«ورتا تابىس تۇزاعىنان» قالاي شىعامىز؟

پرەزيدەنت 2023 جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ ءوتتى.

«بىلتىر ەكونوميكامىز نەبارى 3,2%-عا ءوستى. جامان كورسەتكىش ەمەس. ال وسى جىلدىڭ 3 ايىندا 4,9%-دىق ءوسىم كورسەتتى. تسيفرلار جاقسى-اق. الايدا بۇعان توقمەيىلسۋگە بولمايدى. قوسىمشا ءوسۋ كوزدەرىن ىزدەۋ كەرەك. ۇكىمەت ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا بيىك ماقساتتار قويۋى ءتيىس. سوڭعى 10 جىلداعى ەكونوميكانىڭ ينەرتسيالىق ءوسۋ قارقىنىنان ءبىزدىڭ ەل «ورتاشا تابىس تۇزاعىنا» ءتۇسىپ قالدى. ەگەر قازىر ساپالى ەكونوميكالىق ءوسۋ ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس قالاماساق, وندا حالىق تابىسى توقىرايتىن كەزەڭ دە الىس ەمەس. ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, قازاقستان تابىس دەڭگەيى جوعارى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلۋى ءۇشىن جىل سايىنعى ءوسىم 6% دەڭگەيىندە, ياعني قازىرگى قارقىننان ءبىر جارىم ەسە جوعارى بولۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سىنىڭ دەرەگىنشە, ەكو­نو­ميكالىق بەلسەندى توپ سانا­تىنداعى 3,5 ملن جۇمىس كۇشىنىڭ 77%-ى اي سايىن 400 مىڭ تەڭگەدەن از تابىس تابادى. وتباسىلىق بيۋدجەتتەگى تاماقتانۋعا ارنالعان شىعىس ۇلەسى – 50,5%, اقىلى قىزمەت – 18,9%, نەسيە بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋ – 7%. دەمەك, تابىستىڭ 76,4%-ى تەك تاماق ءىشۋ مەن كوممۋنالدىق شىعىنعا تولەنەدى.

قارجىگەر بەيسەنبەك زيا­بەكوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, 1991-2023 جىل ارا­لى­عىن­دا دوللار­مەن ەسەپتەلگەن جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 2,3 ەسە – 5 157 دوللاردان 11 701 دوللارعا دەيىن ءوستى. مۇناي دوللارى ۇكىمەتكە, سول كەز­دەگى مەملەكەت باسشىسىنا مەملەكەتتىڭ كۇشىن سەزدىردى. كەز كەلگەن ماسەلەنى اقشامەن شەشۋگە بولادى دەگەن سەنىم پايدا بولىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سەگمەنتىندە باعانى جاساندى تۇردە رەتتەۋ بەلەڭ الدى.

«ۇلتتىق قوردىڭ قۇرىلۋى رەسۋرس­تىق قارعىس تۇزاعىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە بەلەڭ الىپ كەتۋىنە جول بەرمەدى. ۇلتتىق قورعا مۇنايدىڭ ۇستەمە كىرىسىنىڭ ءبىر بولىگى جۇمسالعانمەن, يندۋستريا­لاندىرۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزە الماپپىز. گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكو­نوميكالىق كۇردەلىلىك يندەكسىندە ءبىز­دىڭ ەلدىڭ كورسەتكىشى تەرىس بولىپ تۇر. قىرعىزستاننان 30-ورىنعا تومەنبىز. ەلدە قايتا وڭدەۋ وندىرىستەرى وتە از, شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ دەڭگەيى تومەن. مۇناي باررەلىنە 140 دوللار, ىشكى جالپى ءوسىم 6-7%-دى كورسەتىپ تۇرعان كەزدە دە حالىقتىڭ تابىسى ءماز بولمادى. 2023 جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا حالىقتىڭ ءبىر ايداعى ورتاشا جان باسىنا شاققانداعى اتاۋلى اقشالاي تابىسى 181 855 تەڭگەنى نەمەسە 398,5 دوللاردى قۇرادى. ءبىر جىلداعى تابىسى – 2 ملن 182 مىڭ تەڭگە نەمەسە 4 782 دوللار», دەيدى.

ساراپشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق قورعا ءۇڭىلۋىنىڭ ءجيىلىپ كەتۋ سەبەبى دە وسى. 1998, 2008, 2018 جىلدارداعى قارجىلىق داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەسىپ جۇرگەندە الەمدىك ەكونوميكا دامىپ كەتتى. ءبىزدىڭ ورتا تابىس تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالۋىمىزدىڭ باسى وسى جىلداردان باستالادى.

«حالىقتىڭ تابىسى ءىجو-ءنىڭ دەڭگەيىنە ىلەسە الماي وتىر. ۇكىمەت ونى مەملەكەتتىك شىعىنداردى كوبەيتۋ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى قورلاندىرۋ, فيسكالدىق ىنتالاندىرۋ ەسەبىنەن تەڭەستىرگىسى كەلەدى. بىراق بۇل شەشىم حالىقتىڭ تابىسىنداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن كوبەيتىپ, ينفلياتسيانى كوتەرىپ جىبەرەتىنىن ۇلتتىق بانك سەزىپ وتىر», دەيدى ب. زيابەكوۆ.

ايتۋىنشا, مەملەكەتتىڭ ۇلەسى ازايماي تۇرعاندا باسقا سالالاردى ءارتاراپتاندىرۋ, دامىتۋ باعىتىنداعى ارەكەتتەرىمىزدىڭ نارىققا اسەرى ءسىڭىمدى بولمايدى.

«بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى ءىجو دەڭگەيىنە ىلەسە الماي جاتىر. ورتا تا­بىس­تىڭ تۇزاعى ەمەس, ينستيتۋتسيونالدى تۇزاققا جاقىنداپ قالدىق. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرت كولەمى 1,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەۋگە ءتيىس, بىراق ءىس جۇزىندە ودان ءوسىپ كەتتى. بيۋدجەت تاپشىلىعى دا سونداي جاعدايدان الىس ەمەس. جاعدايدى «ورتا تابىس تۇزاعى» دەپ سىلاپ-سيپاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز­دىڭ قازىرگى كورسەتكىشىمىز – ەكونوميكالىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىن «تومەن تابىستىڭ تۇزاعى». «كەدەي» ساناتىنان «اۋقاتتىلار» قاتارىنا وتكەن ەلدەر ءبىز ايتقان تۇزاقتىڭ اسە­رىن بىرنەشە ونداعان جىل بويى سەزگەن. ءدال قازىر ۇكىمەت ورتا جانە تومەنگى تابىس تۇزاعىنان الىپ شىعاتىن فورمۋلاعا باسىمدىق بەرۋى كەرەك. ەلىمىزدىڭ دامۋى وسى تۇزاقتان قاشان شىعاتىنىمىزعا بايلانىستى», دەيدى.

ەل ەكونوميكاسى شيكىزاتتىق-ەكسپورت­تىق مودەلگە قۇرىلعان. ءتىپتى ءىجو قۇرى­لىمىنداعى ۇلەسى باسىم (54%) قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ قوماقتى بولىگى مۇناي-گاز, تاۋ-كەن وندىرىسىندەگى قىزمەت كورسەتۋدەن تۇرادى.

«ەكونوميكانىڭ 27,5%-ى­ شيكىزاتتى ءوڭدىرۋ مەن وڭ­دەۋگە جاتادى. مۇنداي جاع­دايدا ەكونوميكا ءوسۋى ءۇشىن سىرتقى شيكىزاتتىق نا­رىقتاردا مۇناي, ۋران, فەر­روقورىتپالار باعاسى ۇدايى قىمباتتاپ وتىرۋى شارت. 2023-2024 جىلدارى نارىقتاعى جاعداي ءماز بولمادى. 2025-2026 جىلدارعا ارنالعان بولجامداردا دا قىم­باتتايدى دەگەن بەلگى جوق. شيكىزات ەكسپورتى ارقىلى ەكونوميكانى العا جىلجىتا المايمىز», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ساراپشى جاراس احمەتوۆتىڭ ايتۋىن­شا, يننوۆاتسيالىق دامۋ سەگمەنتىندەگى كورسەتكىش دامىعان ەلدەردەن الىس تۇر. اراداعى الشاقتىق ءىس جۇزىندە وزگەرىسسىز قالۋدا.

«ەكونوميكالىق ءوسىمدى ورتا تابىس تۇزاعى تەجەپ وتىر. ەكو­نو­ميكالىق دامۋ­داعى تەجەلۋ حالىقتىڭ ناقتى تابىسى مەن ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ءوسىمىنىڭ باياۋلاۋىنا الىپ كەلدى. ءبىز بۇل تۇزاقتان شىعا الماساق, توقىراۋ كەزەڭىنە ءتۇسىپ قا­لا­مىز دەپ بولجاۋعا بولادى», دەيدى ساراپشى.

قارجىگەر مۇرات تەمىر­حانوۆتىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق قوردا جيناقتالعان مۇناي دول­لار­لارىنىڭ سوماسى ەكونو­مي­كا­لىق مودەلدەگى كەم­شىلىكتى بۇركە­مە­لەۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى.

«ەكونوميكالىق كەلەشەك ءارتاراپتان­دىرۋدىڭ بارىسىمەن ايقىندالادى. تابيعي رەسۋرستارعا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋعا نەگىزدەلگەن ءوسۋدىڭ قازىرگى مودەلى «ورتا تابىس تۇزاعىنا» ءتۇسىپ قالۋ قاۋپىن ارتتىرادى. «ورتا تابىس تۇزاعى» ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاعاندا نەمەسە ورتاشا تابىس دەڭگەيىنە جەتكەننەن كەيىن توقتاعان كەزدە پايدا بولادى. «رەسۋرستىق قارعىس تۇزاعى» ونىم­­دىلىكتىڭ ءوسۋى نەمەسە ەكونوميكانى ءارتا­راپ­­تاندىرۋ ناتيجەسىندە ەمەس, تابيعي رەسۋرستاردىڭ مولدىعى ناتيجەسىندە پايدا بولدى. ۇلتتىق قوردا جيناقتالعان مۇناي دوللارى ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىزدى جاسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇلتتىق قور قاراجاتىن دۇرىس پايدالانباعاندىقتان, ەكونوميكالىق ساياسات ماسەلەلەرى شەشىل­مەدى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

م.تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيزنەسكە نارىقتىق مولشەرلەمەدەن تومەن پايىز­بەن نەسيە بەرۋ نارىقتىق نەسيەلەۋدىڭ كەڭەيۋىنە وتە جاعىمسىز اسەر ەتتى.

«بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىندالدى, بىراق ۇكىمەت ونى شەشۋ جوس­پارلارىن ۇسىنا المادى. 2021 جىلدىڭ اقپانىندا ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, ۇكىمەت ۇشەۋى «2021-2023 جىلدارعا ارنالعان ماكرو­ەكونوميكالىق ساياسات شارالارىن ۇي­لەس­تىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويدى. ناتيجەسىندە, 2021 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ۇكىمەت قارجى نارىعىنداعى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ نارىقتىق ەمەس قۇرالدارىنان كەزەڭ-كەزەڭىمەن باس تارتۋدىڭ 5 جىلدىق جول كارتاسىن ازىرلەيدى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل جوسپارلار ورىندالمادى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

الماتى