سۋرەت: اشىق دەرەككوزدەن
ەڭ الدىمەن, تەگى باسقا بولعانىمەن, ۆالەنتينا يۆانوۆنانىڭ بويىنان يناباتتىلىق, تەرەڭ بىلىمدىلىك, جاۋاپكەرشىلىك سياقتى قاسيەتتەردى جاقىن تانىدىم. ۆالەنتينا يۆانوۆنانىڭ اجەسى, ياعني اناسى ماريا رايشتەتتەر حانىمنىڭ اناسى كەزىندەگى اۋستريا – ماجارستان يمپەرياسىنان تاراعان بەلگىلى كنيازدىڭ قىزى بولىپ شىقتى. ماجارلاردىڭ, ياعني قىپشاقتاردىڭ قانى بار تەكتى ۇرپاقتىڭ تۇقىمى.
بىلىمدىلىك پەن بىلىكتىلىك, كىشىلىك پەن كىسىلىك اتا-بابا رۋحىمەن جالعاسىپ كەلە جاتىر.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قولدانبالى ماتەماتيكانىڭ ءىرى تۇلعاسى باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ سۇيىكتى جارى ەكەنىن جاقسى بىلەتىنمىن. ويتكەنى ب.جۇماعۇلوۆپەن بىرگە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە, پارلامەنت ءماجىلىسى مەن سەناتىندا بىرگە قىزمەت اتقاردىق.
جارتى عاسىر بويى ادالدىق پەن پاراساتتىلىقتىڭ, ماحابباتتىڭ ۇلگىسى بولىپ كەلە جاتقان جۇماعۇلوۆ وتباسى تۋرالى ايتۋ ءارى جەڭىل, ءارى قيىن. جەڭىلى – ءومىر جولدارىن, كۇرەسپەن جەتكەن جەتىستىكتەرىن جاقسى بىلەمىن. قيىندىعى – ەكى ءتۇرلى سالا ماماندىقتارىنا قاراماستان, ولاردىڭ گارمونيالىق ۇيلەستىلىگىن وقىرمانعا جەتكىزۋ وڭاي ما؟ ۆالەنتينا يۆانوۆنا قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىردى. اسپيرانتۋراسىندا وقىدى. ول – قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە ۇستازدىق ەتكەن, اتاقتى ءتىلشى, عىلىمدا, قوعامدىق ومىردە ەرەكشە ورنى بار, كورنەكتى پەداگوگ ۆالەنتينا يسەنعاليەۆانىڭ شاكىرتى.
ءومىر ىزعارى كەيدە ادامنىڭ جۇمىس جوسپارىن وزگەرتىپ جىبەرەدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى بۇل وتباسىنا دا ءوزىنىڭ قارا قىسپاعىن الا كەلدى. باقىتجان جۇماعۇلوۆ جۇمىستان قۋىلىپ, «ۇلتشىلدىق» تاڭباسى قويىلىپ, قىزمەتسىز قالدى.
الدەبىرەۋلەر بولسا, مۇنداي قيلى زاماندا مويىپ قالار ما ەدى؟
– ۆاليا, سەن قينالما, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياڭ تالقىلاۋدان ءوتتى, اۆتورەفەراتىڭ شىقتى, سونى قورعاۋعا كىرىس, – دەدى باقىتجان جۇماعۇلوۆ. – مەن جۇردەك پويىز سياقتى كەيىن قۋىپ جەتەمىن.
– قۋىپ جەتىپ, وزىپ كەتەسىڭ, – دەگەن ەكەن سول ساتتە ۆاليا كۇيەۋىنە.
جەلتوقسان ىزعارى قاتتى بولدى. جۇماعۇلوۆا دەگەن فاميليامەن ديسسەرتاتسيا قورعاۋ مۇمكىن بە؟ قيىندىق ادامدى شىڭدايدى. عىلىمي جەتەكشىسى ۆ.ا.يسەنعاليەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۆالەنتينا يۆانوۆنانىڭ ديسسەرتاتسياسى قاتارداعى عىلىمي كەڭەستە ەمەس, سول كەزدەگى تاشكەنتتەگى اتاقتى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە قورعالدى. عىلىمي كەڭەستىڭ 21 مۇشەسىنىڭ 20-سى عىلىم دوكتورلارى مەن اكادەميكتەرى ەدى.
بۇل 1988 جىل بولاتىن.
...شىرىلداعان شىندىق بار ەكەن. باقىتجان تۇرسىن ۇلى بار-جوعى ون جىلدىڭ ىشىندە الەمگە ايگىلى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. شىنىندا, ول جۇردەك پويىزدان دا ۇشقىر ۇشاقتاي, عىلىم مەن ءبىلىم كەڭىستىگىندە جارق ەتىپ كورىندى. بەرەكەلى عالىمدار وتباسىنا اينالدى. ۆالەنتينا يۆانوۆنا عىلىمي جۇمىسى مەن پەداگوگيكالىق قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, كوپ جىل كافەدرا باسقاردى. بۇل جىلدار ۆالەنتينا يۆانوۆنانى ۇستاز باقىتىنا جەتكىزدى. قانشاما قىزعا ءبىلىم عانا ەمەس, ۇلتتىق تاربيە بەردى. تالانتتى جاستاردى قامقورلىعىنا الدى. عىلىمعا باۋلىدى. بۇعان ۆالەنتينا يۆانوۆنانىڭ 40-تان استام عىلىم دوكتورى مەن كانديداتىن, ماگيستر مەن PhD-لەرىن دايارلاعانى دالەل بولا الادى.
وسىلاي, ۆالەنتينا جۇماعۇلوۆانىڭ عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى. وسى كەزەڭدە ول جۇزدەگەن ماقالا, كوپتەگەن وقۋلىق پەن مونوگرافيا جاريالادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدىك عىلىمي ورتادا زور قۇرمەتكە يە بولدى. جۇماعۇلوۆ وتباسىنىڭ ۇندەستىك تاپقان ومىرىنەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا تولى دارا ءومىربايان كورەسىڭ. كورەسىڭ دە, قۋاناسىڭ. ومىردە وسىنداي جانى تازا, رۋحى بيىك ادامدارمەن بىرگە قىزمەت ىستەۋ عانيبەت ەمەس پە؟ ۆالەنتينا يۆانوۆنا قازىر دە ءوزىنىڭ سۇيىكتى ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور قىزمەتىن اتقارادى. ايگىلى ءتىلشى ۆالەنتينا جۇماعۇلوۆا اتىنداعى اۋديتوريا دا بار. وقىعان دارىستەرىنە الماتىنىڭ باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى كەلىپ قاتىسۋى – ونىڭ جوعارى دارەجەلى ۇستاز ەكەنىنىڭ ۇلگىسى.
...اكادەميك باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى ءوتىپ جاتتى. ۇلى – رۋسلان, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قىزى – الينا, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءسوز سويلەپ, ءان شىرقادى, ارناۋ ولەڭ وقىدى. كوپ عالىمدار, قايراتكەرلەر قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. كوپشىلىگى: «ۆالەنتينا يۆانوۆنانىڭ ارقاسىندا باقىتجان تۇرسىن ۇلى ۇلكەن جەتىستىككە جەتتى», دەگەن تۇرعىدا ماراپات سوزدەر ايتتى.
ال ۆالەنتينا يۆانوۆنا ءوز سوزىندە:
– بارشاڭىزعا راحمەت. بارلىق جەتىستىككە باكەڭ ءوزى جەتتى, مەن وعان كەدەرگى جاساعان جوقپىن, – دەپ ەدى.
بۇل – سىيلاستىقتىڭ, بەرىك سەنىمنىڭ كورسەتكىشى ەمەس پە؟
ۆالەنتينا يۆانوۆناعا: ء«سىز ەڭ اتاقتى ءتىلشى-پەداگوگسىز» دەيتىن ەدىم. ءسوزىم – ءسوز.
ءالى دە سول ويدامىن.
دينار نوكەتاەۆا,
سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, قوعام قايراتكەرى
