇندەدى.
– تسيفرلىق ترانسفورماتسيا قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ەسەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماقساتىمىز – ەۋرازياداعى جەتەكشى IT-حابقا اينالۋ. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 2024 جىلى ەلىمىز ەلەكتروندىق ۇكىمەت باعىتىندا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا الەمدە 24-ورىن, ال ونلاين قىزمەتتەر كورسەتۋ بويىنشا 10-ورىن الدى. اتالعان رەيتينگتەر قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى تابىستى جۇرگىزگەنىن ايقىندايدى. ياعني ءبىز تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمعا قوماقتى قارجى قۇيىپ, جاساندى ينتەللەكت, بلوكچەين سياقتى وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرمىز. ءبىز فرانتسۋز IT-كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىققا اشىقپىز. ولار, اسىرەسە يندۋستريا 4.0, جاساندى ينتەللەكت جانە «اقىلدى قالالار» سالالارىندا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ازىرلەۋگە ۇلەس قوسا الادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, بۇگىنگى كەزدەسۋ قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونداي-اق دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارىنا ەلىمىزدە ءوز بيزنەسىن وركەندەتۋ ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارىنا فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكروندى كەلەر جىلى قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى فرانتسۋز كاسىپكەرلەرىنە 2025 جىلدىڭ مامىر ايىندا وتەتىن استانا حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىسۋدى ۇسىندى.
جيىندا «Vicat» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى گي سيدوس, «Total Energies» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى پاتريك پۋياننە, «Orano S.A.» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى نيكوليا ماس, «Alstom» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى انري-پۋپار لافارج, «Air Liquide» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى فرانسۋا جاكوۆ, «EDF» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ليۋك رەمون, «Airbus International» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆۋتەر ۆان ۆەرش, «Imerys» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى الەسساندرو داززا, «Synetics» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى جان-يۆ درو, «Limagrain Field Seeds» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى رەجيس فۋرنە, «CMA CGM» كومپانياسىنىڭ اعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ليۋدوۆيك رەنۋ, «Danone» كومپانياسىنىڭ باس حاتشىسى لوران ساككي, «SUEZ Group» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى پەر پولياك, «Veolia» كومپانياسىنىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى فيليپپ گيتتار, «AFD» فرانتسۋز دامۋ اگەنتتىگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماري-ەلەن لۋازون ءسوز سويلەدى.
«EDF» – يادرولىق تەحنولوگيالاردى الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەر قاتارىندا
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Électricité de France» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ليۋك رەمونمەن كەزدەسىپ, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق كەلەشەگىن تالقىلادى.
مەملەكەت باسشىسىنا اتوم ەلەكتر ستانسالارىن باسقاراتىن الەمدەگى ەڭ ءىرى كومپانيانىڭ قازىرگى قىزمەتى مەن جوسپارى تۋرالى مالىمەت بەرىلدى.
پرەزيدەنت جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدەگى العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنا قولداۋ بىلدىرگەنىن ايتتى. فرانتسۋز كومپانياسى اەس قۇرىلىسىنا ارنالعان يادرولىق تەحنولوگيالاردى الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەردىڭ قىسقا تىزىمىنە ەنەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدە وسى ماڭىزدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ىقتيمال مودەلى رەتىندە حالىقارالىق كونسورتسيۋم قۇرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ليۋك رەمون ءوز كەزەگىندە «قازاتومونەركاسىپ» كومپانياسىمەن ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتى جالعاستىرۋعا نيەتتى ەكەنىن راستادى. سونداي-اق جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى بولاشاعى زور جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى ويىمەن ءبولىستى.
EDF – ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋمەن جانە تاراتۋمەن اينالىساتىن فرانتسيانىڭ مەملەكەتتىك كومپانياسى. كومپانيا 67 اتوم رەاكتورىن باسقارادى, ونىڭ 56-سى – فرانتسيادا, 9-ى – ۇلىبريتانيادا, 2-ەۋى قىتايدا ورنالاسقان. بۇل – الەمدە پايدالانىلاتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جيىنتىق قۋاتىنىڭ شامامەن 18 پايىزى. كومپانيا فرانتسيادا تاعى 14 رەاكتور سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى تابيعي ۋرانمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Orano S.A.» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى نيكوليا ماستى قابىلدادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ «Orano S.A.» كومپانياسىنىڭ قازاقستانمەن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋدا الەۋەتى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان سەرىكتەستىك ەلىمىزدە جوعارى تەحنولوگيانى ىلگەرىلەتۋگە, سونىمەن قاتار فرانتسيانى قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى تابيعي ۋرانمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
كەزدەسۋدە عىلىمي-تەحنيكالىق, سونداي-اق سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ سالاسىنداعى قازاق-فرانتسۋز ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىن نىعايتۋ كەلەشەگى تالقىلاندى.
«Orano S.A.» – حالىقارالىق ءىرى ونەركاسىپ كومپانياسى, فرانتسياداعى اتوم ونەركاسىبىنىڭ كوشباسشىسى. بىلتىر كومپانيانىڭ كىرىسى 4,8 ملرد ەۋرونى قۇرادى.
جۇك تاسىمالىن كۇشەيتەتىن كەمەلەر
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «CMA CGM» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى رودولف ساادتى قابىلدادى.
پرەزيدەنت كەزدەسۋدە قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكا كەشەنىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان ۇتىمدى ورنالاسۋى شىعىس – باتىس, وڭتۇستىك – سولتۇستىك كولىك باعىتتارىن دامىتۋدا نەگىزگى ءرول اتقاراتىنىنا توقتالدى. جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الەمنىڭ ءىرى كومپانيالارىمەن بىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر.
مەملەكەت باسشىسى وڭىرلىك شتاب-پاتەرى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان «CMA CGM» كومپانياسىمەن ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى.
كەزدەسۋدە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى اياسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ, اقتاۋ تەڭىز پورتىنىڭ لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىندەگى ايلاقتارعا ارنالعان جۇك كەمەلەرىن قۇراستىرۋ ماسەلەلەرىنە باسا ءمان بەرىلدى.
«CMA CGM» (Compagnie Maritime d’Affrètement – Compagnie Générale Maritime) – 1978 جىلى فرانتسيادا نەگىزى قالانعان جۇك كەمەلەرىن قۇراستىراتىن الەمدەگى ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. كاسىپورىننىڭ 160 ەلدى قامتيتىن جاھاندىق جەلىسى بار. ونىڭ قۇرامىندا 400-گە جۋىق كەڭسە مەن 600-دەن اسا كونتەينەر تاسىمالدايتىن كەمە جۇمىس ىستەيدى. بىلتىر كومپانيانىڭ ساۋدا-ساتتىق كولەمى 47 ملرد دوللاردى قۇرادى.
* * *
جالپى, تاراپتار ءۇشىن بۇل ساپار ناتيجەلى بولدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسيا ساپارى تۋرالى اسەرىن ح الەۋمەتتىك پاراقشاسىندا ءبولىستى.
«فرانتسياعا مەملەكەتتىك ساپارىم كەزىندە كورسەتىلگەن ىستىق ىقىلاسقا ەرەكشە ءتانتى بولدىم. مازمۇندى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىلارىن جوعارى باعالايمىن. ماعان جانە بارشا قازاقستان حالقىنا بىلدىرگەن قۇرمەتى ءۇشىن پرەزيدەنت ماكرونعا شىنايى العىسىمدى ايتامىن. فرانتسيا كوشباسشىسىن كەلەر جىلى قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋگە شاقىردىم», دەپ جازدى مەملەكەت باسشىسى.
