جۇزگە جۋىق ەلدىڭ تىنىشتىعى بۇزىلعان
جۋىردا Institute for Economics & Peace (IEP) حالىقارالىق ساراپتاما ورتالىعى جاھاندىق بەيبىتشىلىك يندەكسىنىڭ (GPI) 18-باسىلىمىن جارىققا شىعاردى. ونىڭ قورىتىندىسىن قاراساق, 97 ەلدىڭ تىنىشتىعى بۇزىلعان. اسىرەسە گازا مەن ۋكرايناداعى سوعىس جاھاندىق بەيبىتشىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن, 2023 جىلى شايقاستا قازا تاپقاندار سانى 162 مىڭعا جەتكەن. بۇگىندە 92 ەل ءوز شەكاراسىنان تىس قاقتىعىسقا قاتىسۋعا ءماجبۇر. بىلتىر زورلىق-زومبىلىقتىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق سالدارى 19,1 ترلن دوللارعا دەيىن وسكەن, بۇل الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 13,5 پايىزىن قۇرايدى. قاقتىعىستار ۇكىمەتتەر مەن كاسىپورىندارعا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى. قازىر 108 ەل بەس قارۋىن سايلاپ وتىر. 110 ميلليون ادام زورلىق-زومبىلىق قاقتىعىسىنا بايلانىستى بوسقىن اتانعان. وسى ۋاقىتتا 16 ەلدە جارتى ميلليوننان اسا بوسقىن ءجۇر. سولتۇستىك امەريكادا زورلىق-زومبىلىق كوبەيگەن.
اتالعان باسىلىمنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كىشىگىرىم سويقان بولاشاقتا ءىرى قاقتىعىسقا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, 2019 جىلى ەفيوپيا, ۋكراينا, گازا سەكتورى كىشىگىرىم قاقتىعىس قاتارىنا جاتقىزىلعان. الەمدەگى قىرعي-قاباق وشاعىنداعى 162 مىڭ ءولىم-ءجىتىمنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى ۋكراينا مەن گازا سەكتورىنا تيەسىلى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى – ۋكراينانىڭ ۇلەسىندە, وندا قاقتىعىس سالدارىنان 83 مىڭ ادام قازا بولعان. ال 2024 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا پالەستينادا 33 مىڭ ادام ءولىمى تىركەلگەن. جالپى, وسى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىندا دۇنيەجۇزىندە قاقتىعىس سالدارىنان 47 مىڭ ادام اجال قۇشقان. Institute for Economics & Peace ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ءدال وسىنداي قارقىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالسا, بۇل 1994 جىلى رۋانداداعى گەنوتسيدتەن كەيىنگى قاقتىعىستان قازا تاپقانداردىڭ ەڭ كوپ سانى بولماق.
زورلىق-زومبىلىقتىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق اسەرى 2023 جىلى 19,1 ترلن دوللاردى نەمەسە ءبىر ادامعا 2 380 دوللاردى قۇراعان. قاقتىعىس ناتيجەسىندە ءىجو شىعىنى 20 پايىزعا ارتقان. ال بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا بولىنگەن شىعىن جالپى 49,6 ملرد دوللاردى قۇراعان, بۇل جالپى اسكەري شىعىننان 0,6 پايىزعا تومەن.
الەمدەگى ەڭ بەيبىت ەل
يسلانديا 2008 جىلدان بەرى الەمدەگى ەڭ بەيبىتسۇيگىش ەل اتانىپ وتىر. ودان كەيىن يرلانديا, اۋستريا, جاڭا زەلانديا, سينگاپۋر كوشباسشىلار بەستىگىنە ەندى. ال يەمەن الەمدەگى ەڭ مازاسىز ەلدەر رەيتينگىندە اۋعانستاندى الماستىردى. بۇدان سوڭ سۋدان, وڭتۇستىك سۋدان, اۋعانستان, ۋكراينا تۇر. تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا ەڭ مازاسىز ايماق بولىپ قالا بەرەدى. مۇندا تىنىشى قاشقان الەمدەگى ون ەلدىڭ تورتەۋى, سونداي-اق سۋدان مەن يەمەن ورنالاسقان. دەسە دە, ءباا ايماقتاعى بەيبىتشىلىك دەڭگەيى جوعارى ەل بولىپ تۇر. جالپى, كەيىنگى 18 جىلدا بەيبىتشىلىككە نۇقسان كەلگەنىمەن, 112 ەلدە كىسى ءولتىرۋ دەڭگەيى تومەندەگەن, 96 ەلدە قىلمىس ازايعان.
– كەيىنگى ون جىلدا بەيبىتشىلىك دەڭگەيى تومەندەدى. ءبىز قاقتىعىستىڭ رەكوردتىق سانىنا, ميليتاريزاتسيانىڭ وسۋىنە, حالىقارالىق ستراتەگيالىق باسەكەلەستىكتىڭ شيەلەنىسۋىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. قاقتىعىس الەمدىك ەكونوميكاعا تەرىس اسەر ەتىپ, بيزنەس تاۋەكەلدەرى بۇرىنعىدان دا كۇشەيدى. بۇل الەمدىك ەكونوميكانى السىرەتەدى. سوندىقتان بارلىق ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى مەن كاسىپورىندارى كىشىگىرىم قاقتىعىستى شەشۋگە كۇش سالۋى كەرەك. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 80 جىل بولدى. قازىرگى ورىن العان داعدارىستى شەشۋگە الەمدىك كوشباسشىلار ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعانى دۇرىس, – دەيدى Institute for Economics & Peace حالىقارالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان اتقارۋشى توراعاسى ستيۆ كيللەلي.
ەۋروپا ەڭ بەيبىت ايماق بولىپ قالا بەرەدى, بىراق بيىل ولاردىڭ اسكەري شىعىنى وزگە جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر وسكەن. اقش پەن كانادادا دا زورلىق-زومبىلىق قىلمىسىنىڭ كورسەتكىشىنە بايلانىستى بەيبىت جاعداي ناشارلاعان. ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى بەيبىتشىلىك دەڭگەيىنىڭ ازداپ تومەندەۋىمەن ەكىنشى تىنىش ايماق بولىپ قالا بەرەدى. پاپۋا-جاڭا گۆينەيادا اۋماق پەن جەر يەلەنۋ تۋرالى داۋلارعا بايلانىستى تايپالىق زورلىق-زومبىلىق كۇشەيگەن, وسىعان وراي مۇندا دا حالىقتان مازا كەتكەن. ورتالىق امەريكا مەن كاريب تەڭىزىندە دە تىنىشتىق بۇزىلعان, ويتكەنى گايتي سياقتى ەلدەردە ۇيىمداسقان قىلمىس پەن ازاماتتىق تولقۋ تولاستاماي تۇر. وسىعان قاراماستان سالۆادور الەمدەگى تىنىشتىق ۇيىعان ەلدەر قاتارىنا ەنگەن. وڭتۇستىك امەريكا بەيبىتشىلىك دەڭگەيى 3,6 پايىزعا تومەندەگەن ەكىنشى ءىرى ەل بولدى. وندا ادام ءولتىرۋ, ساياسي كيكىلجىڭ مەن ىشكى قاقتىعىس ورىن الىپ وتىر.
قاقتىعىستاردىڭ سيپاتى وزگەرگەن
ستيۆ كيللەليدىڭ پىكىرىنشە, قاقتىعىس ءورشي ءتۇسىپ, ينتەرناتسيونالدى سيپاتقا يە بولعان سايىن ولاردىڭ شەشىمىن تابۋ مۇمكىندىگى ازايادى. ماسەلەن, ۋكراينا مەن گازا سەكتورى – ناقتى شەشىمدەرسىز جالعاسىپ جاتقان «ماڭگىلىك قاقتىعىستىڭ» ءبىر مىسالى. IEP كورسەتكىشى بويىنشا قاقتىعىستىڭ ءتۇيىنىن تاپقان وقيعالار سانى 1970 جىلدارداعى 49 پايىزدان 2010 جىلدارى 9 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. سول كەزەڭدە بەيبىت كەلىسىمدەرمەن اياقتالعان قاقتىعىس سانى 23 پايىزدان 4 پايىزعا دەيىن قىسقارعان. قاقتىعىستارعا اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر نەگىزگى فاكتور – اسيممەتريالىق سوعىس تەحنولوگياسىنىڭ اسەرى. بۇل مەملەكەتتىك ەمەس توپتارعا, سونداي-اق كىشىگىرىم نەمەسە از قۋاتتى ەلدەرگە الپاۋىت مەملەكەتتەرمەن نەمەسە ۇكىمەتتەرمەن قاقتىعىستارداعى باسەكەلەستىكتى ەداۋىر جەڭىلدەتەدى. ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن پايدالاناتىن مەملەكەتتەر سانى 16-دان 40-قا دەيىن وسكەن, بۇل 2018–2023 جىلدار ارالىعىندا 150 پايىزعا ارتقان. سول كەزەڭدە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن قولدانا وتىرىپ, كەم دەگەندە ءبىر شابۋىل جاساعان مەملەكەتتىك ەمەس توپ سانى 6-دان 91-گە دەيىن وسكەن.
ۋكراينادا قاقتىعىس باستالعالى 91 ەل قارۋ-جاراعىن قامداي باستادى. IEP ساراپشىلارى كوپتەگەن ەلدىڭ اسكەري شىعىنى ۇلعايىپ جاتقانىن العا تارتادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, الداعى جىلدارى جاعدايدىڭ جاقسارۋى ەكىتالاي ەكەنىن ايتادى. اسكەر سانى ازايىپ, تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىنە كوبىرەك يەك ارتىلىپ وتىر. ماسەلەن, كەيىنگى ونجىلدىقتا 100 مەملەكەت قارۋلى كۇشتەر سانىن ازايتقان, ال جاھاندىق اسكەري الەۋەت 10 پايىزعا ءوستى. IEP زەرتتەۋى اقش-تىڭ اسكەري الەۋەتى قىتايدان, ودان كەيىن رەسەيدەن الدەقايدا جوعارى ەكەنىن كورسەتىلەدى. ايتا كەتسەك, اسكەري الەۋەت, ادەتتە, تەك اسكەري اكتيۆتەردىڭ سانىن ەسكەرە وتىرىپ ەسەپتەلەدى.
تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستەر
گازاداعى قاقتىعىس سالدارىنان ءيزرايلدىڭ رەيتينگى رەكوردتىق دەڭگەيگە – 155-ورىنعا دەيىن تومەندەگەن. ال كەيىنگى ونجىلدىقتا پالەستينا 145-ورىنعا ءتۇسىپ, تىنىشى بۇزىلعان ەلگە اينالدى. شيەلەنىستى باسا كورسەتە وتىرىپ, پالەستينالىقتارعا دەگەن تەرىس كوزقاراسى بار يزرايلدىك باق-تاعى باسىلىمدار سانى 1999 جىلى 30 پايىز بولسا, 2023 جىلى 92 پايىزعا دەيىن وسكەن. ال پالەستينالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ يزرايلدىكتەرگە دەگەن تەرىس كوزقاراسى بار باسىلىمدار سانى 1999 جىلى 30 پايىزدان از بولسا, 2023 جىلدىڭ باسىندا 85 پايىزعا دەيىن ارتقان. سونداي-اق قاقتىعىس بۇكىل تاياۋ شىعىس ايماعىن, سونىڭ ىشىندە سيريا, يران, ليۆان جانە يەمەندى داعدارىسقا ۇشىراتىپ, ەكونوميكالىق سالدارى وسكەن. قاقتىعىستىڭ ودان ءارى ەتەك الۋى الەمدىك ەكونوميكاعا قاتتى اسەر ەتتى. 2011 جىلى ازاماتتىق سوعىس باستالعاننان كەيىن سيريا ەكونوميكاسى 85 پايىزعا كەرى كەتتى, ال 2022 جىلى قاقتىعىس باستالعاننان كەيىن ۋكراينا ەكونوميكاسى 29 پايىزعا قۇلدىراعان.
